VOV4.Êđê - Hlăm yan hjan, ana kphê đ^ jing pral. Anei ăt jing wưng mâo lu mơh klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ho\ng ana kphê. Hlăm hdră hruê anei, tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam, Khua adu\ brua\ kreh knhâo, hlăm knơ\ng brua\ kreh knhâo brua\ lo\ hma, dliê kyâo TâyNguyên ktrâo ât\t kơ diih hdră thâo kral klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ kphê hlăm yan hjan lehana\n hdră răng mgang.

Yan hjan, kphê mâo djăp êa êbeh êbiêr, klei anei mtru\t ana kphê đ^ jing pral, [ia\dah mb^t ho\ng ana\n, hlăm klei hd^p đ^ jing mnơ\ng pla, mnơ\ng ngă ăt đ^ lar mơh. Sa hlăm du\m klei mnơ\ng ngă lu hlăm yan anei jing eh kan djip [ơ\ng hlăm boh kphê. Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam brei thâo, kyuadah thu\n anei adiê dleh dưi t^ng knăl, mđia\ không lu mơh, truh yăn hjan hnơ\ng hjan amâo jăk lu ôh, kno\ng ksu\n hjan hlămknhal jih yan snăn eh kan kreh ngă kjham mơh:

“Hlăm yan anei ăt mâo mơh eh kan djim hlăm đa đa war kphê, boh nik kreh mâo kyua thu\n anei mđia\ không lu snăn lo\ dơ\ng mâo eh kan. Tơdfah leh mâo eh kan ngă hlăm du\m kmru\ boh kphê dơ\ng pro\ng, hlăm adhan boh kphê ana\n srăng jhat kmru\ boh, lehana\n boh kphê luh kơ lăn”.

}ia\ng dưi mkhư\ klei eh kan ngă, diih krih êa drao mdjiê eh kan mtam, tơdah [uh eh kan gam. Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam mta\ kơ diih ba yua du\m mta êa drao kreh yua pioh krih kơ kphê:

“Ho\ng eh kan bi suôp  ngă kơ boh kphê snăn drei krih êa drao mdjiê eh kan. Dưi yua lu mta êa drao mse\ si diih yua Selecron, amâodah Bunstra, mâo lu mta snăk êa drao dưi bi mdjiê eh kan. Boh nik ]ia\ng mta\ amâo mâo guôn yua êa drao ]h^ yuôm ôh, [ia\dah kha\ bi drei krih êa drao bi djo\ hdră, srăng dưi mkhư\ mtam klei eh kan đ^ lê]”.

Êjai krih êa drao, diih krih bi djo\ hdră, lehana\n djo\ hnơ\ng ]ia\ng dưi mâo klei tu\ dưn jăk, lehana\n bi hro\ mơh klei jhat kơ wa\l hd^p mda, lehana\n răng mgang mnơ\ng hd^p tu\ dưn mkăn.

“Êjai krih êa drao mkhư\ eh kan bi suôp ngă kơ boh kphê ăt dưi mơh diih bi lu\k mb^t ana\n [ia\ dầu khoáng. Tôhmô, jing êa drao mtlai bi djo\ hnơ\ng ktang, lo\ thiăm 1% mta khoáng ]ia\ng đru bi [l^t hlăm asei eh kan bi suôp amâodah jing ]ia\ng bi rai mta suôp `u ana\n snăn kơh êa drao mâo klei tu\ dưn h^n. Drei krih êa drao, krih bi tar hlăm adhan mâo boh, lehana\n du\m kmru\ boh [uh mâo eh kan bi suôp. Brua\ krih êa drao mkhư\ eh kan bi suôp ngă hlăm dua blư\, mơ\ng 7 – 10 hruê krih sa blư\, ]ia\ng kơ đơ boh eh kan ka djiê jih ôh mơ\ng klei krih êa drao gưl tal êlâo, snăn di`u srăng k]eh lar snăn drei lo\ krih gưl dua snăn srăng hro\ yơh eh kan, lehana\n drei dưi mkhư\ jih `u”.

Ho\ng hdră krih êa drao lehana\n wưng krih mse\ si mrâo la], diih dưi mkhư\ klei eh kan đ^ lar, k]eh mđai, dưi răng mgang kơ ana kphê đ^ jing jăk lehana\n kăn mâo klei luh adiê mda kyua eh kan ngă.

Sa mta klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă mkăn ana\n jing mmao [hơ\k, Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam brei thâo, mta mnơ\ng anei ngă amâo mâo hlo\ng jhat mtam ôh kơ pô, kyuana\n mnuih pla mjing amâo mâo đei mđing ôh, lehana\n lui nanao snăn yơh tơl sa wưng sui. Kyuana\n, leh thâo [uh mnơ\ng ngă truh kơ ktang leh. Êlâo h^n brei thâo kral si mnơ\ng anei ngă.

“Brei diih mđing hlăm jih jang adhan mâo boh kbưi ho\ng êdu\k adhan hlăm brô 15 – 20cm, jing adhan ana\n hlăk mtah siam adôk mda, dơ\ng mbliư\ jing asei khăng mse\ kyâo. Snăn mta mmao [hơ\k `u gam hlăm kdrê] anei. Tơdah diih dlăng bi nik srăng êdah mtam anôk bi kd^t mâo êa hrah mda lehana\n bi mlâo êa hrah ê’un. Anôk bi kd^t ana\n đa rưng đa kiêr, amâodah hlo\ng tlip mb^t jing sa anôk pro\ng, luôm jih [o# nah dlông lehana\n nah gu\.”

Kyua dleh thâo kral mơ\ng phu\n mmao jhat anei gam, snăn lu mnuih pla mjing amâo mâo klei mđing ôh, lehana\n kăn mâo hdră gang mkhư\ rei mta mmao jhat anei mơ\ng ako\ mtam.

“Klei mmao kpu\ng tlip mse\ nina ngă `u [rư\ [rư\ hlăm adhan kphê, kyuana\n yơh lu mnuih amao mâo mđing ôh, [uh adhan mda, knăt mda ăt ]a\t jing. {ia\dah hlăm adhan mmao jhat gam leh `u srăng ngă awa\t [rư\ [rư\. Ana kphê, adhan kphê srăng khua pral. Tal êlâo drei dlăng m^ndah amâo mâo dih anei ôh, kyuadah `u amaao mâo ngă kơ adhan bru\ mtam ôh, kăn luh adiê boh mtam rei, boh luh [rư\ [rư\ kyuana\n mâo lu mnuih amâo mâo mđing ôh. {ia\dah brei drei krih êa drao mơh mkhư\ he\ mmao aneýơhnăn kơh ana kphê lehana\n adhan kphê srăng đ^ jing jăk h^n”.  

Tui si Tiên sĩ Tuấn Nam ba yua êa drao ]ia\ng krih mta mmao jhat anei diih ruah êa drao djo\ ho\ng klei ktrâo ata\t, jing đơ mta êa drao mâo phu\n agha đồng, hluê ngă bi djo\ klei ktrâo ata\t ]ia\ng krih hlăm ana kphê tơdah tuôm ho\ng mnơ\ng anei ngă.

“Ho\ng du\m mta êa drao mkhư\ mta mmao jhat bi [hơ\k anei, diih yua đơ mta êa drao mâo phu\n agha đồng snăn kơh tu\ dưn. Diih yua mse\ si êa drao Champion DP, amâodah êa drao Norsize, COC 85 WP, ăt jing đơ êa drao mâo phu\n agha đồng sơăi. Amâodah diih dưi lo\ bi lu\k mb^t Sufat đồng ho\ng ]u\r, mtlai bi djo\ hdră srăng jing sa mta êa jăk pioh mkhư\ mta mmao [hơ\k hrah anei. Drei mbha krih ngă dua blư\, mơ\ng 10 – 15 hruê krih sa blư\ srăng doh yơh mmao jhat anei”.

Leh krih êa drao, diih lo\ bi ksiêm dlăng hlăm ana kphê, hlăm adhan kphê anôk mmao jhat gam êlâo, tơdah [uh đơ mlâo mmao ana\n dliu jing mmao ana\n djiê leh. Mse\ snăn, brua\ mkhư\ gang klei mmao jhat mâo klei tu\ dưn leh.

Hơê] hmưi kơ diih ma\ brua\ knua\ mâo klei tu\ jing.

                                             H’Nga; Y-Khem pô ]ih mkra.