VOV4.Êđê -  Ako\ yan hjan jing wưng yuôm bhan hma\i djo\ kơ hnơ\ng mâo boh mnga, hnơ\ng ja\k siam mơ\ng boh kphê. Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam, Khua hđa\p Adu\ brua\ Kreh knhâo – Knơ\ng  brua\ Kreh knhâo hdra\ mnêc\ nga\ brua\ Lo\ hma Dliê kmrơ\ng Tây Nguyên ktrâo lac\ kơ du\m hdra\ c\ia\ng kriê dla\ng hla\m wưng anei, đru kơ ana kphê mâo boh mnga đ^.

Mu\t hlăm yan hjan ăt jing wưng boh kphê dơ\ng đ^ pro\ng, lehana\n adhan hla, k[iêng knăt kphê đ^ jing mơh. Wưng anei, knăt k[iêng, adhan êwiăr đ^ jing pral, kyuana\n brei khăt hro\ng bi pral. Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam mta\:“ Yan bhang leh êgao adiê bo\ ho\ng klei mđia\ ktang lehana\n k[ah êa, ana kphê krô lu adhan. Drei srăng bi mdoh jih adhan krô ana\n jing tal êlâo. Leh kơ năn drei iêp adhan êwia\r pluh lu mơh, lehana\n knăt k[iêng ti dlông [ro\ng kphê, pluh lu k[iêng adhan mơ\ng sa nôk, snăn drei khăt hro\ng he\, ]ia\ng pioh ksu\n mnơ\ng tu\ jăk rông kơ adhan adôk bi ktang, pioh kơ yăn êdei bi mnga lehana\n bi adiê siam”.

Tui si Tiến sĩ tôn Nữ Tuấn Nam, hlăm sa adhan dru\ng drei kno\ng pioh amâo mâo êgao ôh 3 adhan pluh pioh mnga mboh mgi dih. Lah khăt he\ jih du\m k[iêng ktlah kbia\ hriê lu boh nik hlăm atu\t [ro\ng, ]ia\ng mjing klei găl bi mnga] kơ pum ana mâo mđia mtrang truh hlăm adhan nah gu\ ana kphê.

Leh khăt adhan mjing pum ana, brei lo\ mbo\ hbâo pruê, lehana\n mâo mđia\ mtrang bi djo\ guôp ho\ng klei đ^ jing, pioh rông boh bi jăk, lehana\n mjing adhar hla mrâo pioh kơ ana kphê mboh thu\n êdei. “Wưng anei ana kphê hlăk ]ia\ng kơ mnơ\ng tu\ jăk, snăn drei pruê hbâo srăng mkăp kơ ana kphê mâo ai đ^ jing jăk, boh đ^ pro\ng pral. Ara\ anei mâo đa đa anôk boh kphê pro\ng leh, tuôm he\ ho\ng dua tlâo blư\ hjan, snăn boh đ^ pro\ng pral snăk, lehana\n drei hdơr tio\ pruê hbâo bi hmao ]ia\ng rông boh. Lehana\n srăng mjut mjing adhan hla mrâo, đơ adhan hla anei jing mkăp pioh kơ thu\n êdei, adhan hla ana\n đ^ jing pral. Lehana\n ]ia\ng kơ ana kphê mâo djăp mnơ\ng tu\ jăk, rông boh êjai lehana\n rông adhan êjai,jing adhan pioh kơ thu\n kơ ana\p, snăn drei bi pruê hbâo kơ ana kphê”.

Ara\ anei ara\ng ]h^ lu mta hbâo pruê leh bi lu\k, ho\ng ênoh bi lu\k jing djo\ guôp ho\ng grăp wưng kphê đ^ jing mdê mdê. Kyuana\n diih ruah bi djo\ mta hbâo pruê pioh pruê hlăm yăn hjan anei:“Hlăm yăn anei diih dưi ruah lu mta hbâo mâo hnơ\ng đạm lu, hnơ\ng lân lu, lehana\n kali lu mơh. Hlăm wưng anei ana kphê ăt adôk ]ia\ng hnơ\ng đạm lehana\n lu h^n pioh rông ana adhan lehana\n hla đ^ jing pral, lehana\n kali pioh kơ klei đ^ jing boh, kha\dah ]ia\ng ka lu ôh mse\ ho\ng wưng boh kphê dơ\ng khăng, asa\r boh kphê dơ\ng khăng wưng ana\n kơh ]ia\ng lu h^n”.

Brei diih mđing kơ hdră pruê hbâo bi djo\ guôp ]ia\ng kơ ana kphê mâo klei tu\ dưn h^n hlăm klei ba yua hbâo pruê. {ia\dah tui hluê mdê bi lăn, snăn hdră pruê mdê mơh. Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam mâo klei mta\ mse\ snei: “Ho\ng du\m war kphê dôk hla\m lăn dap diih hwai hla luh, djah hbâo tơdah lăn leh djăp hơa\p msah. Leh kơ năn mâo hjan truh hbâo srăng lik lehana\n kma hla\m lăn mâo klei tu\ dưn h^n. Tơdah hơăi diih lo\ ma\ djah lehana\n lăn tlu\m nah dlông, amâodah ksul [‘[ia\ ]ia\ng kơ hbâo kma hlăm lăn. Ara\ anei hlăm du\m anôk mâo klei găl krih êa đang kphê giăm ho\ng êa snăn diih pruê hbâo, leh kơ năn krih êa ho\ng hnơ\ng man dưn ]ia\ng kơ hbâo ana\n kma hlăm lăn jăk h^n. Kyuana\n thu\n anei dleh thâo t^ng knăl, du\m gưl hjan ako\ yăn kăn lo\ mse\ si hđăp rei, mâo kr^ng mâo kr^ng hơăi, hjan he\ sa blư\ lehana\n không 6,7 hruê, mse\ djuê ana\n jing dleh snăk kơ brua\ pruê hbâo. Kyuana\n pruê hbâo lehana\n hlo\ng krih êa jing jăk h^n, lehana\n hdră pruê hbâo anei bi djo\ ho\ng yăn mơh”.

Bi ho\ng du\m war kphê pla hlăm kr^ng lăn kngư ]ư\ kbuôn. Brua\ pruê hbâo brei rơ\ng bi bi knar, đăm ôh anôk mâo anôk hơăi, leh kơ năn dơr ho\ng lăn ]ia\ng kơ hbâo đăm hroh đue# ôh, lu] liê he\ ti măng:“Ti du\m đang hma diih pla hlăm lăn kngư ]ư\ kbuôn, ]ia\ng mđ^ hnơ\ng tu\ dưn brua\ pruê hbâo, hdră jăk h^n jing diih pruê hbâo lehana\n hlo\ng krih êa, tơdah amâo mâo dưi ôh snăn diih riêk [uôr plah wah pruê kphê dưm hbâo hlăm ana\n leh kơ năn dơr he\. Mâo leh lu mnuih kyua pla kphê hlăm kr^ng lăn kngư ]ư\ kbuôn kuai [lu\ng pioh pruê hbâo điêt dhiêt m^n dah ngă snăn đăm đue# hbâo pruê kơ ta], mơ\ng năn mnuih pla mjing tuh jih jang hbâo hoá học hlăm năn, boh mơ\ng klei ana\n, tuôm ho\ng adiê mđia\ ktang hbâo ngă kơ hla kphê krô lehan luh hla. Kbia\ hriê mơ\ng klei pruê hbâo tuh he\ sa anôk, lehana\n hlămanôk knia\ điêt, tơdah agha kphê dưi hrip ma\ kno\ng srăng hrip ma\ hbâo ho\ng klei ktang lehana\n khua, ngă jhat kơ agha, lehana\n truh kơ hla hlo\ng krô yơh. Amâodah hbâo ana\n tơdah tuôm ho\ng adiê mđia\ ktang srăng jhat đue# jih, ăt ngă kơ hla krô mơh, klei mse\ djuê anei jing amâo mâo jăk ôh êdi”.

Mb^t ho\ng brua\ mkăp hbâo pruê, snăn ăt bi mđing truh kơ klei mnga], kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, lehana\n rơ\k rung, mđia\ mtrang brei bi djo\ guôpp ho\ng klei jing mơ\ng ana kphê pioh rông boh jăk h^n, lehana\n mjing pum adhan siam kjăp, k`ăm mjing kơ ana kphê mâo boh mnga h^t lehana\n lu.

                               H’Nga Êban, Y-Khem Niê pô mblang, răk dlăng.