Hdră kriê dlăng sầu riêng hlăm wưng mboh

VOV4.Êđê -Wưng anei ana boh sầu riêng hla\k mu\t hla\m wưng bi mnga lehana\n đuôm adiê. Anei jing wưng yuôm bha\n êdi bi mkla\ kơ hnơ\ng mâo boh mnga, hnơ\ng tu\ ja\k boh sầu riêng. Kyua ana\n, mnuih pla sầu riêng brei mâo du\m hdra\ dla\ng kriê djo\ guôp. Amâo djo\ [ia\ ôh go\ sang tuôm ho\ng klei dleh dlan hla\m hdra\ kriê dla\ng ana boh sầu riêng hla\m wưng anei:

            Mphu\n pla sầu riêng Dona mơ\ng thu\n 2008, Nguyễn Văn Hưng ti wa\l krah Phước An, kdriêk Krông Pa], ]ar Dak Lak brei thâo, khădah tui hriăm leh ti alu anôk, tui duah lu hdră kriê dlăng ana sâu riêng hlăm wưng bi mnga, bi adiê, [ia\ dah đang sầu riêng êbeh 3 ha mơ\ng go\ sang `u ăt kăn amâo klei tu\ dưn mse\ si klei ]ia\ng:

“Êlâo dih, snăn kâo tui hluê klei bhiăn ]o\ng mâo jing du\m gơ\ bi mnga lui snăn yơh ana\n gơ\ luh he\ jih, snăn ara\ng la] kơ kâo amâo dưi lui snăn ôh, pleh he\ đa đa mnga `u, kno\ng lui, mnga kbiă mơ\ng ana đui], ana\n kâo hluê ngă mơh, `u ăt luh jih mơh. Leh ana\n, ara\ng la] amâo lui mơ\ng ana êbeh 1 met ôh, 1 met mkrah [ia\ dah mb^t ho\ng ana\n lui mnga snăn ăt pleh he\ mơh đa đa, lui 20 cm sa kmru\ mnga snăn `u srăng mâo lu boh h^n. [ia\ dah leh pleh mse\ snăn ăt [ia\ mơh boh. Kyua ana\n kâo amâo thâo ôh si ngă ]ia\ng kơ ana sâu riêng mboh lu.”

Ana sầu riêng amâo djo\ kno\ng luh mnga mse\ si go\ sang  Hưng, [ia\ dah giăm 1 êtuh ana sầu riêng mơ\ng go\ sang Thái Kiều Phượng ti [uôn Ko\ Tam, să Ea Tu, [uôn pro\ng Buôn Ama Thuôt lo\ luh adiê mda.  Phượng brei thâo, go\ sang `u ăt ba yua leh du\m hdră kriê dlăng mse\ si krih êa, pruê hbâo [ia\ dah klei luh adiê mda ăt adôk snăn mơh. Hluê si klei t^ng dlăng mơ\ng `u, ho\ng klei luh adiê mda mse\ si ară anei, đang sầu riêng `u năng ai hro\ hnơ\ng boh mnga 30% mkă ho\ng yan boh mnga thu\n dih:

Go\ sang ăt kriê dlăng, ăt krih êa mơh. 5 hruê, 10 hruê krih sa blư\, ăt pruê hbâo pruê, krih êa drao na nao, êa drao mdjiê kman, mdjiê wa\k wai hrah [ia\ dah kăn thâo leh mơh ya ngă `u luh mnga, bi adiê ăt luh jih mơh. Akâo kơ phung thâo lo\ bi hriăm du\m hdră ]ia\ng kơ pô tui hriăm, kriê dlăng kơ ana sâu riêng hriê kơ pro\ng, bi mboh”.

            Mâo klei thâo êbeh 20 thu\n pla sầu riêng, [ia\ dah Y Hrah Êban ti [uôn Ko\ Tam, să Ea Tu, [uôn pro\ng {uôn Ama Thuột ăt tuôm ho\ng lu klei dleh dlan h^n hlăm bruă kriê dlăng ana sầu riêng hlăm wưng bi mnga, bi boh jing gang mkhư\ hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă jhat. Y Hrah brei thâo, khă gơ\, `u tuôm nao hlăm lu hdră hriăm kriê dlăng ana sầu riêng, `u pô ăt nao hriăm lu gru hmô ăt mse\ ba yua du\m hdră kriê dlăng ana sâu riêng djo\ hdră, [ia\ dah grăp thu\n, đang sầu riêng go\ sang `u ăt mâo mnơ\ng ngă, ênoh ana djiê kyua mnơ\ng ngă ăt mâo mơh:

“Kâo [uh hlăm ana sâu riêng kreh mâo du\m mta klei mnơ\ng ngă mse\ si kbiă ktăk jing lu êdi, klei mnơ\ng ngă anei krih êa drao na nao snăn ăt dưi mơh, [ia\ dah hlăm 10 ana ana\n kno\ng mâo 1-2 ana đui] hd^p, tal dua hluăt [loh ana, pô amâo thâo lo\ mjing ôh. Leh kơ năn, ana sâu riêng mâo mmao ngă bi kd^t, ana mâo bi kd^t ti hmôk, kâo alôk hmôk ana, mmia êa drao [ia\ dah kăn mâo hdră dưi bi djiê kman mơh. Akâo kơ phung thơ\ng kơ bruă lo\ mâo hdră bi hriăm kơ pô”./.

Mơ\ng klei ]ih la] ti dlông, sna\n klei luh mnga, luh adiê mda lehana\n hdra\ kriê dla\ng mnơ\ng nga\ jing du\m klei mđing êdi mơ\ng mnuih pla sầu riêng ti ]ar Daklak hla\m wưng anei. }ia\ng hlak mblang kơ du\m klei mđing mơ\ng mnuih nga\ lo\ hma lehana\n đru k]e\ kơ du\m hdra\ dla\ng kriê ana boh sầu riêng mâo klei tu\ dưn h^n, pô ]ih klei mrâo kơ kơ Sang mđung asa\p blu\ Việt Nam dôk jưh ti kr^ng La\n dap kngư mâo klei bi blu\ hra\m ho\ng Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường, Khua klei hria\m kơ brua\ Dliê kmrơ\ng lehana\n Ana boh kroh, Knơ\ng ksiêm hria\m kơ brua\ Lo\ hma, dliê kmrơ\ng La\n dap kngư kơ klei anei.

-Hlăm klei yăl dliê mrâo anei, klei luh mnga, luh boh mda hlăm ana boh sầu riêng wưng anei hlăk ngă kơ mnuih pla mjing boh sầu riêng tuôm ho\ng klei dleh dlan, akâo kơ ih mblang brei mơ\ng mâo klei mse\ snăn?

Ts Hoàng Mạnh Cường: Klei luh mnga, lehana\n adiê mda hla\m ana boh sầu riêng mâo klei brei mnuih pla mjing mđing kơ 4 mta snei: Tal êlâo, jing krơ\ng hnơ\ng h’ăp hla\m war boh, kyuadah tơdah amâo mâo djăp hnơ\ng h’ăp, amâodah krih êa amâo mâo djăp, thâodah êgao hnơ\ng đei ăt srăng ngă amâo mâo jăk mơh kơ klei ana boh ]a\t đ^, ênưih truh kơ klei luh mnga, lehana\n adiê. Tal dua, brei mđing hlăm wưng ana boh sầu riêng bi mnga, snăn đăm pruê ôh hbâo mâo lu đạm, lehana\n klei pruê hbâo kaliclorua ăt ngă luh mnga boh mơh. Tal tlâo, jing êjai bi mnga đuôm adiê snăn hdơr đăm duah ksul ôh lăn, kyuadah snăn ênưih khăt djo\ he\ agha mda, ăt srăng ngă bi mlih klei ]a\t đ^ ana boh, lehana\n ăt srăng luh lu mnga mơh. Tal 4, jing kăn duah khăt mkra rei adhan êjai hlăm wưng anei, kyuadah êjai khăt mkra adhan ăt ngă bi mlih klei ]a\t đ^, lehana\n truh kơ klei luh mnga.

-Ơ Tiến sĩ, tui si klei ksiêm duah, ara\ anei mnuih pla boh sầu riêng kreh ba hdra\ pleh mnga, k`ăm bi hro\ du\m mnga pluh ti anôk amâo mâo jăk găl. Snăn tui si ih si ngă klei pleh mnga snăn jing djo\ mơ\?

Ts Hoàng Mạnh Cường: Brua\ pleh mnga jing yuôm bhăn snăk, kyua êjai drei pleh mnga, jing drei mâo hdră ]oh ]ua\n mơ\ng ako\ mtam adôk mnga lehana\n boh srăng jing, lehana\n ana\p srăng mboh bi knar ba w^t klei tu\ dưn kơ drei. Brei drei mđing êjai pleh mnga snăn pleh tal êlâo đơ mnga pluh kpa\ ho\ng ana amâodah adhan. Anôk anei tơdah boh pro\ng leh ênưih ngă klah boh. Tal dua, drei mkuôm du\m kmru\ mnga sia\ ho\ng ana, lehana\n adhan pro\ng h^n, amâo mâo jăk ôh mkuôm mnga ti êdu\k adhan. Lehana\n boh nik, mđing kt^ knăt [ro\ng ana boh amâo mâo êgao kơ 6m ôh. Bi tơdah drei mkuôm dlông đei kơ 6m snăn hnơ\ng mnơ\ng tu\ jăk rông kơ adhan nah dlông lu h^n, ana\p amâo srăng rông kjăp ôh kơ du\m adhan pro\ng. Êjai hlăm wưng dôk bi mnga, đuôm adiê drei dưi krih MKB ana\n jing siêu lân, lehana\n kali mâo dua blư\ lehana\n 12 hruê krih 1 blư\, ]ia\ng bi hro\ klei luh adiê.

-Kla\ s^t klei pleh mnga ăt đru bi hnơ\ng boh mnga mâo, jing kơ klei đuôm adiê jăk h^n. {ia\dah ]ia\ng kơ ana boh sầu riêng mâo klei ]a\t jing kjăp, leh đuôm adiê, snăn du\m boh srăng dưi mkuôm hlăm sa ana jing djo\ guôp Ơ Tiến sĩ?

Ts Hoàng mạnh Cường: Ho\ng ênoh boh hlăm ana snăn tui si hmei ksiêm duah snăn tui hluê ho\ng thu\n ana boh, [ia\dah hla\m wưng ana boh mboh leh drei kno\ng mkuôm ma\ mơ\ng 90 – 120 boh hlăm sa ana, lehana\n drei srăng mkuôm hluê thu\n. Kyuadah, drei thâo kơ ana boh sầu riêng tăp năng sa thu\n mboh ktang, snăn thu\n kơ êdei ana awa\t, lehana\n mơ\ng klei awa\t ana snăn mboh srăng [ia\ mơh, ]ia\ng kơ ana boh lo\ kru\ w^t ai mrâo, mprăp kơ klei mboh thu\n kơ ana\p. Bi tơdah drei mkuôm lu đei adiê boh snăn ana boh srăng mbha lu mta tu\ jăk pioh rông boh, tơdah amâo mâo djăp ôh snăn boh srăng điêt, amâo mâo bi knar ôh, lehana\n boh [et [ot.

-Ơ Tiến sĩ, êngao kơ klei luh adiê mda, snăn klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ăt mâo klei mnuih pla mjing mđing snăk. Boh nik kơ klei hlua\t [oh [ơ\ng ana, mnơ\ng ngă bi kbia\ ktăk bru\ lehana\n bi kd^t, snăn hla\m klei mse\ snăn ya mta klei Tiến sĩ dưi đru k]e\ brei?

Ts Hoàng Mạnh Cường: Tal êlâo jing klei kbia\ ktăk kđang hlăm ana lu snăk, mta anei kbia\ hriê mơ\ng mmao jhat Phitopthora, lehana\n Phusadium pô ngă. Tơdah tuôm ho\ng klei mse\ djuê ana\n brei drei thâo [uh pral, lehana\n kuêh he\ jih anôk ju\ hlăm kl^t ana, yua Rirumin mia hlăm ana. Tal dua, jing klei ngă bi kd^t mâo lu hlăm ana boh. Jing mse\ si nina luôm ba klei amâo mâo jăk ôh kơ ana boh, ênưih srăng ngă krô adhan. Kyuadah hlăm yan hjan hla\m ana boh h’ăp msah lu. Ngă kơ adhan boh k’up truh kơ kl^t ana boh bi gru\k gr^k ênưih kơ nina gam. Klei mkhư\ nina gam jing drei blei êa drao krih hlăm ana. }ia\ng dưi mkhư\ klei anei, snăn leh jih yan hrui pe\ boh drei khăt mkra mtam adhan ana boh bi mnga] ta] ]ia\ng bi mâo mđia\ mtrang djăp hla\m adhan lehana\n hlăm ana, tơl truh kơ kl^t ana boh thu snăn nina amâo mâo gam ôh. Tal 3 jing hlua\t [oh [ơ\ng ana, hlua\t [oh [ơ\ng ana dleh snăk mkhư\. Brei drei thâo kral si jing hlua\t [oh [ơ\ng ana, lehana\n ya yan `u ktuh suôr lehana\n đ^ jing, lehana\n mboh, hlăm mlan 3 – 4 mâo lu hông, lehana\n to\ng t^t, snăn drei mkhư\ mtam leh mâo klei ktuh suôr lehana\n mboh. Tơdah ana boh truh leh kơ klei hlua\t [oh [ơ\ng ana snăn kno\ng drei ma\ yua êa drao ktang đru\t giê din hmlei lehana\n jeh ti [a\ng hlua\t ir leh.

-La] jăk kơ Tiến si Hoàng Mạnh Cường, Khua anôk brua\ mnơ\ng hlăm dliê, lehana\n ana boh kroh, mơ\ng knơ\ng brua\ ksiêm duah kơ brua\ lo\ hma dliê kyâo lăn Dap Kngư, mâo đru mkăp leh hdră dlăng kriê kơ ana boh sầu riêng hla\m wưng bi mnga lehana\n đuôm adiê./.