VOV4.Êđê - Ti Daknông, phu\n brua\ lo\ hma mrâo mko\ mjing klei bi trông kơ brua\ mđ^ kyar kjăp ho\ng ana tiêu. Nao ti anôk bi trông anei mâo leh du\m êtuh ]ô phung pla mjing tiêu hriê mơ\ng 7 ]ar hla\m kluôm ala. Ti ana\n, ho\ng klei du\m yăl dliê kơ ana tiêu pla mjing amâo lo\ thâo bi hnơ\ng ara\ anei hla\m ala ]ar, phung thơ\ng kơ brua\ lo\ hma k]e\ brei leh, w^t la] djăp mta klei mnuih pla mjing, phung duh mkra, êpul brua\ hgu\m êmuh, k`ăm dưi mâo hdră jăk h^n hla\m brua\ mđ^ kyar kjăp kơ ana tiêu mgi dih.

Tiêu jing sa mta mnơ\ng ba c\h^ kơ ala tac\ êngao phu\n mơ\ng ala c\ar drei. Thu\n dih, kluôm ala mâo ba c\h^ leh êbeh 177.000 tôn tiêu kơ ala tac\ êngao, mâo ba w^t 1 êklai 420 êkla\k pra\k. Du\m mta tiêu Việt Nam dưi ba c\h^ leh kơ 95 ala c\ar, kr^ng la\n ala leh ana\n mâo truh 40% ênoh tiêu ba c\h^ mơ\ng dlông ro\ng la\n. Sna\n [ia\dah brua\ tiêu Việt Nam hla\k dôk tla ana\p ho\ng 3 brua\ pro\ng c\ia\ng dja\l bi msir mghaih, ana\n jing:  Ênha\ ba pla êgao ho\ng hnơ\ng c\ua\l mka\, brua\ pla mjing ka h’^t kja\p ho\ng lu klei adôk êdu k[ah kơ hdra\ mnêc\ nga\ brua\, kơ djuê mjeh leh ana\n klei doh ê[a\t mnơ\ng [ơ\ng ka rơ\ng doh ja\k ôh.

Ti du\m c\ar Dap Kngư leh ana\n Ngo\ kwar Dhu\ng, ara\ anei mâo êbeh 120.000 ha đang tiêu, truh 096% ênoh ênha\ tiêu mâo hla\m kluôm ala. Hla\m ana\n k[^n lu ti 7 c\ar mâo: Daklak, Daknông, Gialai, Lâm Đồng, Đồng Nai, Bình Phước leh ana\n Bà Rịa – Vũng Tàu. Ênha\ đang tiêu ti du\m c\ar Daklak, Daknông đ^ dua blư\ mjka\ ho\ng klei c\ua\l mka\ truh kơ thu\n 2020; jing dua c\ar ba ako\ kluôm ala kơ ênha\ ba pla tiêu.

Brua\ mđ^ kyar tiêu pral đei, nga\ bi kruh rai hdra\ c\ua\l mka\ hla\k ktung hluê klei truh [ia\ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma yơh jing pô bi tu klam tal êlâo. Tal 1 jing klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\. Hluê si klei t^ng yap ka dja\p ênu\m mơ\ng brua\ lo\ hma Daknông, mơ\ng ako\ thu\n truh kơ ara\ anei kluôm c\ar mâo gia\m 1.800 ha tiêu djo\ hlua\t la\n nga\, hla\m ana\n mâo êbeh 1.200 ha djo\ mnơ\ng nga\ djiê pral.

Tal dua jing ênoh tiêu hla\k tru\n pral êdi; ara\ anei ti ênoh hla\m brô 73.000 pra\k/ 1kg, kno\ng knar ho\ng 40% mka\ ho\ng ênoh gưl anei thu\n dih. Mnuih [uôn sang pla tiêu, bohnik jing du\m go\ êsei mrâo pla ka tuôm mâo hrui pe\ [ơ\ng boh ôh, sna\n êlưih tuôm ho\ng klei kruh nga\n, đuôm nư klei kyua pra\k duh bi liê kơ gra\p ha đang tiêu ara\ anei hla\m brô 350 êkla\k pra\k, đ^ êdi hla\m du\m mta ana tu\ yuôm sui thu\n mlan.

Nguỹên Tuấn Khải, Khua Knơ\ng brua\ Pla mjing leh ana\n Răng mgang mnơ\ng pla mjing c\ar Daknông brei thâo: “  Hla\m wưng mrâo êgao klei bi kluh mđ^ kyar pla ana tiêu hlơr êdi, mơ\ng brua\ anei, sna\n mta\ leh lu blư\ kơ mnuih [uôn sang c\ia\ng bi răng đa\m rua\t bi mđ^ kyar pla ana tiêu ôh, kyua sra\ng djo\ tuôm kơ lu mta brua\ nga\ truh klei luc\ liê kơ mnuih [uôn sang. Ana tiêu `u c\ia\ng mâo mta klei ba pla, dla\ng kriê bi djo\ hdra\, tơ amâo mâo djo\ hdra\ `u sra\ng djo\ mnơ\ng nga\. Bohnik ana tiêu dja\l sna\k hma\i djo\ ho\ng yan adiê a\t mse\ mơh klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\. Mse\ si thu\n anei drei mâo du\m gưl adiê hjan amâo djo\ ho\ng yan, anei jing mta klei êlưih nga\ kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng đ^ lêc\ lar.”

Ti anôk bi k[^n, phung thơ\ng kơ brua\ mơ\ng Kơ\ng Kreh knhâo Hdra\ mnêc\ nga\ brua\ Lo\ hma Dliê kmrơ\ng Tây Nguyên, Knơ\ng brua\ Răng mgang mnơ\ng pla mjing, Anôk mtru\t mjhar brua\ nga\ lo\ hma Ala c\ar hưn mthâo leh du\m klei tu\ mơ\ng brua\ ksiêm hria\m, lông hluê nga\ mgang mdjiê hlua\t la\n  leh ana\n eh kan bi suôp nga\ kơ ana tiêu; du\m hdra\ msir bi mhro\ tuc\ hnơ\ng klei hma\i djo\ mơ\ng gưl adiê không k[ah êa kơ ana tiêu hla\k êjai yan adiê bi mlih; hdra\ ba yua du\m mta mkra mjing sinh học pioh mgang mdjiê klei mnơ\ng nga\ bi djiê pral, djiê êmưt kơ ana tiêu; klei tu\ ksiêm hria\m kơ hdra\ ba yua hbâo pruê; brua\ mơ\ng brua\ mtru\t mjhar nga\ lo\ hma ho\ng brua\ mtô bi hria\m kơ brua\ ba yua klei kreh knhâo, hdra\ kdra\p nga\ brua\ hla\m brua\ pla mjing tiêu h’^t kja\p…. Lu klei hria\m hla\m brua\ pla mjing, msir mghaih, mgang mdjiê klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kơ ana tiêu a\t dưi bi kah lac\ ti anôk k[^n.

 C|ia\ng du\m klei hâo hưn truh ho\ng lu mnuih [uôn sang, đru mguôp s^t êm^t kơ brua\ tiêu, Trần Văn Khôi, Khua êjai Anôk mtru\t mjhar brua\ nga\ lo\ hma ala c\ar brei thâo: “ Anôk mtru\t mjhar brua\ nga\ lo\ hma ala c\ar mb^t ho\ng du\m knơ\ng brua\ hla\m thu\n anei sra\ng kđa\m mkra sa hdruôm hra\ m’ar s^t êdi pioh mka\p  kơ brua\ mtru\t mjhar nga\ lo\ hma mơ\ng du\m c\ar. Ana\n jing hra\ m’ar s^t êdi kơ ana tiêu, lac\ hâo hưn kơ hdra\ mnêc\ pla mjing mrâo êdi, [h^ kl^ h^n, êngao kơ klei thâo hla\m hdra\ mnêc\ lo\ mâo klei thâo kơ mnuih nao hria\m pioh drei dôk kriê kja\p ênha\ ti sa hnơ\ng, [ia\ tiêu mâo klei dưi bi kla\ kơ klei doh ja\k, sra\ng bi mđ^ ênoh c\h^ kơ mnuih [uôn sang leh ana\n `u mâo klei h’^t kja\p sui thu\n.”

Leh klei k[^n mđ^ kyar tiêu h’^t kja\p kr^ng wa\l Dap Kngư leh ana\n Ngo\ kwar Dhu\ng, a\t ti wa\l krah Gia Nghĩa, c\ar Daknông mơh, Phu\n brua\ Lo\ hma leh ana\n mđ^ kyar kr^ng [uôn sang mko\ mjing klei k[^n“ Mko\ mkra, mtru\t mđ^ klei bi mko\ hgu\m brua\ pla mjing tiêu doh ê[a\t, h’^t kja\p”. Hluê ana\n, hla\m wưng ti ana\p, du\m phu\n dhar brua\ djo\ tuôm sra\ng k[^n ksiêm mđing hria\m, kc\ah mtru\n hdra\ đru kơ du\m t^ng hluê nga\ klei bi mko\ hgu\m, bohnik du\m anôk brua\, c\ia\ng mtru\t mđ^ klei bi mko\ hgu\m pla mjing tiêu doh ê[a\t; [rư\ [rư\ bi mlih klei m^n săng mơ\ng mnuih pla mjing mnơ\ng ba c\h^ hluê hnơ\ng c\ua\n VietGAP, GlobalGAP, djo\ ho\ng klei c\ia\ng [rư\ hruê [rư\ đ^ mơ\ng sang c\ơ mnia dlông ro\ng la\n.

Du\m alu\ wa\l hla\m kr^ng Dap Kngư leh ana\n Ngo\ kwar Dhu\ng a\t c\ia\ng mâo klei bhia\n tru\n mtru\t mđ^ mko\ mjing du\m êpul hgu\m, mjing klei ga\l kơ du\m anôk brua\ duh bi liê mkra mjing, c\ih mkra ana\n kna\l tiêu, po\k mlar anôk ba c\h^. Bohnik jing hla\m boh klei ara\ anei, mta\ kơ mnuih [uôn sang, anôk brua\ amâo lo\ ba pla mrâo ôh tiêu.

C|ia\ng bi mko\ mjing si nga\ brua\ ba pla leh ana\n ba c\h^ tiêu pioh rơ\ng kơ klei h’^t kja\p? Lê Quốc Doanh, K’ia\ng khua Phu\n brua\ Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang Lê Quốc Doanh bi kah lac\ kơ brua\ anei.

- Tiêu jing mnơ\ng pla phu\n hlăm kr^ng wa\l Dap Kngư, lehana\n Ngo\ kwar Dhu\ng, snăn ]ia\ng dưi mđ^ kyar brua\ pla tiêu ho\ng klei kjăp, si srăng ngă?

. Lê Quốc Doanh: Tiêu ara\ anei, jing leh mnơ\ng pla yuôm bhăn mơ\ng brua\ lo\ hma ti Việt Nam, jing sa hlăm mnơ\ng pla mjing mâo klei tu\ dưn êdi pioh ]h^ kơ ala ta] êngao, mâo ba w^t êbeh 1 êklai dolar/thu\n. Kyuana\n ]ia\ng kơ brua\ pla tiêu mâo klei tu\ dưn, lehana\n kjăp, snăn êngao kơ klei g^r mơ\ng grăp go\ sang pla tiêu, snăn drei ]ia\ng mơh mâo klei bi mguôp kjăp plah wah phung duh mkra mnia mblei mkra mjing tiêu pioh ]h^ kơ ala ta] êngao, ho\ng du\m alu\ wa\l, ho\ng du\m êpul brua\ ngă lo\ hma, lehana\n mnuih ngă lo\ hma. Kno\ng ngă jăk klei bi mguôp anei, phung duh mkra jing pô srăng blei mnơ\ng phung pla mjing, kơ jih mta, lehana\n hnơ\ng jăk tiêu, lehana\n phung duh mkra srăng jing pô hrăm mb^t ho\ng phung ngă lo\ hma ngă bi djo\ hdră êlan mđ^ kyar tiêu ho\ng klei kjăp, ]ia\ng mâo boh mnga lu lehana\n jăk, djăp ênoh ]ua\n dưi ]h^ kơ ala ta] êngao.

- Tiêu ti ala ]ar drei giăm 50% hnơ\ng mâo, lehana\n 60% mka\ ho\ng ênoh tiêu dlông ro\ng lăn. Snăn mb^t ho\ng brua\ pla mjing bi jăk, snăn si srăng ngă hlăm brua\ hrui blei boh mnga?

. Lê Quốc Doanh: Hmei bi myuôm brua\ klam mơ\ng Êpul hgu\m tiêu Việt Nam. Hlăm thu\n leh êgao êpul hgu\m mâo bi klin leh jih jang phung duh mkra, ngă jăk brua\ ]h^ mnia, duah êlan ]h^ boh mnga mâo. Hnơ\ng tiêu drei mâo giăm 50% hnơ\ng tiêu dlông ro\ng lăn, kyuana\n tơdah amâo mâo hdră ma\ brua\ jăk dleh snăk dưi ]h^ jih tiêu drei mâo. Êjai anei ăt dôk mơak jing tiêu Việt Nam [rư\ hruê [rư\ mâo lu ala ]ar hing ang thâo kơ tiêu drei, mâo leh k’hưm, lehana\n jing anôk duh mkra pro\ng, mâo ana\n knăl dlông ro\ng lăn.

- Boh s^t ara\ anei klei bi kluh pla tiêu êgao leh kơ hnơ\ng ]ua\l mka\, bohnik hlăm kr^ng Lăn Dap Kngư. Ih mâo mơ\ klei ]ia\ng mta\ ho\ng brua\ sang ]ư\ êa, dhar brua\ djo\ tuôm, lehana\n kơ mnuih pla mjing?

. Lê Quốc Doanh: }ia\ng mđ^ kyar tiêu ho\ng klei kjăp, lehana\n sui snăn brei drei mâo du\m brua\ mđing snei. Tal sa, jing drei mta\ kơ djăp alu\ wa\l amâo lo\ pla mrâo ôh tiêu, kia\ kriê bi jăk đơ ênha\ tiêu leh pla, lehana\n ba yua djăp ênu\m hdră dlăng kriê wiê ênăk ba yua lu hbâo bru\, amâo mâo ba yua lu ôh hbâo vô cơ, k`ăm ]ia\ng `e\ kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, lehana\n mâo boh tiêu jăk mơh. Drei brei mâo klei bi mguôp kjăp ho\ng phung duh mkra mnia mblei, hdơ\ng phung ]h^ tiêu kơ ala ta] êngao, phung mkra mjing, ]ia\ng mâo hdră krơ\ng kơ ênoh ênil, anei jing hdră yuôm bhăn. Ênoh ]h^ tiêu dlông ro\ng lăn ăt ka mâo klei h’^t mơh, hlăm du\m êgao ênoh đ^ yuôm, êbeh 200 êklăk prăk/tôn. Ara\ anei ênoh tiêu hlăk hlê tru\n, snăn drei bi mâo hdră mghaih msir mb^t, hlăm ana\n bi mguôp hla\m brua\ duh mkra pla mjing, ]ia\ng kơ drei dưi mâo boh mnga tiêu jăk.

• Sna\n he\, mni la] jăk kơ k’ia\ng khua phu\n brua\ ho\!

H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.