VOV4.Êđê - Brua\  ru\ lo\ w^t ba kphê jing sa hdra\ msir k`a\m ba djuê mjeh mrâo, ba yua du\m hdra\ mnê] nga\ brua\ mrâo mrang hla\m brua\ duh mkra pla mjing, mơ\ng ana\n đru mkra mđ^ hnơ\ng tu\ ja\k leh ana\n klei dưi bi ktưn mhia\ mơ\ng kphê Việt Nam ti dum anôk mnia mblei quốc tế. Hluê si hdra\ k]ah, mơ\ng ara\ anei truh kơ thu\n 2020, 4 ]ar phu\n ba pla kphê mâo Dak Lak, Lâm Đồng, Dak Nông leh ana\n Gia Lai sra\ng ru\ lo\ w^t ba pla hla\m brô 70.000 ha. Kha\ sna\n, ara\ anei amâo djo\ [ia\ ôh mnuih [uôn sang dôk mtu\k mtu\l hla\m hdra\ mnê] nga\ brua\ lo\ w^t ba pla kphê. }ia\ng kơ mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng ga\p drei mâo klei thâo sa\ng h^n kơ brua\ anei.                                                                                            

      Brua\  ru\ lo\ w^t ba kphê jing sa hdra\ msir k`a\m ba djuê mjeh mrâo, ba yua du\m hdra\ mnê] nga\ brua\ mrâo mrang hla\m brua\ duh mkra pla mjing, mơ\ng ana\n đru mkra mđ^ hnơ\ng tu\ ja\k leh ana\n klei dưi bi ktưn mhia\ mơ\ng kphê Việt Nam ti dum anôk mnia mblei quốc tế. Hluê si hdra\ k]ah, mơ\ng ara\ anei truh kơ thu\n 2020, 4 ]ar phu\n ba pla kphê mâo Dak Lak, Lâm Đồng, Dak Nông leh ana\n Gia Lai sra\ng ru\ lo\ w^t ba pla hla\m brô 70.000 ha. Kha\ sna\n, ara\ anei amâo djo\ [ia\ ôh mnuih [uôn sang dôk mtu\k mtu\l hla\m hdra\ mnê] nga\ brua\ lo\ w^t ba pla kphê. }ia\ng kơ mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng ga\p drei mâo klei thâo sa\ng h^n kơ brua\ anei. Tiến sĩ Trương Hồng, K’ia\ng khua Anôk brua\ Kreh knhâo – Hdra\ mnê] nga\ brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng kr^ng Dap kngư sra\ng ktrâo la] kơ mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng ga\p drei kơ du\m hdra\ ru\ lo\ w^t ba pla kphê.

     - Si klei yuôm bhăn hlăm brua\ lo\ mđ^ hnơ\ng boh mnga mâo, lehana\n hnơ\ng jăk mơ\ng boh kphê?

           . TS Trương Hồng: Mse\ si drei thâo leh mjeh kphê drei ba pla êlâo amâo mâo đei jăk ôh. Boh mnga tơdah dlăng kriê wiê ênăk jăk dưn ăt kno\ng mâo ma\ hlăm brô 3 tôn đu]. Ara\ anei drei lo\ ru\ pla ho\ng mjeh mrâo jăk h^n. Ba pla mjeh anei mdrăm mb^t ho\ng klei drei ba yua hdră dlăng kriê wiê ênăk mrâo s^t nik srăng mâo boh mnga truh kơ 5 tôn, lehana\n klei tu\ dưn srăng đ^ mơh. S^t yơh brua\ lo\ w^t pla mjing mrâo jing sa brua\ ngă bo\ ho\ng klei đleh lan, [ia\dah ăt jing klei găl mrâo ]ia\ng kơ drei dưi mâo boh mnga jăk h^n, mlih hrô kơ war kphê drei hđăp amâo mâo mboh ôh.

      - Snăn wưng jing jăk kơ mnuih pla kphê lo\ w^t ru\ pla mjing mrâo war kphê pô?

           . TS Trương Hồng: Kphê pla mjing hlăm Kr^ng Lăn Dap Kngư mơ\ng sui leh, lu jing hlăm wưng thu\n 80 truh kơ ara\ anei, snăn đơ ênha kphê ana\n jing khua leh sơăi. Tơdah war kphê đ^ khua leh snăn mboh ma\ kno\ng [ia\ snăk hlăm brô 1 tôn mkrah đu] nanao mse\ snăn hlăm lu thu\n, snăn jăk h^n ru\ he\ lehana\n lo\ w^t pla mrâo. Kyuadah lui nanao boh mnga tăp năn ma\ brua\ knua\ amâo mâo klei tu\ dưn ôh.

       - Tơdah leh mâo klei m^n ]ia\ng ru\ lo\ w^t pla mrâo kphê, snăn ya mta brua\ mnuih pla mjing bi mđing he\?

           . TS Trương Hồng: Tơdah mâo klei m^n ]ia\ng ru\ lehana\n pla mrâo kphê, snăn bi mđing ho\ng du\m brua\ snei: Tal êlâo, snăn lo\ ksiêm dlăng war kphê êlâo kơ ]ia\ng mjut\ mjing mrâo si ngă war kphê ana\n mâo mnơ\ng ngă mơ\ amâodah hơăi. Anei yơh jing brua\ yuôm bhăn brei ngă êlâo. Tơdah amâo mâo klei mnơ\ng ngă ôh dưi drei hlo\ng ru\ pla mrâo mtam. Bi tơdah mâo klei mnơ\ng ngă, snăn dlăng lăng êdu\ he\ amâodah ktang. Leh ru\ lui snăn mâo sa thu\n dưi yơh pla, bi tơdah kjham, snăn lui truh kơ dua thu\n êdei kơh pla, klei anei mgo# brei ngă mse\ snăn. Tơdah ]oh ]ua\n pla mrâo mkphê, snăn bi ruah tal êlâo mjeh bi jăk. Ara\ anei mâo leh đa đa mjeh kphê, mâo leh phu\n brua\ lo\ hma tu\ yap jing mjeh jăk mâo boh mnga lu. Leh pla mjing, drei pruê hbâo bi djo\ hnơ\ng, lehana\n djo\ ho\ng klei mta\ mtăn hlăm jih wưng pla mjing mrâo. Hlăm năn mđing êdi jing hbâo bru\. Tơdah dưi mâo snăn pruê truh 1 thu\n/blư\, srăng đru kơ ana kphê đ^ jing pral, lehana\n siam.

      - Dah ana\n dưi mơ\ ih mblang brei kla\ mnga] h^n kơ brua\ mjut mjing lăn êlâo kơ lo\ w^t pla mrâo kphê ara\ anei?

        . TS Trương Hồng: Brua\ mjut mjing lăn hlăm klei lo\ w^t pla kphê brei drei mđing hlăm du\m brua\ snei: Bi kla\ war kphê drei ]ia\ng lo\ w^t pla mrâo, leh pe\ boh mnga snăn hlo\ng ru\ mtam yơh, lehana\n kai ktu\ng hwai he\ jih agha kphê hđăp, dui` bi doh, lehana\n [hu lăn. Kyuadah wưng dôk [hu lăn knư\ sui jing knư\ jăk. Êjai hlăm klei [hu lăn mđia\ mơ\ng yang hruê mtrang mđ^ hnơ\ng h’uh hlăm lăn, lehana\n ngă bi mdjiê jih kman mâo hlăm lăn, mơ\ng ana\n đru bi hro\ mơh klei mnơ\ng ngă bi bru\ agha kphê pla mjing mgi dih. Leh kơ năn drei ma\ ]u\r pruê hlăm jih jang ênha\ lăn drei ]ia\ng pla mrâo ana\n, ]ia\ng mđ^ mlih lăn kyua msăm leh, lehana\n êlâo kơ pla war pô amâo lo\ mâo klei mnơ\ng ngă, drei klei [a\ng êlam tuh hbâo eh mnơ\ng rông, hbâo lân, mprăp pioh truh mlan 5; 6 srăng pla yơh. Bi hlăm war adôk mâo klei mnơ\ng ngă, tui hluê ho\ng hnơ\ng êdu amâodah ktang, snăn drei pla êtak êbai ktơr mnơr êlâo, ]ia\ng kơ êjai ana\n drei ăt mâo mơh mnơ\ng ba w^t, lehana\n jih jang djah djâo mơ\ng mnơ\ng drei pla ana\n lo\ w^t bi mbru\ kơ lăn, drei kai dơr he\ hlăm lăn, mđ^ hnơ\ng êbhu] kơ lăn, đru kơ ana\ kphê drei pla mgi dih srăng đ^ jing jăk h^n.

      - Leh dưi mjut mjing lăn, snăn si jing klei yuôm bhăn mơ\ng brua\ ruah mjeh, lehana\n ya mta klei brei mnuih pla mjing mđing kơ klei anei?

          . TS Trương Hồng: Mjeh jing klei mkla\ mklơ\ng kơ klei tu\ dưn ho\ng ana tu\ dưn sui thu\n, hlăm năn mâo kphê. Tơdah ruah mjeh jăk snăn êdei ana\p drei srăng mâo boh mnga lu h^n, lehana\n mâo hnơ\ng jăk h^n. Kyuana\n, hlăm klei lo\ w^t ru\ pla mrâo kphê brei phung pla mjing mđing ara\ anei drei mâo hdră mơ\ng Vicofa đru k]e\ kơ mjeh mjiêng kphê mnuih [uôn sang pla mjing, ana\n jing Êpul hgu\m kphê cacao Việt Nam grăp thu\n di`u đru nanao mjeh TRS1, anei jing mjeh pla ho\ng asa\r mâo boh mnga lu lehana\n jăk. Tal 2, jing mơ\ng klei hgu\m ho\ng Knơ\ng brua\ ksiêm duah kơ brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng Lăn Dap Kngư ma\ brua\ ho\ng knơ\ng brua\ Nestle mơ\ng anôk anei dưi đru hlăm brô 50% đu], bi 50% adôk mnuih pla mjing bi liê prăk pô yơh blei. Tơdah mnuih pla mjing ka mâo klei găl bi tuôm ho\ng 2 anôk mkăp mjeh anei, snăn tơdah nao blei mjeh, nao kơ du\m anôk mjut mjing mjeh djo\ ho\ng klei bhiăn knu\k kna mtru\n. Mâo leh mjeh, thâo b^t phu\n agha mjeh, lehana\n klei yuôm bhăn tơdah nao blei êđai mjeh, snăn bi ruah êđai kjăp đ^ hriê kơ pro\ng ktang, amâo mâo klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ôh, ana\n yơh jing jih jang klei năng ngă ]ia\ng ata\t drei truh kơ klei tu\ jing.

      - Snăn si jing mjeh mâo leh klei tu\ yap, lehana\n dôk ba yua lu. Mnuih pla mjing ti anôk srăng nao blei mjeh ana\n?

         . TS Trương Hồng: Ara\ anei mâo 9 mta mjeh kphê Robusta mâo leh phu\n brua\ lo\ hma tu\ yap ana\n jing mjeh TR4, TR5, TR^, TR7, TR8, TR9, TR11, TR12, TR13 lehana\n TRS1 jing mjeh bi mdjuê ho\ng lu djuê. Du\m mjeh anei mnuih pla mjing dưi bi tuôm ho\ng Knơ\ng brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng Lăn Dap Kngư, 2 le\ jing Anôk brua\ mjeh mjiêng mnơ\ng pla mjing dôk hlăm Knơ\ng brua\ lo\ hma pla mjing. Anei jing dua êpul êya mâo leh knu\k kna mjing klei găl brei rah mjing êđai mjeh mnơ\ng pla, bi anôk mkăn phung pla mjing brei răng tơdah blei mjeh êmuh he\ bi nik mâo leh klei dưi mơ\ng dhar brua\ mâo klei dưi brei bi lar lehana\n ]h^ mjeh mơ\ amâodah hơăi, ]ia\ng rơ\ng kơ drei mâo blei mjeh jăk.

      - Bi brua\ dlăng kriê wiê ênăk kphê hlăm wưng dôk mjut mjing leh klei lo\ w^t pla mrâo mâo mơ\ klei mdê ho\ng brua\ pla mrâo hlăm lăn hrông, ya mta brua\ brei drei lo\ mđing?

         . TS Trương Hồng: Dlăng kriê wiê ênăk kphê lo\ w^t pla mrâo amâo mâo klei mdê ôh ho\ng klei pla mjing hlăm lăn hrông, [ia\dah brei drei mđing ana\n jing: Hlăm klei drei hwai ktu\ng agha kphê hđăp brei drei hwai he\ bi ênu\m, lehana\n mghaih msir ho\ng ]u\r, lehana\n hbâo bru\ eh mnơ\ng rông tuh bi lu kơ kphê, tơdah lo\ mâo klei dưi ba yua chế phẩm vi sinh vật đru mđ^ ai ktang kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă mâo hlăm lăn mse\ si: Trichoderma, Boddomoonat mse\ mơh drei bi lu\k mb^t ho\ng hbâo bru\ eh mnơ\ng rông êlâo kơ pla mrâo. Lehana\n du\m thu\n êdei kơ năn ăt hdơr pruê bi lu hbâo bru\. Bi hbâo hoá học kno\ng hlăm wưng tal êlâo drei amâo mâo guôn pruê lu ôh, [ia\dah hdơr mđ^ lu hbâo bru\ yơh jăk h^n. Klei anei đru kơ lăn êbhui], lehana\n mjing lu mnơ\ng dhơ\ng hd^p jăk hlăm lăn, ba klei tu\ dưn kơ mnơ\ng pla mjing.

      - La] jăk kơ ih lu!

                                                H’Nga; Y-Khem pô ]ih ho\ng răk.