VOV4.Êđê - Hlăm wưng anei, tiêu hlăm kr^ng Lăn Dap Kngư ]huang hlăm bi msa\r, brua\ krih êa kơ tiêu đru mkla\ mklơ\ng kơ boh mnga mâo. {ia\dah, kyua hmăi mơ\ng klei Elnino, hnơ\ng hjan hlăm kr^ng Lăn Dap Kngư [ia\ h^n mka\ ho\ng yăng đar thu\n, ngă kơ ana tiêu ana\p le\ hlăm klei k[ah êa. Tiến sĩ Đặng Bá Đàn, Khua anôkbrua\ ksiêm duah lehana\n mđ^ kyar ana tiêu kah mbha kơ hdră krih êa kơ tiêu hlăm wưng bi msa\r.

      - Kkuh kơ Tiến sĩ Đặng Bá Đàn! Akâo kơ ih brei thâo, hlăm wưng tiêu bi msa\r, si hnơ\ng ]ia\ng kơ êa krih?

         . Ara\ anei k]ưm mu\t hlăm yan không leh, tui si klei đăo knăl yan adiê ala ]ar, snăn thu\n mâo klei Elnino sui mơ\ng knhal jih thu\n anei, truh kơ 3 mlan ako\ thu\n 2016, snăn klei ]ia\ng kơ êa pioh krih kơ tiêu jing yuôm bhăn êdi. Ana tiêu jing mnơ\ng pla khăp kơ hnơ\ng h’ăp mơ\ng 70 – 90%, lenana\n hnơ\ng hjan mơ\ng mơ\ng 2 êbâo truh 2 êbâo 500 ml/thu\n pioh mjing adhan, lehana\n mboh, mjing knuh mnga kơ yan êdei, ]ia\ng kơ ana tiêu đ^ jing jăk, lehana\n ktang. Kyuana\n hlăm yan bhang, boh nik hlăm wưng anei tiêu ]ia\ng kơ êa lu snăk pioh mđ^ jing ana, adhan, hla, lehana\n mjing boh, bi msa\r boh.

      - Mơ\ng brua\ krih êa si srăng mkla\ mklơ\ng kơ klei đ^ jing, lehana\n boh mnga kơ ana tiêu, Ơ Tiến sĩ?

         . Ana tiêu jing mnơ\ng pla ]ia\ng kơ êa lu, s^t yơh ana tiêu kăn dưi tu\ lei tơdah dram êa, [ia\dah hlăm yang bhang không, srăng hmăi amâo mâo jăk pro\ng ho\ng ana tiêu. Boh nik hlăm wưng leh mboh, tơdah k[ah êa, klei hrip ma\ mnơ\ng tu\ jăk kơ ana srăng êmưt, ana amâo mâo dưi mâo djăp ôh mnơ\ng tu\ jăk mkăp kơ boh, lehana\n hmăi amâo mâo jăk kơ hla bi êwa ho\ng mđia\, knăt mda, lehana\n kmru\ boh srăng kruôt krô, boh ênưih truh kơ pê bô, lehana\n kno\ng bi kghăng guôr kmru\ boh đu]. Brua\ krih êa kơ ana tiêu mâo leh mơh du\m boh tu\ dưn giăm anei mơ\ng ala ta] êngao ksiêm duah. Ti Ấn Độ, ara\ng [uh, ho\ng mjeh tiêu Pennizơ, klei krih êa, lehana\n ksiêm dlăng hnơ\ng êa krih, lehana\n klei amâo mâo krih êa snăn dưi [uh, tơdah krih êa djăp ênu\m snăn boh mnga mâo lu h^n êbeh kơ 3 blư\, mka\ ho\ng tiêu amâo mâo krih êa. Bi ti Thailan, di`u yap ana tiêu jing ana pla kjăp, lehana\n brei bi mâo hdră krih êa bi djo\, lehana\n djăp ênu\m. Kyuana\n, tiêu ti Thailan mâo boh mna lu. Klah ]u\n, hlăm wưng anei tơdah k[ah êa, srăng hmăi amâo mâo jăk mtam kơ klei ana tiêu đ^ jing, kơ boh mnga lehana\n kơ hnơ\ng jăk asa\r tiêu.

 - Êjai hlăm klei k[ah hin êa mse\ si ara\ anei, tui si Tiến sĩ si hdră mnuih pla tiêu năng ngă ]ia\ng mdul [ia\ kơ klei k[ah êa, [ia\dah ăt dưi mkiêt mkriêm mơh êa? 

 . Hlăm klei mse\ ho\ng ara\ anei, mđia\ không sui êbeh kơ sa mlan leh, [ia\dah tui hluê ho\ng klei dưi, tui hluê ho\ng lăn ala, mse\ si lăn hrah bazan, lăn kl^ng, lăn ]uah êga, du\m anôk pla mjing mâo lu ana kyâo pro\ng bi êyui, ti gu\ mâo pla êtak lăn, amâodah ya mta mnơ\ng pla mkăn đru krơ\ng hnơ\ng h’ăp, lehana\n du\m mta hbâo pruê, hlăm war tiêu pla gơ\ng krô amâodah gơ\ng hd^p, ]ia\ng kơ drei mâo hdră krih bi djo\ guôp lehana\n ba w^t klei tu\ dưn jăk.

       Sa hlăm du\m hdră ara\ anei, drei tui duah djăp mta djah mơ\ng mnơ\ng pla mjing, mse\ si adra\ng, djah ktơr, êtak… drei mkăm ti gu\ phu\n tiêu. Brua\ sun djah kơ phu\n tiêu mguôp ho\ng brua\ krih êa, srăng đru krơ\ng hnơ\ng h’ăp sui h^n.

         Lehana\n sa klei năng mđing mơh, ana\n ana kyâo gang ang^n kơ ana tiêu, ăt đru bi hro\ mơh klei hu\l đue# êwa êa mơ\ng phu\n tiêu, yua ana ktơr kp^ gang, amâodah yua [aih rưng gang ang^n, boh nik ho\ng kr^ng mâo ưuê dliê snăn [ia\ mơh hu\l đue# êwa êa mơ\ng ana tiêu.  Sa mta dơ\ng klei drei krih êa bi djăp kơ ana tiêu jing đru kơ ana tiêu hrip mnơ\ng tu\ jăk, lehana\n đru rông boh. Ara\ anei dơ\ng truh yan pe\ boh hlăm brô 2 mlan, lehana\n êbeh kơ 2 mlan dơ\ng, snăn drei bi krih êa mơ\ng 2 – 3 blư\ tui hluê ho\ng lăn ala anôk drei pla tiêu, ]ia\ng rơ\ng kơ ana tiêu đ^ jing, lehana\n rơ\ng kơ sa yan mâo boh mnga. Hnơ\ng êa krih tui hluê hlăm war tiêu mâo mnơ\ng gang mdê mdê, hnơ\ng sun mnơ\ng hlăm phu\n, drei dưi krih pruih êa, amâodah mkra hdră krih êa bi rô] [rư\ [rư\ hlăm phu\n, snăn hnơ\ng êa krih jur jing lu h^n hlăm brô 100lit/gưl, hnơ\ng êa krih êa ho\ng [ek mơ\ng 40 – 50 lit/blư\. Bi tơdah drei krih êa mkiêt mkriêm, snăn hnơ\ng êa krih [ia\ h^n, drei dưi bi mguôp ho\ng brua\ pruê hbâo snăn hlăm brô mơ\ng 20 – 25 lit kơ sa phu\n sa blư\. Snăn, mâo lu hdrưa krih, krih jur, krih [ek, amâo dah krih bi rô] [rư\ [rư\. 

      }ia\ng mâo boh tu\ dưn jăk h^n, lehana\n tu\ dưn mơh mơ\ng brua\ krih êa, pruê hbâo đru kơ ana tiêu hrip ma\ jăk. Ho\ng kdrăp anei, jăk h^n ba yua kdrăp Israel, amâodah kdrăp mơ\ng Knơ\ng brua\ lo\ hma, dliê kyâo Lăn Dap Kngư lo\ mkra mlih, hnơ\ng êa krih mâo bi mguôp ho\ng klei pruê hbâo ênưih lik. Boh nik hlăm wưng anei mđing kơ klei pruê hbâo kali lu, ]ia\ng krơ\ng hnơ\ng mboh, lehana\n mjing kơ ana tiêu mâo ai kdơ\ng ho\ng mnơ\ng ngă lu.

Boh tu\ dưn ksiêm duah mơ\ng Knơ\ng brua\ lo\ hma, dlie ekyâo Lăn Dap Kngư brei thâo, hnơ\ng êa krih kơ đa đa kr^ng hlăm }ư\ Sê, ]ar Gialai, hlăm wưng hmei ksiêm dlăng snăn srăng jing lu h^n. Hlăm wưng anei êa mâo jing [ia\, kyuana\n mnuih pla mjing brei thâo mkiêt mkriêm êa, krih bi man dưn, man djăp. Mâo đa đa anôk krih êgao đei êbeh 200lit/blư\/phu\n jing liê hơăi mung mang. Tui si klei hmei ksiêm duah, hnơ\ng êa krih man djăp kơ ana tiêu jing 100lit/phu\n/1gưl krih snăn hnơ\ng anei ăt srăng djăp êa. Sa mlan mbha krih ngă 3 blư\ tui hluê ho\ng lăn pla mjing.

       - Akâo kơ Tiến sĩ brei thâo, mb^t ho\ng brua\ krih êa, mnuih pla mjing si srăng pruê hbâo, ]ia\ng đru kơ ana tiêu mâo ai dưi tu\ ho\ng klei không k[ah êa?

          . Bi mguôp ho\ng sa hdră hlăm wưng anei jing krih êa hbâo hlăm hla, mâo hnơ\ng kali lu. Du\m mta hbâo mâo hnơ\ng kali lu mse\ si kali – photfat, DS80, amâodah ara\ anei anôk brua\ ksiêm duah lehana\n mđ^ kyar ana tiêu mâo mkra leh chế phẩm pioh truăn kơ ana tiêu ho\ng klei tu\ dưn êdi, ana\n jing krih kơ ana tiêu.

                                                H’Nga; Y-Khem pô ]ih ho\ng răk.