VOV4.Êđê - Hlăm du\m thu\n giăm anei, ti kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak mâo lu phung ngă lo\ hma jho\ng duh bi liê pla boh [ơr Booth, mâo ba w^t leh klei tu\ pro\ng kơ brua\ duh mkra. Mb^t ho\ng klei tu\ dưn mâo mta tu\ jăk, ênưih dja\ pioh lehana\n du\ mdiăng, klei jăk mơ\ng mjeh boh [ơr mboh bi mklăk yan anei mka\ ho\ng boh [ơr aguah tlamj ing  ch^ `u mâo ênoh h^n.

Thu\n 2011, go\ êsei aduôn La Thị Ấn ti alu\ Thống Nhất, wa\l krah Êa Pô], kdriêk }ư\ Mgar jho\ng kmlăn bi mlih êbeh 7 đang kphê mâo boh mnga[ia\ ba pla ana boh [ơr Booth. Kyua kriê dlăng djo\ hdră, yan adiê djo\ guôp, anăn mơ\ng wưng hrui pe\ boh tal êlâo, go\ êsei `u mâo hrui w^t prăk mnga giăm 100 êklăk prăk. {uh mâo hrui w^t prăk mnga đ^ leh ana\n êlưih pla, go\ êsei duh bi liê prăk ]ia\ng bi mlih kluôm đang kphê pro\ng êbeh 1 ha 3 ha ba pla ana boh [ơr Booth hla\m gra\p thu\n mâo hrui w^t nanao hlăm brô 150 êklăk prăk. Djuê mjeh boh [ơr anei amâo mâo djo\ yan ho\ng boh [ơr aguah tlam ôh, anăn aduôn La Thị Ấn mưng pia jing “ boh [ơr tứ quý”:

“ Boh [ơr tứ quý mâo boh mnga đ^ h^n mkă ho\ng boh [ơr aguah tlam, mse\ si sang kâo pla yan tal êlâo hrui pe\ ba c\h^ mâo 130 êklăk prăk, du\m thu\n êdei hrui w^t mâo 180 êklăk prăk. Sang ]ơ mnia amâo mâo ôh, tit kâo mâo boh ba ]h^ hliê hlăm 1 kg êbeh 40 êbâo prăk, kyua mâo hjăn păn,ânăn ]h^ mâo ênoh h^n mkă ho\ng boh [ơr yan phu\n”.

Go\ êsei Nguyễn Cường ti alu\ 5, wa\l krah Êa Pô], kdriêk }ư\ Mgar pla boh [ơr Booth mâo giăm 6 thu\n ho\ng anei. Ho\ng ênhă pla giăm 2 ha, grăp thu\n Nguyễn Cường hrui w^t mâo êbeh 250 êklăk prăk. Mta mdê mơ\ng boh [ơr Booth mkă ho\ng boh [ơr aguah tlam, ana\n jing ]uh blang mnga mơ\ng mlan 1 truh kơ mlan 3 leh ana\n hrui pe\ mơ\ng mlan 11 thu\n êlâo truh kơ mlan 3 amâo dah mlan 4 thu\n êdei. Ana đ^ jing siam hlăk êjai adiê thu krô, bohnik gơ\ djo\ guôp ho\ng yan adiê kr^ng lăn Dap kngư. Hdră kriê dlăng ana boh anei ăt đei dleh ôh, kno\ng bi mđing hlăm wưng ]uh blang mnga, bi adiê, sơnăn boh mnga hrui w^t srăng đ^ h^n. Nguyễn Cường ti alu\ 5, wa\l krah Êa Pô], kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak brei thâo:

“ ~u ]uh blang mngă mklăk yan, anăn drei yua hbâo krih hlăm hla ho\ng hnơ\ng đạm 10, kali 10, lân [ia\ h^n hlăm brô êbeh 60%, 1 ato\ drei bi hlai ho\ng 1 tônô êa krih msah hlăm wưng knhal jih mlan 6. Hlăm brô 10 – 15 hruê êdei, lo\ krih 1 blư\ dơ\ng ]ia\ng mtru\t ]uh blang mnga. Leh kơnăn, mnga ]uh blang bi adiê boh mâo mđơr ho\ng ako\ diê dưh drei lo\ dơ\ng krih ]ia\ng rông boh, đru boh đ^ pro\ng bi knar”.

Du\m thu\n giăm anei, mb^t ho\ng ana pla phu\n ana\n jing kphê leh ana\n tiêu, mnuih [uôn sang ngă lo\ hma kdriêk }ư\ Mgar hlăk mâo hdră bi mlih ba pla lu mta ana boh kroh, hlăm ana\n mâo boh [ơr Booth.

Phạm Quang Mười, Khua adu\ bruă Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang kdriêk }ư\ Mgar brei thâo: boh [ơr djo\ guôp ho\ng yan adiê, lăn ala ti alu\ wa\l, anăn pla [uh đ^ jing jăk, boh mnga hrui w^t đ^. Ho\ng boh mnga hrui w^t mklăk yan mkă ho\ng boh [ơr aguah tlam leh ana\n mâo klei tu\ jăk h^n, snăn boh [ơr booth ênoh ]h^ đ^ h^n mkă ho\ng lu boh [ơr mkăn:

“ Boh tu\ dưn mơ\ng êpul boh [ơr ksă ưm snăn jăk êdi, kyua dah hlăm yan boh [ơr mơ\ng ]ar Daklak la] kluôm leh ana\n kdriêk }ư\ Mgar la] hjăn djo\ hlăm wưng hin ana\n ênoh ]h^ boh [ơr truh 60 êbâo prăk hlăm 1 kg. Boh [ơr mklăk yan lu êdi pioh ba ]h^ kơ du\m sang ]ơ mnia ppro\ng mse\ si Hà Nội, [uôn pro\ng Hồ Chí Minh… anăn klei ]ia\ng blei [ơ\ng lu h^n. Tăp năng amâo mâo boh [ơr hlăm ala ]ar pioh ba ]h^, snăn phung ghan mnia bi blei mơ\ng ala ta] êngao ba w^t c\h^  hlăm du\m siêu thị ppro\ng”.

Hluê si Anôk bruă Kreh knhâo hdră mnê] nga\ bruă Lo\ hma – Dliê kyâo Dap Kngư,  bruă ba pla mpluă ana boh [ơr booth hlăm đang kphê srăng đru du\m go\ êsei đa\m le\  hla\m klei lui] liê ti mang tơdah kno\ng pla ma\ sa mta mnơ\ng, mjing êlan nao mrâo kơ du\m đang kphê leh khua mduôn, mđ^ hnư mâo hrui w^t hlăm sa ana\n anôk pla mjing. Boh [ơr booth jing mta ana mboh mklăk yan mâo wưng kriê dlăng bi knar ho\ng kphê, anăn mnuih [uôn sang amâo đei lui] lu ôh ai tiê kriê dlăng. Êngao kơ ana\n, bruă ba pla mpluă ana boh [ơr booth srăng đru bi knar yan adiê ti đang war kphê, mđ^ hnơ\ng h’ăp leh ana\n đru bi knar wa\l anôk nga\ kơ ana kphê đ^ jing jăk h^n.

}ia\ng đru kơ mnuih [uôn sang pla ana boh [ơr mklăk yan mâo boh tu\ dưn kơ brua\ duh mkra, Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường, Khua  klei hriăm bruă Dliê kmrơ\ng  leh ana\n ana boh kroh, hlăm Anôk bruă Kreh knhâo hdră mnê] nga\ bruă Lo\ hma Dliê kyâo Dap Kngư đru k]e brei hdră ruah djuê mjeh, lăn leh ana\n hdră kriê dla\ng pla ana boh [ơr booth, [ơr Reed.

- Ơ tiến sĩ, ara\ anei hlăm anôk ]h^ mnia mâo lu mta mjeh boh [ơr. Snăn ti Lăn Dap kngư anei ya mta mjeh boh [ơr mboh mklăk yan ]ia\ng bi guôp?

. Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường: Mjeh boh [ơr Booth 7 mboh mklăk yan, ksa\ hnui h^n mơ\ng mlan 11 truh mlan 2 thu\n êdei, lehana\n mjeh hnui tal 2 jing mjeh boh [ơr Reed ăt ksa\ hnui mơh, jih jang mjeh anei jing mjeh jăk sơăi, ]h^ mâo ênoh mơh.

- Snăn akâo kơ ih mblang lăng si klei jăk mơ\ng dua mjeh boh [ơr anei?

. Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường: Klei jăk mơ\ng mjeh boh [ơr anei snei: Mboh lu h^n, djo\ guôp ho\ng djăp kr^ng lăn mdê mdê, guôp ho\ng djăp mta lăn mơh, amâo mâo djo\ kno\ng ho\ng lăn hrah ôh, [ia\dah klei awa\t jing amâo mâo đei ktang ôh kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă. Tơdah mâo mta mmao jhat Phytopthora ngă bi kđang hlăm ana, ti agha, hlua\t, [loh hông kreh tlo\ djip hla\m boh, ngă jhat kơ boh.

Bi ho\ng mjeh boh [ơr Reed kyua dưi ruah mjut mjeh mâo ai dưi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă jăk h^n; tal dua, mboh mơh, boh điêt jing jăk snăk pioh ]h^ kơ ala ta] êngao. Tơl ara\ anei, drei ăt ka nik mơh mơ\ng klei jăk mta mjeh boh [ơr anei. Leh ksiêm duah hmei [uh anei jing dua mta mjeh boh [ơr jing jăk kơ mnuih pla mjing ba w^t pla.

- Akâo kơ ih brei thâo si hdră mkra lăn, pla truăn kơ sa anôk, amâodah pla mplua\ ho\ng mnơ\ng mkăn mơ\ng dua mta mjeh boh [ơr anei?

. Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường: Ho\ng brua\ mkra lăn, tal êlâo drei ruah lăn dôk hla\m kr^ng kngư anôk ênưih mđue# êa. Tal dua, lăn amâo sah kba, [r^ng ngă ôh. Ho\ng hdră pla jing pla mđ^ mbu\, amâo mâo kuai [lu\ng mse\ ho\ng kphê ôh, tơdah kuai [lu\ng hlăm yan hjan ênưih dram êa, truh kơ djiê pral h^n. Tal tlâo, jing hlăm yan bhang drei krih êa, kyuadah hlăm 3 thu\n adôk guôn mboh, jing dleh hlăm brua\ dlăng kriê ana boh [ơr. Êwang bi kpleh pla tui hluê si mjeh, tơdah ho\ng mjeh boh [ơr Booth jing pla mơ\ng 6 – 8m, kyuadah adhan pro\ng, jing knar ho\ng 210 phu\n/ha. Bi ho\ng mjeh Reed, adhan amâo jăk pro\ng ôh, snăn êwang pla jing mơ\ng 4-6m, jing knar ho\ng 417 phu\n/ha. Tơdah pla plua\ ho\ng mnơ\ng mkăn snăn pla mơ\ng 90 – 100 phu\n/ha kơ jih dua mjeh boh [ơr anei.

- Si brua\ pruê hbâo ho\ng ana boh [ơr hlăm 3 thu\n tal êlâo dôk dlăng kriê?

. Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường: Hlăm 3 thu\n dôk dlăng kriê wiê ênăk brei drei hdơr jing ana boh [ơ\ng lu đạm pioh đ^ jing, snăn hlăm wưng anei, tơdah mâo leh eh mnơ\ng rông bi mbru\ jing jăk. Drei pruê mơ\ng 15 – 20kg/phu\n hla\m wưng anei, hlăm dua thu\n pruê sa blư\ hbâo bru\ eh mnơ\ng rông, amâo mâo jăk ôh pruê hbâo hoá học hla\m wưng anei. Tơdah pruê hbâo hoá học srăng ngă kơ lăn msăm he\, hmăi amâo mâo jăk ôh hlăm wưng kơ ana\p. Lăn leh msăm tơdah lo\ pruê hbâo dleh snăk lik, hbâo amâo mâo lik ôh srăng amâo mâo mboh ôh.

- Si hdră dlăng kriê ]ia\ng kơ boh [ơr mboh?

. Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường: Boh s^t ho\ng boh [ơr pla hlăm lăn hrah bazan hd^p jăk snăk, đ^ jing pral. Kha\săn dưn ăt drei ruah djo\ wưng jăk găl pruê mơh hbâo kơ ana boh. Drei bi mdoh war boh, khăt mkra adhan bi siam, mjing pum mnga] ta]. Leh kơ ana\n pruê [ia\ hbâo mâo 2 blư\ hbâo lân. Hdơr pruê hbâo lân Văn Điển ana\n, kyuadah hbâo anei ara\n mkra mơ\ng boh tâo ]u\r, srăng đru mbo\ calci kơ ana boh. Êlâo kơ pruê hbâo lân, drei pruê êlâo [ia\ hbâo đạm. Bi tơdah pla kno\ng hjăn đang boh [ơr dưi drei pruê hbâo, [ia\dah pla plua\ mb^t ho\ng mnơ\ng mkăn snăn jăk h^n krih êa hbâo hla\m hla. Hlăm anôk ]h^ mnia ara\ anei, mâo lu mta hbâo, phung mkra mjing ]ih leh mnga] hlăm hruh hdră ktrâo ata\t klei ba yua. Kreh [uh, mâo giêt 0,25lit drei bi lu\k hlăm brô 3 tônô êa 200lit, drei krih bi tar hlăm ana boh. 1 ha 200 phu\n snăn ]ia\ng bi mâo mơ\ng 4 – 6 blư\ krih êa hbao man leh. Klei hmăi jăk mơ\ng brua\ krih êa hbâo lân jing krơ\ng klei đ^ jing, srăng mtru\t klei mbu\t kbu\m mnga. Bi tơdah pla la\ lia hjăn boh [ơr, hnơ\ng hbâo lân ba yua mơ\ng 0,5 – 7kg/phu\n/gưl pruê, hlăm brô 20 hruê êdei lo\ pruê mse\ snăn mơh.

- Hla\m wưng ana boh [ơr dôk bi mnga, đuôm adiê ya mta brua\ drei bi mđing he\ êjai dlăng kriê ana boh, Ơ tiến sĩ?

. Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường: Êjai ana boh [ơr dôk bi mnga snăn drei điêt đuôt amâo mâo dưi krih êa ôh, kăn dưi pruê hbâo rei, pioh kơ mnga ]uh blang bi jăk. Leh ênu\m klei ]uh blang mnga, adiê dơ\ng đ^ jing boh mda, drei pruê yơh NPK 8-16 sa blư\, lehana\n mguôp mb^t ho\ng krih calsiboor hlăm ana boh. Dưi nao blei ti sang ]h^ êa drao kơ mnơ\ng pla mjing, krih do\ anei jing k`ăm krơ\ng amâo mâo luh adiê boh. Drei krih mơ\ng 2 – 3 blư\, mơ\ng 15 – 20 hruê krih sa blư\, anei jing hdră amâo mâo dưi k[ah ôh hlăm brua\ dlăng kriê ana boh [ơr. Lehana\n hla\m wưng anei, drei kăp dlăng tơdah boh [ơr pro\ng mâo mđơr ho\ng boh krue# msăm leh, snăn dơ\ng mdei yơh pruê đạm, [ia\dah mđ^ pruê lu lân h^n. Lehana\n hlăm wưng dơ\ng pe\ boh leh, điêt đuôt amâo mâo dưi pruê ôh hbâo kali, kyua ênưih srăng bi kđang boh.

- Sna\n he\, mni la] jăk kơ ih lu!