VOV4.Êđê - Mơ\ng thu\n 2015 truh kơ ara\ anei, kluôm ]ar Gialai lo\ pla mrâo êbeh 6êbâo ha kphê. Klei s^t brei [uh, sa ênha\ pro\ng hla\m ênoh ana\n mâo hlua\t lăn nga\ kơ agha kphê mơ\ng ana\n ana kphê êmưt đ^ jing, k`^ hla, đa đa djiê wa\t ana. Klei anei amâo djo\ kno\ng nga\ lui] hruê mmông, [ia\dah lo\ ba lu klei lui] liê hla\m brua\ duh mkra kơ mnuih nga\ lo\ hma ti alu\ wa\l.

Pla mơ\ng hlăk thu\n 2000 ho\ng mjeh hđăp, snăn 2 ha kphê Nguyễn Văn Mạnh ti sa\ Nghĩa Hưng, kdriêk }ư\ Pah, ]ar Gialai khua leh, lehana\n amâo jăk lo\ mboh ôh mka\ ho\ng war riêng gah. Ako\ thu\n anei, Mạnh blei mjeh kphê mrâo mơ\ng Knơ\ng brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap Kngư ]ia\ng pla mrâo. Êdei kơ 10 mlan leh pla, ana kphê đ^ jing amâo mâo jăk ôh. Lu adhan dơ\ng bi k`^ hla, đa mâo ana hlo\ng krô. Leh duah êmuh lu mnuih thâo h^n kơ brua\ pla kphê Mạnh la] war kphê `u mâo hlua\t [ơ\ng agha. ~u krih êa drao [ia\dah amâo mâo klei bi mlih ôh:“Mnuih [uôn sang pla mjing yơh, [ia\dah amâo jăk thâo kjăp ôh. Mnơ\ng ngă snei pô tlaih thâo kral mtam. Yua êa drao mkhư\ klei hlua\t lăn ngă, ba blei mơ\ng mơ\ng anôk ]h^ êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing, [ia\dah amâo mâo [uh klei tu\ dưn ôh, snăn dôk hyưt êdi”.

Lê Hùng Lợi, sa\ Trang, kdriêk Đăk Đoa ăt tuôm ho\ng klei mse\ djuê ana\n mơh. Lợi brei thâo, hlăk lo\ w^t pla mrâo, mmông klei [a\ng kphê ăt tuh ]u\r, lehana\n hbâo lân ]ia\ng bi mdoh lăn. {ia\dah hlua\t lăn jing lu, snăn lu kphê hlăm war dơ\ng krô ana hlo\ng kơ êdu\k. Lu adhan bi k`^ hla, amâo mâo ]a\t jing. Mâo đa đa ana hlo\ng djiê. Kuai phu\n ksiêm dlăng agha, [uh lu anôk bi kbu\n. Êngao ana\n lu agha mda hlo\ng bru\. Dlăng kơ war kphê mnơ\ng ngă [ia\dah ka mâo hdră mghaih msir jăk ôh, Lợi dôk bư\ ban hla\m brua\ lo\ w^t pla mrâo kphê hlăm du\m ênha adôk:“Kâo ka lo\ jho\ng pla ôh hlăm sa ]uê adôk, ti phu\n djiê kno\ng kâo bu] hwiê he\. Kâo kơ thâo snăk si hdră ]ia\ng dưi gang mkhư\ klei hlua\t lăn ngă kơ kphê, mjeh lehana\n du\m mta brua\ mkăn. Si srăng ma\ brua\ ]ia\ng kơ djo\ h^n”.

Aduôn Đào Thị Lan Hoa, k’ia\ng khua anôk brua\ ksiêm hriăm kơ brua\ răng mgang mnơ\ng pla mjing, hlăm knơ\ng brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap Kngư brei thâo, boh s^t brei [uh hlua\t lăn ngă kơ agha kphê mâo hlăm djăp anôk pla kphê, boh nik ho\ng kphê mrâo pla. Lehana\n anei mơh jing pô ba klei amâo mâo tu\ jing mơ\ng lu war kphê lo\ mrâo w^t pla:“Boh s^t hla\m du\m thu\n êgao, hmei [uh djăp klei hlua\t lăn ngă sơăi hlăm djăp anôk pla kphê. Drei amâo mâo dưi mkhư\ jih ôh hlua\t lăn mâo hlăm lăn, kno\ng mâo du\m hdră đru mkhư\ bi hro\ klei hlua\t lăn ngă. Snăn drei dưi yua lu hdră dơ\ng mơ\ng ruah mjeh, hdră dlăng kriê wiê ênăk, yua hdră sinh học, hoá học pioh răng mgang. Tơdah yua hdră hjăn amâo jăk mâo klei tu\ dưn ôh”.

Tui si kỹ sư Nguyễn Văn Duy, knơ\ng brua\ Bình Điền pioh mkhư\ klei hlua\t lăn ngă kơ agha kphê hlăk mphu\n lo\ w^t ru\ pla mrâo, mnuih pla mjing brei mâo klei mđing snei:“Đơ ênha\ kphê leh khua ti Lăn Dap Kngư jing lu. Kyuana\n, hlăm du\m thu\n giăm anei, brua\ lo\ w^t pla mrâo kphê mâo leh lu mnuih pla mjing mđing êdi. Du\m war kphê leh khua, hnơ\ng hlua\t lăn lê] hlăm lăn lu hlo\ng klei amâo mâo jăk kơ lăn pro\ng êdi. Kyua ana\n brua\ lo\ w^t pla mrâo kphê brei ngă bi djo\ hdră. Êngao kơ brua\ ru\ jih kphê leh khua, drei kuai ktu\ng jih agha kphê hlăm lăn, klei [a\ng tuh hbâo bru\ leh bi mbru\, lehana\n bi lu\k mb^t ho\ng êa drao mkhư\ mdjiê hlua\t lăn. Drei tuh ]u\r, bi mdoh [a\ng kphê. Êdei kơ 2 – 3 yan pla ana [ia\ hruê mse\ si êtak êbai, ktơr hbei snăn kơh drei lo\ w^t pla kphê. Êjai hla\m wưng pla mrâo, mơ\ng 1 – 2 mlan tal êlâo, drei amâo mâo pruê hbâo hoá học ôh”.

Boh nik, kơ brua\ mbo\ mnơ\ng tu\ jăk kơ war kphê mrâo lo\ w^t pla ]ia\ng mđ^ ai ktang kơ ana kphê lehana\n mâo klei đ^ jing jăk, kỹ sư Nguyễn Văn Duy la]:“Leh êđai kphê mrâo pla bi agha, mơ\ng mlan tal 3, tal 4 hlo\ng truh kơ thu\n tal 3 tal 4 dơ\ng pe\ boh tal êlâo, snăn drei mbo\ bi djăp mnơ\ng tu\ jăk kơ ana kphê. Mđing yua hnơ\ng hbâo đạm lu, lân lu, [ia\dah [ia\ đui] kali. Mse\ si ênoh 16 – 16 – 8 jing hdră pruê đru bi mđ^ jing ana kphê jăk hlăm thu\n ka mboh. Ênoh yua hla\m thu\n tal êlâo, dưi pruê mơ\ng 100 – 150kg/ha mbha pruê mơ\ng 4 – 5 blư\/thu\n. Thu\n tal 2 tal 3 drei lo\ mđ^ ênoh hbâo pruê mơ\ng 50 – 100kg. Jing thu\n tal 2, drei pruê mơ\ng 150 – 200 kg. Thu\n tal 3 mơ\ng 200 – 250kg/ha kphê ka mboh. Mse\ snăn, dưi djăp ai đ^ jing kơ war kphê. Truh thu\n mboh tal êlâo, drei dơ\ng yua ênoh pruê bi lu h^n kali ]ia\ng đru kơ boh siam lehana\n đ^ jing jăk”./.