VOV4.Êđê - Ara\ anei jing wưng đ^ jing ktang êdi mơ\ng ana kphê, ana đ^ jing pral wa\t kơ ana, adhan leh ana\n boh pro\ng boh. Wưng anei a\t mâo klei êluh adiê boh kphê nga\ kơ lu mnuih [uôn sang drei hyưt kyua `u sra\ng hma\i djo\ pro\ng kơ hnơ\ng mâo boh mnga kphê. Hla\m hdra\ hruê anei, hmei sra\ng ktrâo lac\ kơ mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng ga\p drei hdra\ thâo kral du\m mta nga\ bi êluh adiê boh kphê leh ana\n du\m hdra\ mgang mkhư\ klei anei.

Kreh [uh hlăm yăn hjan, ana kphê leh mâo djăp êa srăng đ^ jing ktang, djăp mta hlăm klei jing ana kphê đ^ jing sơăi. Hlăm ana\n adiê boh đ^ pro\ng pral ăt truh kơ klei luh adiê mda lu mơh. Tui si Tiến sĩ brua\ lo\ hma Tôn Nữ Tuấn Nam, la] kơ boh phu\n luh adiê mda:

“Boh kphê mda luh hlăm ako\ yăn hjan kreh kbia\ hriê mơ\ng lu mta klei. Hlăm năn klei luh adiê tui si klei bhiăn đ^ jing, kyua adiê đ^ pro\ng pral, bi kp^ hdơ\ng găp, truh kơ klei luh adiê mơh. Snăn klei kreh luh adiê boh mse\ djuê anei amâo mâo jăk lu ôh. Drei amâo mâo đei ru\ng răng ôh kơ klei anei”.

Sa mta mkăn ba klei luh adiê ana\n jing amâo mâo djăp hbâo. Kbia\ hriê mơ\ng ênoh ]h^ kphê amâo mâo hơ^t, lo\ tuôm ho\ng klei không k[ah êa sui, ênoh ]h^ hbâo pruê ăt đ^ ngă kơ mnuih pla mjing amâo mâo lo\ ar ôh hlăm brua\ dlăng kriê wiê ênăk, tơl hnơ\ng kăn lo\ pruê rei hbâo kơ kphê. Mb^t ho\ng ana\n, klei ka mđing jing brua\ bi lu\k hbâo pioh pruê kơ kphê, amâodah hbâo NPK ka djo\ guôp, mâo mta êbeh, mâo mta k[ah, ăt ngă kơ ana kphê amâo mâo djăp ôh ai rông boh, ngă truh kơ klei luh adiê mơh:

“Hlăm thu\n anei klei luh adiê mda kbia\ hriê mơ\ng klei amâo mâo hmâo pruê hbâo. Mâo đa đa war kyua brua\ pruê hbâo amâo mâo bi kna, klei amâo mâo bi kna ana\n amâo mâo djo\ ara\ anei ôh, [ia\dah hlăm jih klei pruê hbâo hlăm thu\n leh êgao mse\ mơh. Truh kơ ara\ anei mâo yơh ya mta mnơ\ng k[ah êdi kơ klei đ^ jing, snăn ngă kơ boh kphê lu mơh”.

}ia\ng mghaih msir klei luh adiê mda kyua k[ah hbâo, brei diih lo\ mbo\ hbâo bi hmao lehana\n djo\ guôp. Tiến sĩ Tuấn Nam mta\:

“Brei diih g^r pruê hbâo bi hmao, tơdah wưng mđia\ đei dleh pruê hbâo, snăn drei ăt pruê mơh ho\ng hdră drei krih êa. Drei pruê hbâo ho\ng klei bi kna đạm – lân – kali, đăm ôh pruê lu đei đạm. Ho\ng war kphê sui leh ka tuôm mbo\ ôh hbâo vi lượng snăn drei yua đơ mta hbâo krih hlăm hla mâo mta trung vi lượng krih hlăm hla jing pral h^n. Tơdah k[ah trung vi lượng kbia\ hriê mơ\ng klei pruê hbâo hliê mơ\ng thu\n dih, lehana\n amâo mâo lo\ mbo\ ôh, snăn wưng anei brei drei krih yơh êa hbâo hlăm hla mâo trung vi lượng, ]ia\ng mghaih msir kơ klei luh adiê mda. Drei srăng lo\ bi mlih mơh kơ hdră pruê hbâo hluê djo\ ho\ng klei ktrâo ata\t snăn drei srăng pruê djăp lehana\n djo\ guôp”.

Mta tal 3, ngă kơ klei luh adiê mda kyua klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, mmao jhat gam hlăm kuôp boh, knuh mnga leh krô dôk đuôm hlăm adhan tuôm ho\ng êa nguôm mlam `u h’ăp msah jing jăk kơ klei ]a\t jing mmao jhat. {rư\ [rư\ đ^ jing nanao truh kơ yăn hjan, boh nik hlăm du\m gưl adiê hl^m, hnơ\ng h’ăp msah pro\ng snăn mmao jhat đ^ ktang ngă luh adiê mda:

“Klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, mâo mta hlua\t ênưih drei thâo [uh, snăn jing eh kan bi suôp ngă kơ boh kphê. Lehana\n mnơ\ng ngă luh adiê mda hlăm yăn anei jing mmao Colecotricum ngă kơ kuôp boh lehana\n mmao amlơ\k hrah ngă kơ adhan srăng ngă mkhư\ êlan ba mnơ\ng tu\ jăk rông boh, lehana\n adiê boh srăng luh mơh”.

Tui si mbi mta klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, lehana\n hnơ\ng jhat rai, drei srăng mâo hdră răng mgang, ]ia\ng mâo klei tu\ dưn:

“Ho\ng eh kan, drei krih êa drao mdjiê eh kan. Krih bi djo\ êa drao, krih djo\ hdră, jing krih bi tar hlăm du\m kmru\ boh mâo eh kan gam, lehana\n hlăm ana kphê mâo eh kan gam. Mđing krih bi jih kơ ana kphê mâo eh kan ngă kjham, krih bi tar, bi lu. Krih dua blư\, 7 – 10 hruê krih sa blư\. Drei dưi yua djăp mta êa drao krih eh kan bi suôp mâo ]h^ hlăm anôk ]h^ êa drao, [ia\dah hdơr brei krih bi djo\ hdră snăn kơh dưi mkhư\ jih eh kan”.

Bi ho\ng mmao jhat bi [hơ\k, klei jhat kbia\ hriê [rư\ [rư\, lehana\n lu mnuih [uôn sang amâo mâo mđing ôh, kyuana\n mơ\ng leh thâo kral war kphê đ^ kjham leh. Kyuana\n, brei diih ksiêm bi nik ]ia\ng pral thâo [uh, lehana\n mkhư\ gang mtam:

“Ho\ng du\m war kphê mâo mmao jhat bi [hơ\k ngă phu\n tal êlâo ka luh ôh adiê boh, [ia\dah [rư\ [rư\ srăng luh jih adiê mda, kyua k[ah mnơ\ng tu\ jăk, kyuadah mnơ\ng tu\ jăk amâo mâo dưi ba mtruh ôh kơ boh. Snăn brei drei pral krih mtam êa drao mâo mta đồng pioh mkhư\ mmao jhat. Đơ mta êa drao ana\n mâo Bordo, jing Sulfat đồng bi lu\k ho\ng ]u\r, drei dưi yua, [ia\dah do\ anei brei thâo mtlai bi djo\, tơdah mtlai amâo mâo djo\ srăng ngă kơ hla kphê krô. Tal dua jing êa drao Champion DP, jing êa drao mâo phu\n agha mơ\ng đồng jăk đru mkhư\ klei luh adiê mda. Lehana\n dưi mơh krih êa đồng hrah ana\n jing: Norsize, COC 85… snăn jing jih jang êa drao mâo phu\n agha mơ\ng đồng pioh mkhư\ mmao jhat”.

Ba yua du\m mta êa drao hoá học brei diih yua bi djo\ hnơ\ng lehana\n wưng krih êa drao brei bi djo\ ]ia\ng mâo klei tu\ dưn, bi hro\ klei lu] liê kơ war kphê, lehana\n kăn lu] liê ngăn prăk ti mang:

“Bi mnơ\ng ngă bru\ kuôp boh mâo đơ mta mmao Colectotricum, ba klei jhat truh klei mmao hdăng ngă, bru\ kuôp boh snăn drei krih êa drao: Revus Opti, Antracol, Carbezim… jing đơ mta êa drao dưi mkhư\ klei bru\ kuôp boh”.

Klei yuôm bhăn h^n jing brei thâo kral, lehana\n mâo hdră mkhư\ klei luh adiê mda, ana\n jing brua\ brei mnuih pla mjing ktuê ksiêm dlăng jê` jê` war kphê pô ]ia\ng pral thâo [uh klei luh adiê mda, bi kla\ ya ngă mâo klei luh adiê ana\n lehana\n mâo hdră mghaih msir bi djo\ guôp:

“Tơdah diih [uh leh adiê luh, drei ksiêm dlăng mtam mơ\ng ara\ anei, tơdah lui truh ti wưng luh lu leh, srăng ba kơ drei klei lu] liê pro\ng, ]ia\ng dưi thâo kral ya do\ djo\, lehana\n drei srăng mâo hdră gang mkhư\ mse\ si la] leh kơ dlông ]ia\ng mghaih msir klei luh adiê boh”.

                                  H’Nga Êban, Y-Khem Niê pô mblang, răk dlăng.