VOV4.Êđê - Du\m c\ar Dap Kngư hla\k krah yan hjan. Mmông anei, ana kphê hla\k đ^ jing ja\k, boh dja\l mơh đ^ pro\ng. Sna\n [ia\dah, ho\ng yan adiê leh ana\n hnơ\ng h’a\p đ^ mse\ si ara\ anei a\t nga\ kơ mmao bring `u đ^ lêc\ lar, nga\ jhat kơ ana kphê. Tơ mnơ\ng nga\ anei amâo mâo klei gang mkhư\ leh ana\n msir djo\ hdra\ mâo klei tu\, `u sra\ng nga\ bi êluh hla, krô adhan, boh leh ana\n bi mhro\ hnơ\ng mâo boh mnga kơ đang kphê. Klei anei nga\ kơ du\m pô war kphê dôk hyưt êdi.

Ara\ anei, Nguyễn Ngọc Chí ti [uôn Ia Tung, să }ư\ A|, [uôn pro\ng Pleiku hlăk hu^ hyưt kơ mmao bring nga\ bi rai hlăm đang kphê pro\ng 3 ha mơ\ng go\ êsei pô. Nguyễn Ngọc Chí brei thâo: hlăm đang kphê pô mâo giăm 20 phu\n phu\n mâo mmao bring [ơ\ng lu thu\n ho\ng anei. Hlăm yan hjan, ana kphê [ia\ bi êdah kno\ng mâo du\m gru bi kd^t đđiêt k`^. {ia\dah hlăm yan hjan mâo hlăm brô 1 mlan, du\m gru bi kd^t anei đ^ lar [rư\ pro\ng leh ana\n mâo 1 tal kpu\ng mlơ\k k`^ nah dlông hla mse\ si mmao bring. Gru bi kd^t w^l amâo dah ênhô. Tăp năng gru bi kd^t anei bi sia\ mb^t jing gru bi kd^t pro\ng. S^t gru bi kd^t đ^ lar hlăm po\k hla nah dlông snăn hla amâo lo\ dôk mtah ôh.  Sa wưng êdei kơnăn, gru bi kd^t anei ju\ uê, mâo gru k`^ riêng gah. Tuôm ho\ng adiê hjan đrông hlăm lu hruê, gru bi kd^t anei lo\ dơ\ng đ^ lar hlo\ng truh kơ hla krô leh ana\n êluh. Nguyễn Ngọc Chí brei thâo; hluê si gưl grăp thu\n, ka bo\ mơh 1 mlan, hla hlăm ana srăng êluh jih. Ana kphê k[ah boh mnga], k[ah mnơ\ng tu\ jăk rông boh, ngă kơ boh ăt êluh mơh, hnơ\ng ktro\ boh ăt hro\ tru\n êbeh mkrah wah mkă ho\ng du\m ana adôk jăk. Nguyễn Ngọc Chí yăl dliê:

“ Mmao bring đ^ lar hla\m knhal jih yan hjan. ~u mâo gru bi kd^t hrah hlăm hla, amâo djo\ hlăm guôr hla ôh. Tal êlâo hla ]o\ng êluh, êdei kơnăn đ^ lar leh ana\n djiê wa\t ana, djiê adhan, hlo\ng djiê kluôm dhuôm mtam. Thu\n êdei amâo mâo boh mnga ôh. Amâo mâo adhan, snăn amâo mâo boh ôh. Hlăm ana kphê mâo mnơ\ng ngă snăn boh điêt, atôk krô, hnơ\ng mâo boh mnga [ia\. Tơdah amâo mâo mmao bring ngă ôh, snăn hlăm 1 phu\n hrui pe\ mâo 20 kg, bi tơdah mâo mmao bring ngă kno\ng mâo mơ\ng 6-7 kg, kăn mâo lei mkrah wah. Djo\ mnơ\ng anei ngă kno\ng bu] hwiê lo\ pla mrâo yơh”.

Amâo đei kbưi ôh, lu ana kphê hlăm đang war pro\ng 1 ha mơ\ng go\ êsei Trần Đình Cường, ti [uôn Ia Tung, să }ư\ Á, [uôn pro\ng Pleiku ăt hlăk mâo mmao bring ngă mơh. Trần Đình Cường brei thâo, ara\ anei mnơ\ng ngă hlăm đang kphê mơ\ng go\ êsei `u kjham êdi. Hlăm ana mâo mnơ\ng ngă, hla mphu\n krô, êluh hnơ\ng lu. Hu^ hyưt h^n jing gru bi kd^t mphu\n đ^ lar hlăm boh, leh ana\n tru\n nao hlăm ana, adhan. Tăp `u nao `u nga\ bi krô ana tăp năn mơh. Du\m ana mnơ\ng ngă kjham boh `u đ^ pro\ng êmưt, amâo djo\ kno\ng boh điêt h^n kơ ana amâo mâo mnơ\ng ngă, [ia\dah atôk `u ăt krô mơh. Hluê si Trần Đình Cường, mmao bring anei dleh msir mghaih. Ana kphê s^t mâo leh 1 blư\ mnơ\ng ngă snăn lo\ mâo mnơ\ng ngă jih thu\n anei truh kơ thu\n êdei. Ho\ng klei thâo 20 thu\n pla kphê, khă gơ\ ba yua leh lu mta êa drao bi mdjiê mơ\ng sang ]ơ mnia, [ia\dah `u [uh ka mâo ba w^t boh tu\ dưn ôh hlăm đang kphê pô. Ara\ anei, `u hlăk mâo klei m^n srăng uă du\m ana kphê mâo mnơ\ng ngă [ia\dah mâo agha adôk jăk, leh ana\n ba grep ho\ng k[iêng ana mrâo adôk kjăp. Bi du\m ana khua mduôn, `u srăng uă siă phu\n, leh ana\n ba pla kphê djuê mjeh mrâo dưi bi kdơ\ng ho\ng mnơ\ng ngă. Trần Đình Cường brei thâo:

“ ~u pro\ng mđơr ho\ng mkrah wah asa\r tiêu, gru bi kd^t, leh ana\n `u c\at đ^ mmao nah gu\ hla. Ti ana `u bi rai kjham hla kprê` he\. Du\m ana mnơ\ng ngă ăt đ^ jing. Ti adhan mnơ\ng ngă hlo\ng djiê mtam. Tơdah grep ana sơnăn djiê. Sơnăn bi duah ti djuê mjeh jăk pioh grep ti phu\n”.

Đinh Văn Sáu, mnuih [uôn sang ngă lo\ hma lu thu\n pla kphê ti [uôn Ia Tung, să }ư\ Á, [uôn pro\ng Pleiku la] snei: ka thâo bi mdjiê ôh mmao bring, snăn du\m hdră bruă ngă mkăn mse\ si krih êa, dưm hbâo srăng amâo mâo boh tu\ dưn ôh. Đinh Văn Sáu brei thâo:

“ Ana kphê mâo mmao bring nga\ bi rai amâodah ya mta mnơ\ng ngă ăt hu^ hyưt s’a^. Êlâo h^n jing hnơ\ng mâo boh mnga hro\ tru\n, tal 2 ngă kơ ana kphê amâo thâo đ^ pro\ng. Kâo dưm hbâo, [ia\dah ăt kăn jih lei mnơ\ng ngă, ka [uh mâo boh tu\ dưn ôh”.

Ara\ anei, ti să }ư\ A|, [uôn pro\ng Pleiku, ]ar Gialai mâo giăm 400 ha kphê adôk đơđiêt. Hlăm ana\n, 1 ênhă điêt hlăk mâo mmao bring ngă. Anei dưi dlăng jing hlăm du\m du\m mnơ\ng ngă amâo thâo iih ôh, dleh thâo bi mdjiê hlăm ana kphê. ~u ngă êluh hla, krô adhan, mnơ\ng ana\n ngă kơ boh krô leh ana\n amâo thâo pro\ng, hro\ tru\n hnơ\ng ktro\ ngă hnơ\ng mâo boh mnga tru\n. Klei anei ngă kơ pô đang war hu^ hyưt êdi. Hoàng Văn Cao, pô đang kphê pro\ng 1 ha hlăk djo\  mmao bring ngă brei thâo:

“ Tơdah drei amâo msir mghaih ôh sơnăn `u ngă hma^ djo\ kơ lu đang kphê. Si tô hmô `u ngă bi krô hla. Kâo krih êa drao sơnăn gơ\ dul [ia\. Mâo lu klei thâo, [ia\dah klei thâo mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ka mâo boh tu\ dưn ôh. Kâo ]ang hmang mâo klei đru ktrâo k]e\ mơ\ng kỹ sư, ktrâo la] brei kơ kâo du\m mta êa drao mkăn ]ia\ng kâo ba krih”.

K`a\m đru kơ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma du\m hdra\ msir mgang mkhư\ klei mmao bring nga\ kơ ana kphê, pô c\ih klei mrâo mâo leh klei bi blu\ hra\m ho\ng Kỹ sư brua\ lo\ hma Lê Bá Nghiêm mơ\ng Anôk brua\ Mtru\t mjhar mnuih [uôn sang lo\ hma Gialai:

- Ơ kỹ sư, hlăm yan hjan, hnơ\ng h’ăp msah lu ênưih mơh mâo klei mmao bring đ^ lê] hlăm ana kphê. Snăn si bi knăl kơ mnơ\ng anei ngă, lehana\n si klei jhat truh ho\ng ana kphê?

. Kỹ sư Lê Bá nghiêm: Djo\ leh, hlăm yan hjan mâo lu mta mmao jhat ngă ho\ng ana kphê ti Lăn Dap Kngư. Mmao bring jing sa hlăm du\m mta mmao jhat ana\n. Tal êlâo [uh kno\ng bi kd^t êa k`^ nah gu\ hla kphê, mse\ si prăi đuôm. Leh sa wưng du\m gru bi kd^t ana\n dơ\ng lar pro\ng truh kơ klei bi kpu\ng, bi amlơ\k k`^ snăn mâo ana\n bi pia mmao bi bring, lui sui hlo\ng hluh hla kphê. Đơ anôk hluh ana\n mko\ mb^t srăng jing anôk t^ pro\ng, leh kơ ana\n hla hlo\ng luh mơh, hmăi amâo mâo jăk ôh kơ ana kphê hd^p. Tơdah war kphê mâo klei mmao bring gam srăng ngă lu] klei hla bi êwa ho\ng yang hruê, mơ\ng ana\n srăng hmăi amâo mâo jăk kơ klei đ^ jing. Kâo m^n, ti Lăn Dap Kngư jing kr^ng k[ah mđia\ hlăm yan hjan, snăn ana kphê lo\ tuôm ho\ng klei luh hla kyua bring gam s^t nik boh kphê amâo mâo srăng đuôm lu ôh. Tơdah ana kphê mâo bring gap kjham leh, truh yan không bhang, hla kphê srăng luh pral snăk. Drei [uh ti phu\n kphê tơdah hlăm yan bhang không bi luh he\ hla s^t nik mâo bring gam kjham leh, amâo mâo truh kơ djiê ana ôh, [ia\dah srăng hmăi amâo mâo jăk kơ klei đ^ jing.

- }ia\ng dưi mkhư\ gang klei mmao jhat bring gam, pô pla kphê ya mta brua\ srăng ngă, lehana\n si êa drao srăng krih?

. Kỹ sư Lê Bá Nghiêm: Tal êlâo jing ksiêm dlăng bi nik mơ\ng mjeh ba pla. Ara\ anei, Anôk brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap kngư mâo bi mdjuê leh sa mta djuê kphê mâo ai kdơ\ng ktang, dưi kdơ\ng ho\ng mmao jhat bring gam. Kyuana\n, hla\m du\m war kphê pla leh mơ\ng 7-8 thu\n amâo jăk đei mâo klei mmao bring gam ôh, kyua mâo leh zen dưi kdơ\ng ho\ng mmao jhat anei. Kno\ng hlăk 15 – 20 thu\n êlâo, lu war kphê pla ho\ng mjeh hđăp jing mjeh amâo mâo ai ktang ôh kdơ\ng ho\ng mta mmao jhat. Klei yuôm bhăn h^n jing ]ia\ng dưi kdơ\ng ho\ng mta mmao bring ăt mjeh mơh. Êngao ana\n, leh yan hrui pe\ ênu\m boh kphê, drei bi mdoh war, khăt jih adhan khua, adhan amâo lo\ mboh ôh. Ana\n jing hdră drei răng mgang mơh. Boh nik krih du\m mta chế phẩm phu\n agha mơ\ng kông mse\ si bookdo hlăm ako\ yan hjan ]ia\ng bi hro\ klei mâo gam, ăt jing sa hdră răng mgang mơh. Ho\ng du\m war kphê mâo klei mmao jhat bring gam kjham leh, drei dưi yua hdră grep bi mdjuê. Jing phu\n kphê hđăp, ana jing kphê mjeh mrâo dưi kdơ\ng ho\ng bring ngă, khăt ma\ adhan k[iêng mơ\ng mjeh jăk, grep hla\m phu\n kphê srăng mâo sa ana kphê ktang dưi kdơ\ng ho\ng mmao bring. Kno\ng hdră anei yơh tơdah tuôm ho\ng war kphê bring ngă kjham leh.

- Mmao bring ngă jing sa mta klei mnơ\ng ngă yap jing mâo nanao ho\ng war kphê. Snăn mâo mơ\ êa drao pioh krih, amâodah si hdră srăng ngă ]ia\ng dưi mkhư\ mta mmao bring ngă, Ơ kỹ sư?

. Kỹ sư Lê Bá Nghiêm: Mmao bring gam hmăi amâo mâo jăk kơ hla bi êwa ho\ng yang hruê, s^t nik srăng hmăi amâo mâo jăk kơ boh mnga. Aguah tlam drei amâo mâo jăk mđing đei ôh kơ mta mmao bring ngă, kno\ng bi krih êa drao hlăm ako\ yan hjan. {ia\dah mta mmao jhat anei jing mse\ si sa mta klei rua\ truăn mâo nanao ho\ng ana kphê hlăm grăp wưng đ^ jing. Êa drao răng mgang, amâodah mkhư\ mdjiê mta mmao jhat anei pătdah kno\ng jing sa, mdê he\ kơ ênoh bi lu\k krih êa drao đu]. Mmông răng mgang, hnơ\ng krih bi lu\k êdu h^n, lehana\n krih [ia\ h^n mơh. Bi krih êa drao ]ia\ng mkhư\ bi mdoh mta mmao bring anei snăn mtlai êa drao ktang h^n. Lu jing êa drao mơ\ng phu\n agha kông si tôhmô êa drao Champion, amâodah Tin supe… dôk hlăm mta êa drao dưi răng mgang, lehana\n mkhư\\ mdjiê bring mơh. Boh s^t, tui si hmei [uh, ana kphê leh mâo mmao bring gam ăt kăn jăk lo\ bi yua rei hdră răng mgang amâodah mkhư\ bi doh bring, [ia\dah kno\ng lo\ bi mđ^ jing. Kno\ng ti phu\n mmao ngă ktang leh hlo\ng ngă klei grep ho\ng mjeh jăk mtam, amâodah ru\ hrô pla mjeh mrâo.

- Mni la] jăk kơ ih lu!