VOV4.Êđê - Ara\ anei ênha\ pla mjing knư\ hruê knư\ knia\, anôk pioh thâ êmô kbâo amâo jăk lo\ mâo ôh, lu go\ êsei rông êmô ti Daklak dơ\ng mlih hluê hdră rông krư\ hlăm war. Hdră rông anei amâo mâo djo\ kno\ng đru kơ mnuih rông thâo mkiêt mkriêm hruê ai ma\ brua\, [ia\dah lo\ ba w^t klei tu\ dưn h^n kơ brua\ duh mkra:

Thu\n 2015, go\ êsei Danh Quân, djuê ana KhMer ti [uôn Trí B, să Krông Ana, kdriêk {uôn Đôn, ]ar Daklak mâo alu\ wa\l đru brei 2 drei êmô ana hluê hdră bruă mhro\ [un h’^t kjăp. {uh kdrăn rơ\k [rư\ điêt h^n ngă kơ bruă rông phưi  êmô tuôm ho\ng lu klei dleh dlan, `u lông rông 2 drei êmô hluê hdră krư\ hlăm war bi êmo\ng. Boh tu\ dưn brei [uh leh hlăm brô êbeh 3 mlan rông, snăn êmô pro\ng djăl leh ana\n êlưih mơh kriê dlăng. Lung êmô bi êmo\ng tal êlâo leh t^ng tla he\ prăk bi liê, prăk mnga adôk mâo hlăm brô 4 êklăk hlăm 1 drei. Mơ\ng ana\n, `u g^r duh bi liê ngă war leh ana\n po\k pro\ng ênhă rông. Danh Quân bi kah lac\, ]ia\ng mâo djăp mnơ\ng mnơ\ng kơ êmô, `u pioh 2 sào lăn pioh pla rơ\k mbô. Êngao kơnăn go\ êsei lo\ lo\ hiu ma\ djah djâo mnơ\ng pla mse\ si adrăng, ana ktơr, hla ktơr [hu krô ]ia\ng mkăp pioh. Mnơ\ng [ơ\ng phu\n kơ êmô dưi bi lik mdiê, ktơr mơ\ng go\ êsei pla mjing, anăn dưi mkiêt mkriêm prăk bi liê:

“ Tơdah mkă ho\ng ara\ anei, snăn rông phưi tha rơ\k ti anei amâo mâo djăp ôh, krư\ hlăm war [uh `u\ êmo\ng h^n mkă ho\ng rông phưi [ơ\ng hla\m kdra\n rơ\k.  Sa hruê brei [ơ\ng 2 blư\, aguah tlam. Tơdah hlăm mlan yan bhang anei mâo adrăng. Yan hjan pla rơ\k [ơ\ng amâo mâo jih ôh, bi du\m mlan yan bhang anei mâo djăp rơ\k [ơ\ng. Kâo brei [ơ\ng rơ\k êjai [ơ\ng adrăng êjai, aguah ưm [ơ\ng adrăng tlam [ơ\ng rơ\k. Ho\ng ktơr, s^t truh yan snăn kơh mâo ktơr brei [ơ\ng, kâo tu\k bur dưm [ia\ hra. Kâo rông mse\ snăn tơdah ba ]h^ mkă ho\ng mnuih mkăn gơ\ ênoh ]h^ đ^ h^n mơh mkă ho\ng rông phưi hla\m kdra\n rơ\k, `u êmo\ng h^n, anăn c\h^ gơ\ mâo ênoh h^n mơh”.

Bi ho\ng go\ êsei Y’Hluăt Êban, ti [uôn Êa Tuk, să }ư\ Pơ\ng, kdriêk Krông {u\k, kyua go\ êsei [ia\ mnuih, anăn rông krư\ hlăm war jing klei hro\ng ruah djo\ guôp ]ia\ng lo\ bi mđ^  hnư mâo hrui w^t kơ go\ êsei. Y’Hluăt brei thâo: `u ba yua ênhă lăn riêng gah đang war, tuê roh hma ]ia\ng pla rơ\k ngă mnơ\ng [ơ\ng, adrăng leh hrui wia\ mdiê ba kriê pioh [hu krô brei êmô [ơ\ng. Ai tiê kriê dlăng rông êmô hnê] bi kmlah mơ\ng du\m ]ô mnuih hlăm go\ êsei. Kyua hluê ngă bruă tlo\ mgang, bi mdoh war rông djo\ hdra\,ânăn êmô đ^ pro\ng kjăp hnơ\ng rông hlăm war mâo nnnao mơ\ng 7 – 8 drei êmô hlăm 1 gưl. Grăp thu\n êngao kơ kphê go\ êsei `u lo\ mâo hrui w^t du\m pluh êklăk prăk mơ\ng bruă rông êmô, [ia\dah amâo lui] lu hruê m’mông ai tiê ma\ brua\ ôh:

“ Hlăm yan adiê ê’ăt h^n, jing hlăm brô mơ\ng mlan 8 kâo mphu\n rông krư\ hlăm war, bi yan adiê mđiă, tăp năng ăt ba phưi [ơ\ng rơ\k  mơh. Rông krư\ hlăm war mse\ snăn mâo klei găl êlưih h^n, kyua dul [ia\ ai nao kiă răng, hnê] ho\ng m’mông huâng, anăn djăp mnuih hlăm sang ăt dưi brei êmô [ơ\ng. Kâo brei [ơ\ng rơ\k mâo wa\t adrăng krô. Ho\ng sang [ia\ mnuih, snăn mâo klei găl êlưih h^n.  Sa klei găl êlưih dơ\ng ana\n jing rông krư\ hlăm war mâo eh gơ\ pioh ngă hbâo”.

Thạc sĩ Ngô Nhân, khua kia\ kriê anôk brua\ mtô bi hriăm brua\ lo\ hma ]ar Daklak brei thâo, ara\ anei, rông êmô krư\ hlăm war hlăm mâo lu mnuih dôk rông ti Daklak, kyuadah anei jing hdră rông kjăp hlăm brua\ kia\ kriê êmô, mse\ si kơ mnơ\ng [ơ\ng, ênoh mnơ\ng [ơ\ng, ksiêm dlăng klei rua\... Êngao kơ brua\ răng kriê, dưi dưn yua jih mnơ\ng mâo mơ\ng brua\ lo\ hma mse\ si adrăng, hla ana mtei, ana ktơr, mtlai mb^t ho\ng amlơ\k leh mkra mjing m]iêm êmô. Mb^t ho\ng ana\n, brua\ rông êmô krư\ hlăm war đru mkhư\ kjăp klei rua\ tưp, đru mnuih rông mâo ba w^t klei tu\ dưn h^n.

Tui si thạc sĩ Ngô Nhân, mkra war êning hlăm anôk kbưi hjăn, mđ^ gưl dlông, êđăp mnga], gang ang^n, mđue# êa jăk, tuê war êka\ ênưih mđue# êa, amâo mâo lui le\ hlăm klei h’ăp msah, kdlu\t kdăl ôh. Êjai dla\ng kriê hdơr bi mdoh nanao war mkhư\ mdjiê kman, rơ\ng kơ war êmô mâo nanao klei thu\ doh. Gang war êmô bi êđăp hla\m yan bhang, mđao hlăm yan puih, amâo mâo hjan sa].

“ Rông êmô krư\ hlăm war c\ia\ng mnuih [uôn sang mđing kơ war êmô bi mnga] ta], mjing nanao wa\l êđăp kơ êmô dôk. Êjai dlăng kriê mđing kơ mnơ\ng [ơ\ng bi mâo djăp”.

}ia\ng kơ êmô đ^ pro\ng jăk êmo\ng, snăn mnơ\ng [ơ\ng bi mâo djăp 2,5% hnơ\ng boh ktro\ asei êmô. Mnơ\ng [ơ\ng m]iêm kơ êmô krư\ hlăm war brei mâo djăp mta: Jing mnơ\ng [ơ\ng mtah, mnơ\ng [ơ\ng mbo\, mnơ\ng [ơ\ng jing kpu\ng, thiăm mta khoáng vitamin. Djăp mta mnơ\ng [ơ\ng mtah yua mb^t ho\ng mnơ\ng [ơ\ng kpu\ng, k`ăm bi mbo\ djăp mnơ\ng tu\ jăk. Phu\n tal êlâo m]iêm êmô mnơ\ng [ơ\ng mtah, m]iêm [rư\ [rư\ êjai mnơ\ng [ơ\ng kpu\ng ]ia\ng bi mưn ho\ng mnơ\ng [ơ\ng mâo lu mta jăk.

“ Êjai hla\m brua\ dlăng kriê mđing he\ ho\ng du\m mta brua\ ana\n jing yan puih êa\t kno\ng mnơ\ng [ơ\ng mtah amâo mâo djăp ôh ai ktang kơ êmô grăp hruê, snăn lo\ mbo\ mta mnơ\ng [ơ\ng anei bi djo\ guôp”.

Mnơ\ng [ơ\ng mtah mâo mâo rơ\n k]oh [h^, lehana\n rơ\k mđam bi msăm, djah mơ\ng brua\ pla mjing k]oh đ’điêt, bi lu\k ho\ng ]ua\ [iêr, djah êa kbâo, djah kbâo, djah êtak, kl^t boh kroh… jing mơ\ng 55 – 60% hnơ\ng mnơ\ng pioh ]iêm êmô. Mnơ\ng kpu\ng jing jih jang kpu\ng mkra mơ\ng hbei [lang, ktơr, êtak leh kwa\ [h^… Mnơ\ng kpu\ng bi mâo mơ\ng 40 – 45%, mnơ\ng krô hlăm mnơ\ng pioh ]iêm êmô.

Ara\ anei mâo dua hdră rông êmô, ana\n jing rông êmô pioh mđai, lehana\n rông bi êmo\ng pioh ]h^. Ho\ng jih dua hdră rông anei, mnơ\ng [ơ\ng lo\ mbo\ amâodah lo\ mlih tui hluê ho\ng wưng đ^ pro\ng, lehana\n đ^ jing mơ\ng êmô, lehana\n brua\ anei mơh bi kla\ kơ klei êmô đ^ pro\ng pral. Thạc sĩ Ngô Nhân mta\, ho\ng brua\ rông êmô pioh ma\ êđai, boh nik ho\ng êmô ana mđai, êjai êmô dôk kđông êđai, m]iêm bi djăp mnơ\ng mâo lu đạm, mâo rơ\k mtah mda, thiăm bi djăp mnơ\ng [ơ\ng jing kpu\ng mâo ai rông asei lehana\n êđai hlăm tian. Dưi m]iêm [ê` trang mkra trua\n kơ êmô mâo djăp mnơ\ng tu\ jăk ho\ng hnơ\ng mơ\ng 0,5 – 1kg/drei/hruê.

“ Êmô ana dôk kđông êđai lo\ m]iêm mbo\ djăp mta khoáng mse\ si brei êmô hlia, ara\ anei dôk ba yua lu êdi. Mâo mse\ snăn kơh êđai êmô leh mđai srăng suaih, lehana\n êmô ana leh mđai kăn le\ hla\m klei rua\ rei”.

Bi ho\ng êmô rông pioh bi êmo\ng, klei bhiăn rông ăt mse\ mơh jing mơ\ng mnơ\ng [ơ\ng mtah, lehana\n mnơ\ng [ơ\ng kpu\ng, mâo leh, ]h^ ho\ng ênoh êlưih mơh, [ia\dah êmô [ơ\ng djăp snăk đ^ pro\ng, êlâo kơ ba ]h^. Mnơ\ng [ơ\ng kpu\ng brei bi lu\k tar, tơdah lu\k amâo mâo tar srăng ngă dleh mơh kơ tian êmô bi lik.

“ Ho\ng brua\ rông êmô bi êmo\ng snăn brei mđing kơ du\m brua\ mse\ si war êning rơ\ng bi mâo anôk êđăp, mnga] ta], dưi mkhư\ bi doh jih êa m’iêk eh, lehana\n hdơr êmô rông pioh bi êmo\ng jing mnơ\ng [ơ\ng amâo mâo dưi k[ah ôh hla\m sa wưng pral pioh kơ êmô đ^ êmo\ng, ]ia\ng mâo ba w^t klei tu\ dưn jăk h^n”.

Sa hlăm du\m brua\ yuôm bhăn êjai rông êmô, ana\n jing brua\ răng mgang klei rua\ tưp. Tui si Thạc sĩ ngô Nhân, brei hdơr răng mgang klei rua\ jing jăk h^n ho\ng mdrao klei rua\. Snăn brei bi mdoh nanao war êning, kniêm m]iêm, kniêm bi mnăm êa, lehana\n anôk êmô dôk brei bi doh. Bi mdjiê jê` jê` kê], [loh, kjuôp, kpiêt… jing mkhư\ bi jih mta mnơ\ng ba klei rua\ kơ êmô. Tlo\ mgang vaccin, amâodah ya mta êa drao răng mgang bi djo\ ho\ng klei mta\ mtru\n, lehana\n mâo brua\ ksiêm dlăng nanao êpul êmô pô. Tơdah tăm mâo klei bi knăl amâo mâo jăk snăn mghaih msir bi pral mtam:

“ Ho\ng yan puih êa\t, ang^n lu hlăm ]ar snăn ngă bi jăk brua\ răng mgang klei rua\ bi êko\ êrah mơ\ng kman ngă, klei bi kpla] [a\ng êgei êluô] k]uôp anei yơh jing dua mta klei rua\ kreh tuôm jê` jê` êdi ho\ng êmô, snăn brei mnuih rông êmô mâo klei răng êlâo. Nao kơ sang êa drao mdrao mgu\n mnơ\ng rông kdriêk, lehana\n ]ar ]ia\ng duah blei bi djăp vaccin răn mgang klei rua\”.

Mb^t ho\ng djăp hdră rông bi jăk djo\ klei bhiăn hlăm hdră rông êmô krư\ hlăm war, ara\ anei knư\ hruê knư\ mâo klei đ^ kyar lehana\n ba w^t klei tu\ dưn pro\ng kơ mnuih rông, mkhư\ klei rông hjăn hliê, ba klei ]ho\ djhan kơ wa\l hd^p mda ho\ng hdră mkra [a\ng biogas amâodah mđam eh bi mbru\ djo\ hdră mơh.

H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k