VOV4.Êđê - Ara\ anei tiêu hlăk dôk hlăm wưng đ^ jing boh. Anei jing wưng yuôm bhăn, prăp êmiêt kơ boh truh kơ klei mjing asa\r, bi kla\ kơ hnơ\ng mâo boh mnga mgi dih. Wưng anei lu phung pla mjing ti ]ar Gialai hlăk tuôm ho\ng klei luh adiê mda, ana\p amâo mâo ba w^t boh mnga jăk ôh kơ mnuih pla mjing.

        250 gơ\ng tiêu mơ\ng go\ êsei Nguyễn Thị Thanh Thảo ti thôn 2, wa\l krah Ia Khal, kdriêk Ia Grai, pla mơ\ng thu\n 2011, mrâo pe\ mâo du\m yan. Thu\n anei, amai hu^ hyưt kyua tiêu êluh boh mda. Amai Nguyễn Thị Thanh Thảo brei thâo; klei anei mâo êbeh 1 mlan ho\ng anei, [ia\dah amâo mâo klei bi êdah hro\ tru\n ôh. Hluê si amai Thảo, klei tiêu êluh boh mda mâo hlăm krah yan hjan, leh ana tiêu mphu\n bi [u\t kmru\ mnga leh ana\n jing boh. Mơ\ng bruă ktuê dlăng, amai Thảo [uh, êlâo kơ êluh, kmru\ boh mâo klei bi êdah ko# bi [lơ\. Leh êluh, mâo kmru\ boh adôk mtah, boh ka bi asa\r ôh, drei kp^t [uh adôk êa ksâo. Mb^t ana\n, đađa kmru\ boh dliu krô leh ana\n ju\ êlâo kơ êluh ti lăn.

Kyua hnơ\ng boh hlăm ana tiêu ti hnơ\ng man dưn, sơnăn amai Thảo bi klă, anei amâo djo\ klei êluh boh ]o\ng mâo ôh. Hu^ hyưt kơ klei anei ngă hnơ\ng mâo boh mnga hlăm đang tiêu hro\ tru\n, amai Thảo ksiêm êmuh phung pla tiêu mâo klei thâo hlăm [uôn, leh ana\n blei thiăm hbâo hoá học leh ana\n krih êa drao mkhư\ êluh boh, [ia\dah ka mâo boh tu\ dưn mơh. Amai Nguyễn Thị Thanh Thảo la]: “ Kâo [uh boh tiêu êluh gơ\ ju\ leh, mâo đađa kuôp adôk mtah mơh. Si la] he\ `u êluh rah rưng amâo mâo êluh hluê gưl ôh. Hnơ\ng boh êluh hlăm brô 5% ênoh boh hlăm ana tiêu. Mnơ\ng ngă kơ tiêu kâo kăn thâo lei, ksiêm dlăng, êmuh leh mơh kỹ sư, leh ana\n êmuh klei thâo mơ\ng phung pla êlâo, w^t kơ sang kâo ba yua. {ia\dah ara\ anei tiêu kâo ăt êluh mơh”.

Ăt le\ hlăm klei tiêu êluh boh mse\ sơnăn, Tống Kim Chinh ti thôn 2, wa\l krah Ia Khal, kdriêk Ia Grai brei thâo; đang tiêu go\ êsei `u bi êluh boh yap mơ\ng ana tiêu đ^ jing boh. Mâo klei thâo kơ bruă pla mjing tiêu, Tống Kim Chinh la] sơnei; klei êluh boh jing klei amâo dưi tlaih ôh. Khă sơnăn, thu\n anei, hnơ\ng boh tiêu êluh mơ\ng go\ êsei `u lu h^n mkă ho\ng du\m thu\n êgao. Ara\ anei đang tiêu mơ\ng Tống Kim Chinh êluh hlăm brô 15% hnơ\ng boh mâo.

Ho\ng klei yan adiê amâo mâo jăk thu\n anei, Tống Kim Chi hu^ hyưt kơ du\m gưl adiê hjan pro\ng, mâo wa\t ang^n pro\ng ngă hnơ\ng boh tiêu êluh mơ\ng đang war đ^ h^n, ngă lui] liê kjham h^n. Tống Kim Chinh la]: “ Hnơ\ng mâo boh mnga thu\n anei s^t nik mâo klei hma^ djo\, kyua dah boh `u êluh lu đei. Thu\n anei tơdah gơ\ amâo mâo êluh ôh, mâo 1 ton mkrah. 1 phu\n tiêu êluh mơ\ng 3 – 5kg boh krô jing lu êdi. Hu^ êdi jing ang^n pưh ti [ro\ng gơ\ng ana tiêu. Ana tiêu mâo boh lu êdi jing ăt ti [ro\ng gơ\ng mơh, ang^n ktang ăt hu^ hyưt h^n. Phung ngă lo\ hma pla mjing ăt ]ia\ng boh mnga hrui w^t đ^, ]ia\ng mâo phung thơ\ng kơ bruă, êa drao krih si be\ leh tiêu bi adiê dul [ia\ klei êluh boh, mhro\ [ia\ klei êluh, sơnăn kơh hnư hrui w^t đ^”.

Hluê si klei thâo mơ\ng mnuih pla tiêu ti Gia Lai, klei tiêu êluh boh mda khăng mâo lu ti 2 wưng. Tal 1 jing hlăk tiêu mphu\n mboh. Wưng anei, klei êluh boh sui h^n, hlo\ng truh kơ wưng tiêu bi asa\r. Mb^t ana\n, tiêu ăt khăng êluh boh hlăk yan adiê bi mlih mse\ si adiê mđiă mb^t ho\ng adiê hjan đrông, amâo dah bi mlih mơ\ng yan hjan nao kơ yan bhang. Klei anei s^t nik ngă kơ hnơ\ng mâo boh mnga srăng hro\ tru\n.

Kơ du\m hdra\ msir klei êluh mnga, boh kơ ana tiêu Nguyễn Văn Chương, Pô thơ\ng đru k]e\ hdră duh mkra pla mjing srăng w^t lac\ snei:

      -Akâo kơ ih brei thâo, mnuih pla tiêu ti Lăn Dap Kngư hlăk tuôm ho\ng klei tiêu luh adiê mda lehana\n luh kmru\ boh, mơ\ng mâo he\ klei mse\ snăn?

        . Nguyễn Văn Chương: Mta phu\n mâo klei luh adiê mda, lehana\n kmru\ boh kbia\ hriê mơ\ng lu mta klei, hlăm năn mâo dua mta phu\n jing ]o\ng luh kyua klei bhiăn hd^p, lehana\n lu kyua hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă. Ho\ng tiêu klei pruê hbâo jing brua\ yuôm bhăn snăk hlăm jih 4 mta brua\ ngă: Mse\ si klei kơ êa, dua jing mjeh, tal 3 jing klei dlăng kriê, tal 4 jing pruê hbâo. Snăn pruê hbâo amâo mâo djo\ hnơ\ng ăt ngă kơ tiêu luh adiê mơh, kyuadah du\m mta ]ia\ng mkăp le\ amâo mâo, mta êbeh leh mnuih pla mjing lo\ pruê, ngă amâo mâo bi kna ôh truh kơ klei luh adiê hlăm yan hjan anei.

      - Êngao kơ luh mnga lehana\n boh mda, tiêu lo\ pê, amâo mâo asa\r jăk, snăn si mnuih pla mjing srăng mghaih msir klei anei? Ya mta êa drao srăng yua?

         . Nguyễn Văn Chương: Ho\ng ana tiêu kno\ng brua\ răng mgang yơh jing phu\n, đăm ôh dôk guôn tơl leh mâo mnơ\ng ngă leh kơh dơ\ng krih êa drao snăn amâo mâo klei tu\ dưn ôh. Mâo mta êa drao bi kna hnơ\ng đ^ jing, snăn diih yua mta êa drao anei ăt srăng răng mgang mơh, ]ia\ng kơ agha đ^ jing kjăp, lehana\n đru kơ du\m mta kman tu\ dưn hla\m agha đ^ jing jăk, hrip ba hbâo jăk đru răng mgang kơ ana tiêu.

      Si klei jing mơ\ng mta êa drao anei? Ana\n jing `u đru mtru\t klei đ^ jing adhan, hla mda, kna\t, bi mnga pruh sa blư\, krơ\ng kơ adiê mda amâo mâo luh… ana\n yơh jing klei jăk mơ\ng mta êa drao anei `u bi kna hnơ\ng đ^ jing. Êngao kơ klei ana\n, 1u lo\ mâo mta tu\ dưn pro\ng snăk, tơdah ana tiêu tuôm ho\ng klei amâo mâo jăk, tôhmô mâo he\ klei luh adiê mda, snăn krih mtam êa drao anei, adiê mda amâo lo\ luh ôh. Leh kơ năn drei ksiêm dlăng mtam yơh ya ngă mâo he\ klei ana\n, snăn kơh lo\ duah êa drao lehana\n hbâo pruê bi djo\ guôp.

      - }ia\ng kơ ana tiêu đ^ jing jăk, rơ\ng mâo boh mnga jăk, ya mta klei ih lo\ ]ia\ng mta\ kơ mnuih pla mjing?

       . Nguyễn Văn Chương: Brei mnuih pla mjing mđing kơ du\m brua\ phu\n jing: Kơ klei dlăng kriê wiê ênăk, tal dua jing brua\ răng mgang, jing răng nanao êlâo kơ klei djiê pral, djiê êmưt. Drei yua du\m mta êa drao sinh học pioh răng mgang, đơ mta êa drao dưi bi hro\ mta mmao jhat. Mđing ksiêm dlăng amâo mâo lui kơ war tiêu le\ hlăm klei dram êa ôh, lehana\n krơ\ng nanao hnơ\ng h’ăp msah kơ ana tiêu. Tal tlâo jing mjeh, lehana\n knhal tu] jing hbâo pruê, jing [ia\ đu], [ia\dah pruê lu blư\. Mta\ kơ mnuih pla mjing ksiêm duah bi nik kơ mjeh tiêu êlâo kơ pla, êmuh phung thâo leh, phung knhăk, hla\m năn mâo knơ\ng brua\ ksiêm duah kơ brua\ lo\ ham dliê kyâo Lăn Dap Kngư.

      - La] jăk kơ ih lu!

                                                H’Nga pô ]ih mkra hlo\ng răk.