VOV4.Êđê - Hlăm brô 2 thu\n êlâo, ti [uôn pro\ng {uôn Ama Thuôt, ]ar Daklak, sa ]ô kỹ sư brua\ lo\ hma jho\ng duh bi liê 2 êklai prăk mkra 1.800m² sang ala\ k^ng pioh pla djam ho\ng êa hbâo. Hdră pla mjing mâo ba w^t klei tu\ dưn pro\ng, anôk ]h^ mnia h’^t.

Hlăm wa\l sang ală k^ng pro\ng 1 êbâo 800 m2 mơ\ng Knơ\ng bruă Agri-Eco Daklak, mơ\ng kỹ sư Phan Nguyên Bic, ti phường Êa Tam, [uôn pro\ng {uôn Ma Thuột pô phu\n, 5 ]ô mnuih ngă bruă hlăk dôk hrui mă du\m mta djam mse\ si: sa lat, djam bei mmih, djam bei hla rui, djam puăn… Du\m mta djam anei leh kơnăn dưi ba bi rao doh, dưm hlăm thu\ng ]ia\ng ba nao kơ du\m siêu thị hlăm [uôn pro\ng.

Cam Mậu Minh Hà, Khua êpul pla mjing djam ho\ng êa hbâo, Knơ\ng bruă Agri-Eco Daklak brei thâo: pla djam hluê hdră pla ho\ng êa hbâo hnơ\ng hrui w^t đ^ h^n mơ\ng 20 – 40% mkă  pla ho\ng lăn. Kyua hlăm 1 ênhă lăn snăn du\m pra pla ho\ng êa hbâo dưi pla lu h^n, mb^t ana\n mnơ\ng tu\ jăk kơ djam dưi bi lik hlăm êa leh ana\n đoh nanao đrông hlăm du\m đ^ng mđoh, anăn mnơ\ng tu\ jăk ba nao kơ djam dưi dôk rơ\ng kjăp, mơ\ng ana\n djam đ^ jing bi knar. Mb^t ho\ng hnơ\ng hrui w^t đ^, snăn wưng sui ba pla grăp gưl ăt dưi hrut [ia\ h^n mơh:

“ Mjeh blei ba w^t drei dưm hlăm k]ok, grăp k]ok drei dưm 1 asa\r pioh rah; leh kơnăn drei mă pra rah êđai leh ana\n krih êa ]ia\ng bi knar ]ia\ng mâo hnơ\ng ê’ăt, hnơ\ng bi knar mb^t ho\ng mnơ\ng tu\ jăk ]ia\ng djam đ^ jing.. Ho\ng sa lat tơdah pla ho\ng êa mse\ ho\ng hmei kno\ng hlăm brô 27 – 28 hruê hlăm 1 gưl pla, bi ho\ng djam bei hlăm brô 20 hruê đui] mâo  hrui [ơ\ng yơh”.

Agri-Eco Daklak jing anôk bruă tal êlâo ti [uôn pro\ng {uôn Ma Thuột pla djam hluê hdră pla ho\ng êa hbâo ho\ng hnơ\ng pro\ng. Phan Nguyên Bic, Khua knơ\ng bruă Agri-Eco Daklak brei thâo: `u hluê nga\ gru hmô pla djam ho\ng êa hbâo mơ\ng knhal jih thu\n 2016, leh wưng hluê hriăm bruă ti [uôn pro\ng Đà Lạt. Khă snăn, gưl tal êlâo, kyua Daklak adiê hlơr leh ana\n mâo lu klei mdê mkă ho\ng Đà Lạt, anăn djam đ^ jing êmưt, amâo mâo bi knar ôh.

Amâo mâo êdu ai tiê, `u lo\ dơ\ng pla gưl tal 2, [ia\dah mkra mlih kdrăp krih êa ]o\ng êran ma\ hjăn, lo\ mko\ dưm kdrăp ngă bi êđăp êa, ma\i mkă ênoh mrô ksiêm dlăng mnơ\ng tu\ jăk. Du\m mta bruă mơ\ng bruă hro\ng ruah djuê mjeh, rah pla, kriê dlăng truh kơ hrui mă bi hluê ngă djo\ si hdră pla djam doh. Mơ\ng ana\n, djam đ^ jing siam, amâo mâo klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă ôh, hnơ\ng jăk bi knar leh ana\n hnơ\ng hrui w^t đ^. Ho\ng êbeh 12 mta djam [ơ\ng hla ara\ anei, grăp mlan, Knơ\ng bruă ba ]h^ hlăm sang ]ơ mnia hlăm brô 120 ton djam, ho\ng ênoh ]h^ mơ\ng 35 – 40 êbâo prăk hlăm 1 kg grăp mlan t^ng tla he\ ênoh prăk bi liê anôk bruă mâo hrui w^t prăk mnga mơ\ng 60 – 70 êklăk prăk:

“ Hlăm bruă pla djam ho\ng êa hbâo duh bi liê lu kơ ma\i mo\k, ]ia\ng mâo klei bi ksiêm dlăng, kyuadah pla hlăm sang ală k^ng c\ia\ng bi mâo hnơ\ng hlơr đ^ h^n mkă ho\ng ti êngao. Êngao kơnăn ăt ksiêm dlăng hnơ\ng mnơ\ng tu\ jăk. Pla djam ho\ng êa hbâo dưi pla bi kmlah pral h^n, kyua amâo djo\ lăn ôh, bi pla ho\ng êa hbâo kno\ng bi mdoh đ^ng krih jing hlo\ng pla gưl lo\ dơ\ng ti ana\p ana\n mtam. Bi hnơ\ng jăk djam pla ho\ng êa hbâo jing doh, kyuadah leh rah, hmei ba pla hlăm sang ală k^ng dưi ksiêm dlăng jih du\m mta mse\ si: djuê mjeh, hlo\ng truh kơ mnơ\ng tu\ jăk”.

Ara\ anei, Daklak mâo 5 anôk bruă pla djam hluê hdră pla ho\ng êa hbâo ho\ng ênhă pro\ng hlăm brô 4 ha, grăp mlan ba ]h^ kơ sang ]ơ mnia [uôn pro\ng {uôn Ma Thuột leh ana\n du\m kdriêk riêng gah êbeh 300 ton djam doh djăp hnơ\ng ]ua\n Vietgap. Hlăm ana\n Agri-Eco Daklak mâo truh hlăm brô 1/3 hnơ\ng djam mâo.

Hluê si Lê Đăng Pha, K’iăng khua Anôk bruă ba yua hdră mnê] nga brua\ mrâo mrang, Knơ\ng bruă kreh knhâo leh ana\n Hdra\ kdra\p nga\ brua\ Daklak, sang ]ơ ba ]h^ mta djam anei mâo  klei c\ia\ng blei [ơ\ng lu, anăn c\ia\ng bi mđ^ kyar po\k phai pro\ng h^n dơ\ng ênhă pla:

“ Hluê si kâo [uh pla djam ho\ng êa hbâo, snăn anei jing hdră mrâo mrang ]ia\ng pla mjing djam doh. Tơdah duh bi liê snăn  ngă bi  pro\ng ]ia\ng duh bi liê 1 blư\ leh ana\n mơ\ng ana\n rơ\ng kjăp hnơ\ng mkăp kơ sang ]ơ mnia. Klei ]ang hmang mơ\ng hdră êlan pla djam ho\ng êa hbâo anei năng ai dưi duh bi liê po\k phai pro\ng, kyua sang ]ơ mnia ]ia\ng blei lu leh ana\n h’^t kjăp”.

Hla\m klei bi blu\ hra\m ho\ng Tiến sĩ Nguyễn Văn Minh, Khua  Anôk hria\m bruă Lo\ hma Dliê kyâo hlăm Sang hră Đại học Tây Nguyên srăng đru k]e\ brei hdră pla, kriê dlăng djam pla ho\ng êa hbâo.

- Ơ tiến sĩ, ya mta klei mnuih pla mjing bi thâo săng pioh pla mjing djam mtam ho\ng êa hbâo hlăm sang ala\ k^ng?

. Tiến sĩ Nguyễn Văn Minh: Tal êlâo, mnuih pla mjing mprăp anôk pioh pla mjing, mkra sang ala\ k^ng, leh mâo bi mdơ\ng ho\ng jar msei lehana\n mko\ ala\ k^ng, jar kp^, đ^ng ksu mgơ\ng êa, môtơr pom, bek krih pruih bi dhul… }ia\ng thâo bi êran brua\ pla djam ho\ng êa hbâo. Hlăm sang `uăl snăn mnuih pla mjing bi mđing: Ti Daklak jing kr^ng hlơr, snăn bi yua `ua\l gang pioh bi hro\ hnơ\ng h’uh mơ\ng adiê kơ êngao mtrang tla\ djo\, lehana\n bi hro\ mơh hnơ\ng h’uh hlăm sang `ua\l.

- Pla djam ho\ng êa hbâo snăn si brua\ mko\ dăp đ^ng mđoh êa lehana\n hbâo bi lik mb^t ana\n?

. Tiến sĩ  Nguyễn Văn Minh: Mko\ mkra jar dra\, kreh [uh jing ngă ho\ng ksueh, ho\ng msei, ho\ng inox lehana\n ngă he\ bi kjăp. Jih jang jar dra\ anei ngă amâo mâo dleh ôh, kno\ng kăp mđing hnơ\ng êa, lehana\n ênoh đ^ng pioh pla djam, ]ia\ng kơ djam dưi đ^ jing jăk, snăn bi ruah ya mta msei bi kjăp. Tui si phung thơ\ng kơ brua\ anei di`u ]h^ leh, nao kơ di`u, mâo di`u đru k]e\ brei hdră mko\ mkra, snăn mnuih pla mjing amâo mâo ru\ng ôh kơ brua\ anei. Êjai mko\ mkra kdrăp ana\n mnuih pla mjing kno\ng mđing kơ hnơ\ng bi kpleh mơ\ng ako\ đ^ng truh kơ êdu\k đ^ng hnơ\ng kl^ng hlăm brô 15 độ, kyuadah tơ mko\ bi knar êa dleh đoh.

- Akâo kơ ih mblang brei êwang bi kpleh plah wah prue# anei ho\ng pruê adih, lehana\n plah wah du\m phu\n pla, lehana\n êlan êrô pioh ngă brua\ hlăm klei pla mjing djam ho\ng êa hbâo ara\ anei?

. Tiến sĩ  Nguyễn Văn Minh: Êwang bi kpleh plah wah đ^ng anei ho\ng đ^ng adih hlăm brô 20cm, lehana\n phu\n anei kbưi ho\ng phu\n adih hla\m brô 18cm, bi êwang pioh kơ êlan êrô ]ia\ng dlăng kriê brua\ knua\ snăn pioh mơ\ng 60 – 80cm ]ia\ng kơ găl ênưih hlăm klei ngă brua\, hrui êmiêt djam mtam. Bi tơdah anôk pla mjing pro\ng, snăn pioh êlan êrô hlăm brô 1m jing jăk h^n, lehana\n ti krah war pioh pro\ng h^n jing êgao kơ 1m pioh jing êlan du\ djam mtam, jăk găl h^n.

- Hla\m brua\ pla mjing djam mtam ho\ng êa hbâo, êa yơh jing pô phu\n ba w^t klei tu\ dưn kơ brua\ knua\. Snăn akâo kơ tiến sĩ mblang brei ya mta êa ma\ pioh kơ brua\ pla mjing anei?

. Tiến sĩ  Nguyễn Văn Minh: Hlăm klei pla mjing djam mtam ho\ng êa, brua\ bi mâo tal êlâo jing bro\ng mgơ\ng êa jing yuôm bhăn snăk. Lehana\n êa ana\n brei jing êa doh, êlâo kơ mkra mjing sang ala\ k^ng, amâodah sang `ua\l. Jăk h^n iêu phung thơ\ng kơ brua\ anei nao ksiêm mkla\ êa jua thâodah djăp ênoh ]ua\n mơ\ amâodah h’ăi. Brua\ pla djam mtam ho\ng êa hbâo, bi mâo dua êlan đ^ng mđoh mko\ mb^t, sa êlan đ^ng mđoh êa hbâo leh bi lu\k mđoh ba kơ đ^ng pla djam, lehana\n đ^ng tal dua jing đ^ng mđue# êa w^t kơ bro\ng mgơ\ng mkăn pioh mghaih msir bi mdoh êa djah leh yua. Êa djah anei leh mghaih msir, lo\ kar đăm lui truh kơ klei dăl, amâodah mâo klei mnga] mtrang mơ\ng mđia\, lehana\n êa hbâo êbeh ana\p srăng jing nina ênưih truh kơ klei dăl đ^ng êa.

- Akâo kơ ih mblang brei hdră rah pla asa\r mjeh djam mtam pioh pla?

. Tiến sĩ  Nguyễn văn Minh: Mjeh djam pioh pla mjing ho\ng êa hbâo tal êlâo h^n drei dưm hlăm ê i mâo kam, amâodah êdjao boh đung, jing jang mnơ\ng anei dưi mkhư\ bi doh kman leh. Tal êlâo h^n dưm hla\m brô 60 – 70% kam leh kơ ana\n rah mjeh nah dlông, lehana\n lo\ tlu\m hla\m brô 30% ênoh kam adôk. Leh ngă brua\ anei ba dưm dlông pra kơ du\m mta êđai djam adôk điêt pioh kơ djam đ^ jing mâo hla\m brô mơ\ng 5 – 7cm, hlăm brô 7 hruê snăn pu\ ba hlăm jar pro\ng. Hlăm ana\n djam srăng đ^ jing mơ\ng 20 – 25 hruê dưi hrui êmiêt tui hluê mdê bi mta djam.

- Bi kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ho\ng hdra\ pla djam ho\ng êa hbâo, ăt mâo mơh klei mnuih pla mjing ]ia\ng êmuh, akâo kơ tiên sĩ mblang brei hdră răng kriê klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ djam mtam?

. Tiến sĩ Nguyễn Văn Minh: Pla mjing djam mta ho\ng êa hbâo hla\m sang ala\ k^ng, amâodah sang `uăl, êlâo kơ pla mjing krih êa drao mkhư\ mdjiê kman, ]ia\ng bi mdoh anôk pla mjing mơ\ng ana\n kơh dơ\ng rah mjeh. Leh kơ ana\n, mnuih ngă brua\ ]u\t bot, hơô ]hum ao trua\n pioh ngă brua\ hlăm war anei, k`ăm ]ia\ng mkhư\ gang hlua\t, lehana\n mnơ\ng mu\t ngă kơ djam. Bi tơdah mâo klei mnơ\ng ngă, kno\ng ba yua mu\ng sinh học ]ia\ng ba mse\ si kê], hông, ktuôp lir pioh [ơ\ng đơ mnơ\ng ngă jhat kơ djam. Ba yuôl mu\ng ana\n ho\ng lu mta êa pioh mplư mnơ\ng phiơr [l^t hlăm ana\n, lehana\n dui` ho\ng kngan hlua\t [ơ\ng djam, amâodah hlo\ng bu] hwiê he\ djam mnơ\ng ngă ana\n, ]ia\ng đăm tưp lar kơ phu\n mkăn.

- Mni la] jăk kơ ih lu.