VOV4.Êđê - Ba pla mplua\ tiêu hla\m đang kphê ara\ anei jing hdra\ ba pla mplua\ mâo lu mnuih ruah nga\ leh ana\n boh s^t brei [uh brua\ ba pla mplua  anei ba w^t klei tu\ pro\ng [ia\ mơh. {ia\ c\ia\ng kơ hdra\ anei kla\ s^t ba klei tu\ kơ brua\ duh mkra a\t mse\ mơh rơ\ng kơ klei đ^ kyar h’^t kja\p mơ\ng đang war, sna\n mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng ga\p drei c\ia\ng bi hluê nga\ djo\ du\m hdra\ mnêc\ nga\ brua\  pla mjing, kriê dla\ng du\m mta ana anei. 

Klei kơ lăn ala pla mjing knư\ hruê knư\ điêt, snăn brua\ ba pla lu mta mnơ\ng hlăm sa ênha\ mâo leh lu mnuih ngă k`ăm ]ia\ng mđ^ hnơ\ng hrui w^t hlăm sa ênha lăn ana\n. Sa hlăm du\m mta mnơ\ng pla ara\ anei jing tiêu hlăm war kphê. Tiến sĩ Phan Việt Hà brei thâo, brua\ pla tiêu hlăm war kphê mâo lu klei tu\ dưn ho\ng đang war, mâo ba w^t boh mnga jăk mơh:“ Pla plua\ tiêu hlăm war kphê mâo du\m klei tu\ dưn mse\ snei: Tal êlâo jing mđ^ kyar lu mta mnơ\ng dhơ\ng hd^p hlăm sa đang war, lehana\n mâo klei bi dưh kna hdơ\ng găp, đru bi hro\ mơh klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă hlăm đang war. Tal 2, êjai pla plua\ tiêu hlăm war kphê snăn đru sa kdrê] mâo klei gang bi êyui kơ war kphê. Tal 3, hlăm sa ênha\ ana\n mâo pla dua mta mnơ\ng snăn boh mnga srăng ba w^t lu mta mơh. Êjai hlăm klei ênoh ênil ]h^ mnia boh mnga mnơ\ng pla mjing ka hơ^t, snăn mnơ\ng anei srăng bi hnô kơ mnơ\ng adih, lehana\n bi hơ^t mơh klei hd^p mda mnuih pla mjing”.

Tiến sĩ ăt mâo klei mta\ kơ mnuih pla mjing tơdah pla plua\ mnơ\ng mb^t snăn: Tal êlâo, mâo klei bi mmia\ klei mnga]. T^ng mka\ hnơ\ng pla bi djo\ guôp, lehana\n thâo săng kơ klei mnơ\ng pla tui duah klei mnga] ]ia\ng thâo dăp pruê pla bi djo\ guôp. Tal dua, jing klei bi mmia\ kơ hbâo, grăp mta mnơ\ng pla, mâo klei ]ia\ng kơ hbâo pruê mdê mdê mơh, tơdah pla amâo mâo djo\, snăn mnơ\ng pla anei srăng [ơ\ng hbâo pruê kơ mnơ\ng pla adih. Tal 3, kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, ho\ng du\m mnơ\ng pla mâo mnơ\ng ngă mse\ srăng ba klei amâo mâo jăk pro\ng kơ boh mnga lehana\n ai hd^p mnơ\ng pla. Kyuana\n, tơdah mnuih pla mjing amâo mâo thâo săng kla\ nik ôh êlâo kơ pla snăn brua\ răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ăt tuôm ho\ng lu klei dleh dlan, lehana\n lu] liê lu prăk kăk. “Ho\ng ana tiêu pla plua\ hlăm war kphê, snăn truh kơ ara\ anei ăt ka mâo mơh klei ksiêm duah kla\ klơ\ng si srăng pla mjing ]ia\ng kơ jăk h^n, [ia\dah tui si klei hmei mưng [uh leh, lehana\n thâo kla\ tơdah ba pla tiêu hlăm war kphê jing dua pruê kphê pla sa prue# tiêu, sitôhmô prue# anei kbưi ho\ng prue# adih 6m, phu\n anei kbưi ho\ng phu\n adih 3m, lehana\n pla ti krah 4 phu\n kphê”.

Ho\ng hnơ\ng pla si mrâo la] kơ dlông, wa\t tiêu lehana\n kphê srăng mâo djăp klei mnga], amâo mâo klei bi mmia\ ôh kơ hbâo pruê, lehana\n dưi bi hro\ mơh klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă đ^ lar. Hlăm brua\ dlăng kriê wiê ênăk snăn mnuih pla mjing ăt dưi dưn yua ai tiê dlăng kriê kơ jih dua mta mnơ\ng pla. {ia\ dah brei drei mđing ho\ng brua\ krih êa hlăm yăn bhang, kyuadah klei ]ia\ng kơ êa kơ jih dua mnơ\ng pla anei amâo mâo mse\ ôh.“ Boh s^t tơdah drei pla mjing hluê ho\ng klei mta\ mtăn kơ dlông, snăn brua\ dlăng kriê ăt mse\ ho\ng drei pla tiêu hjăn hla\m đang mơh. Kno\ng mđing hlăm yăn bhang drei krih êa kơ kphê ti wưng tiêu mrâo hrui pe\ boh snăn đăm krih ôh êa kơ phu\n tiêu, kơyuadah tiêu ti wưng anei ]ia\ng mâo klei thu\ krô pioh kơ wưng bi k[u\t kbu\m mnga”./.

Boh s^t ana tiêu ba pla mplua\ hla\m đang kphê ana\n brua\ bi mmhia\ hrip ma\ mnơ\ng tu\ ja\k ho\ng ana kphê jing [ia\ sna\k, kyua ana\n mnuih [uôn sang drei dưi dưm hbâo djo\ ho\ng hnơ\ng leh mta\ amâo dah bi mtru\n mâo [ia\, kyua klei hma\i djo\ mơ\ng mnơ\ng adôk hla\m rơ\k ktơ\k a\t đru mguôp nga\ bi mđ^ leh mơh klei tu\ ba yua mnơ\ng tu\ ja\k mơ\ng ana tiêu. {ia\, tiến sĩ Phan Việt Hà mta\ kơ mnuih [uôn sang drei c\ia\ng ba yua djo\ si hdra\ leh kc\ah mtru\n. “ Mse\ si leh lac\, kriê dla\ng kơ ana tiêu ba pla mplua\ hla\m đang kphê sna\n brua\ ba dưm hbâo c\ia\ng hluê nga\ djo\ si hdra\, drei c\ia\ng bi dla\ng si mnơ\ng tu\ ja\k mâo hla\m la\n leh ana\n klei `u bi mboh du\m mâo c\iang ba dưm hbâo bi djo\ guôp. Hdra\ dưm hbâo sna\n drei ba dưm hla\k la\n dôk h’a\p leh ana\n dơr he\ hbâo c\ia\ng đa\m nga\ luc\ liê hbâo ti mang. Drei dưi ba yua lu mta hbâo ba c\h^ hla\m sang c\ơ mnia [ia\ c\ia\ng bi hluê nga\ djo\ 4 klei bhia\n snei: djo\ mta hbâo, dưm bi djo\ hnơ\ng kơ gra\p gưl, djo\ mmông leh ana\n djo\ hdra\ mơh.”

Mnuih [uôn sang drei dưi kah mbha jing lu bliư\ ba dưm hbâo leh ana\n ba dưm djo\ ho\ng klei c\ia\ng kơ mnơ\ng tu\ ja\k mơ\ng ana tiêu ho\ng ênoh dưm mơ\ng 1kg2 – 1kg mkrah hbâo mguôp NPK hla\m sa thu\n, hla\m ana\n gra\p bliư\ ba dưm hla\m brô mơ\ng 2 – 3 lạng hbâo hla\m sa phu\n gơ\ng tiêu. “ Ho\ng ana tiêu gra\p thu\n c\ia\ng ba dưm hbâo jing mơ\ng 5 – 6 bliư\ tui hluê ho\ng mdê bi kr^ng. C|ia\ng mđing ênoh dưm hbâo djo\ ho\ng mdê bi gưl, si tôhmô hla\m wưng anei jing wưng ana tiêu hla\k bi jing boh leh ana\n đ^ pro\ng boh sna\n s^t dưm hbâo c\iang bi ruah mta hbâo mâo ênoh đạm leh ana\n lân lu. Hla\m yan hjan đạm sra\ng đru kơ boh đ^ pro\ng, lân sra\ng mđ^ klei đ^ jing kơ agha pioh ana tiêu đ^ jing ja\k. S^t truh kơ wưng knhal jih thu\n sna\n mmông ana\n ana tiêu mphu\n bi mka\p pioh mnơ\ng thu sna\n drei dưi ruah du\m mta hbâo mâo hnơ\ng đạm leh ana\n Kali bi knar kyua mmông anei ana tiêu c\ia\ng kơ lu Kali”.

Tiến sĩ Phan Việt Hà brei mđing kơ du\m mta klei s^t mnuih [uôn sang drei dưm hbâo kơ ana tiêu, bohnik jing hdra\ dưm hbâo leh ana\n hnơ\ng hbâo ba dưm ho\ng gra\p ana tiêu. Ana tiêu jing mta ana mâo agha amâo mâo ktang kja\p ôh leh ana\n dja\l hma\i djo\ ho\ng hbâo ana\n s^t dưm hbâo amâo mâo djo\ hdra\ sra\ng êlưih nga\ klei hma\i djo\ truh kơ djiê ana. Drei c\ia\ng bi dưm hbâo lu gưl hla\m sa thu\n leh ana\n bi kah jing du\m bliư\, dưm [[ia\, drei đa\m dưm ôh hla\m sa bliư\ ho\ng hnơ\ng lu đei kyua sna\n sra\ng nga\ hma\i djo\ kơ agha tiêu. S^t dưm hbâo kơ ana tiêu c\ia\ng bi dưm hbâo ti nah êngao kbưi [ia\ ho\ng agha tiêu, c\ia\ng bi klei sa mnuôr êđal, đa\m nga\ djo\ ôh kơ agha tiêu, leh dưm hbâo sna\n hlo\ng dơr he\. Mnuôr êlan anei sra\ng dôk ti êngao pum hla [ia\ c\ia\ng đa\m hma\i djo\ kơ ana tiêu leh ana\n agha tiêu.

                                       Y-Khem Niê, H’Nga Êban pô ]ih mkra, răk dlăng.