VOV4.Êđê-  Ara\ anei, êbeh 3 êbâo ha ktơr ti 15 kdriêk, [uôn pro\ng mơ\ng ]ar Dak Lak hlăk mâo hluăt [ơ\ng bi rai. Hlăm ana\n, mâo du\m êtuh ha hluăt [ơ\ng bi rai kjham, amâo dah [ơ\ng bi rai jih mtam. Hnơ\ng mâo boh mnga hro\ tru\n êdi ho\ng du\m ênhă mâo hluăt [ơ\ng bi rai. Tơdah amâo mâo ôh hdră hmao mkhư\ gang, hluăt ktơr srăng lo\ dơ\ng [ơ\ng bi rai amâo djo\ kno\ng yan anei đui] ôh, [ia\dah wa\t ho\ng du\m yan pla mjing êdei ana\p.

3 ha ktơr mơ\ng go\ êsei Y Soek Ayu\n ti să Êa Wer, kdriêk {uôn Đôn, ]ar Dak Lak kno\ng adôk 3 hruê kăm mâo đăk yơh boh mnga. Grăp blư\ nao ]ua\ đang ktơr h’ưi êdi. Kluôm đang ktơr, hla ktơr hluh rai kyua hluăt [ơ\ng bi rai. Êngao kơ du\m phu\n hluăt [ơ\ng joh krah ana amâo thâo lo\ đ^ jing ôh, du\m phu\n adôk ăt [o\ng mnga [ia\dah amâo mâo siam ôh. Hluăt [ơ\ng truh hlăm asa\r ktơr, yan anei Y Soek Ayu\n m^n t^ng boh mnga hro\ tru\n h^n:

“Thu\n anei, go\ êsei kâo pla 3 ha ktơr, hluăt [ơ\ng bi rai jih leh, krih êa drao 4-5 blư\ leh. Du\m thu\n êlâo dih go\ êsei pla 3 ha ktơr hrui w^tt mâo 25 ton. Thu\n anei ăt pla 3 ha ktơr mơh, kno\ng hrui w^t 5 ton đui]. Amâo lo\ mâo ktơr ôh, ara\ anei hluăt ktơr ăt hlăk [ơ\ng bi rai wa\t boh ktơr”.

 Bi Nguyễn Xuân Huỳnh ti alu\ 6 să Vụ Bổn brei thâo; jing mnuih pla ktơr du\m pluh thu\n ho\ng anei ti alu\ wa\l, [ia\dah ka tuôm [uh ôh mta hluăt anei [ơ\ng bi rai mnơ\ng pla mjing. Kyua hu^ hyưt leh 5 ha đang ktơr pô hlăk mâo hluăt ktơr [ơ\ng bi rai. Nguyễn Xuân Huỳnh ]o\ng blei du\m mta êa drao krih kơ mnơ\ng pla mjing ba w^t krih. Khă gơ\ ba yua 2-3 mta êa drao krih mdjiê hluăt, [ia\dah ka [uh mâo boh tu\ dưn mơh, ana\p lui] liê ti mang yơh:

“Thu\n anei yan ktơr phu\n, bruă pla mjing phu\n mơ\ng mnuih [uôn sang ana\n jing pla ktơr, [ia\dah ktơr mse\ sơnei hmei hu^ lui] liê ti mang. Hmei ]ang hma\ng knơ\ng bruă djo\ tuôm đru k]e\ amâo dah đru mnuih [uôn sang hdră bi mdjiê hluăt anei, đru mnuih [uôn sang mkhư\ gang hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă. Kâo ăt ]ang hma\ng Knu\k kna duah hdră đru mdul 1 kdrê] klei lui] liê kơ mnuih [uôn sang hmei”.

Aduôn Vũ Thị Thanh Bình, k’iăng khua Anôk bruă Pla mjing lehana\n Răng mgang mnơ\ng pla mjing, Knơ\ng bruă Lo\ hma lehana\n Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang ]ar Dak Lak brei thâo: truh kơ ara\ anei, mâo hlăm brô 3 êbâo ha ktơr hlăm alu\ wa\l du\m kdriêk mơ\ng ]ar Dak Lak mâo hluăt ktơr [ơ\ng bi rai. Hlăm ana\n, du\m alu\ wa\l lui] liê kjham mâo [uôn pro\ng {uôn Ma Thuột, kdriêk Krông Bông, Êa Sup, Krông Pa]. Hluăt ktơr jing mta hluăt mơ\ng ta] êngao, 1 mta hluăt mrâo, ăt ka mâo mơh êa drao dưi bi mdjiê jih, sơnăn mnuih [uôn sang wa\t ho\ng knơ\ng bruă lo\ hma alu\ wa\l ăt ka thâo mơh hdră msir mghaih ba w^t boh tu\ dưn. Ti ana\p mta, knơ\ng bruă djo\ tuôm hlăk hur har ktrâo la] kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ba yua du\m hdră răng mgang kluôm mse\ si: klei tlăng lăn, bi mlih mnơ\ng pla, mă hruh boh hluăt, mplư ho\ng mnơ\ng [ơ\ng m’mih ]ia\ng mplư hluăt p’pro\ng... Aduôn Vũ Thị Thanh Bình mtă mtăn, tơdah hluăt lê] ho\ng hnơ\ng lu sơnăn srăng krih êa drao hluê hdră ktrâo la] mơ\ng knơ\ng bruă lo\ hma pla mjing:

“Kơ klei mtă mtăn ba yua êa drao, mnuih [uôn sang tui hluê klei ktrâo la] mơ\ng phung knuă druh pla mjing răng mgang mnơ\ng pla mjing ti du\m anôk bruă, knuă druh mtru\t mjhar mnuih [uôn sang ngă lo\ hma. Ba yua du\m mta êa drao dôk hlăm klei k]ah mtru\n êjai mơ\ng anôk bruă răng mgang mnơ\ng pla mjing ]ia\ng răng mgang. Mb^t ana\n ktrâo la] ba yua êa drao sinh học ]ia\ng răng mgang jing jăk h^n, tơdah gơ\ mâo klei ]ia\ng jê], sơnăn kơh drei ba yua êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing, đăm ba yua ôh lu mta êa drao srăng ngă ]ho\ djhan wa\l hd^p mda lehana\n tơdah ba yua amâo mâo djo\ hdră sơnăn boh tu\ dưn bruă răng mgang amâo mâo đ^ ôh”./.

Ti ana\p klei hluăt ktơr bi rai hlăm yan hjan anei, bruă lo\ hma ăt mâo lu hdră msir ]ia\ng mkhư\ klei hlua\t ngă. Jing mta hluăt ktơr mrâo, ka mâo êa drao bi mdjiê [ia\ dah ăt dưi mâo hdră mkhư\ ]iăng kơ dưi [ia\ klei lui] liê kyua hluăt ktơr anei ngă ho\ng ya hdră? Pô ]ih klei mrâo mâo klei bi blu\ hrăm ho\ng Nguyễn Văn Chí, Khua anôk bruă pla mjing leh ana\n kriê mgang mnơ\ng pla mjing kdriêk Buôn Đon, ]ar Dak Lak kơ du\m hdră bi mkhư\ klei lê] lar hluăt ktơr bi rai hlăm yan hjan anei.

-Akâo kơ ih mblang brei si jing hlua\t ktơr, si ]ia\ng thâo kral hlua\t anei?

Nguyễn Văn Chí: Hlua\t anei mâo hlăm kr^ng hlơr lehana\n kr^ng êđăp ti Amr^k. mâo ti Việt Nam drei mlan 2/2019, lehana\n mâo ti Daklak hlăm mlan 5/2019. klei hd^p `u kno\ng bhiâo, boh lu snăk, hlăm sa gưl mboh mơ\ng 250 – 300 boh, mboh ngă lu gưl. Hlua\t anei ktuh suôr jing braih dôk ti gu\ la\n snăn dleh thâo [uh lehana\n bi rai. Tal dua le\, hlua\t mda hd^p hla\m 6 hruê. Hlăm hruê tal 1,2,3 dưi krih ho\ng êa drao bi mdjiê. {ia\dah truh ti hruê 4,5,6 djăp mta êa drao krih amâo lo\ djiê ôh hlua\t. Lehana\n hlua\t mda anei ktuh êyuh duah [ơ\ng hla ktơr mda. Tơdah [uh klei hlua\t [ơ\ng, dlăng kơ ana ktơr ti hla mda, mơ\ng ana\n mơh tơdah krih êa drao jing dleh snăk.

-Snăn si srăng ngă ]ia\ng dưi mkhư\ gang hlua\t ktơr anei?

Nguyễn Văn Chí: Kyua klei jing mơ\ng hlua\t, lehana\n ka mâo mơh klei ktrâo ata\t kla\ ti êa drao yua pioh krih kơ ana ktơr, [ia\dah ho\ng mta hlua\t anei bi kdơ\ng ho\ng êa drao ktang t^t, snăn kno\ng ba yua êa drao sinh học yơh. Brei drei thâo săng kơ anei tơdah truh ti hrur tal 4, 5, 6 leh krih êa drao snăn amâo mâo klei tu\ dưn ôh, [ia\dah tơ drei ba krih êa drao sinh học, snăn hlua\t anei amâo lo\ thâo ktuh suôr ôh, lehana\n hlua\t ana\n srăng djiê, mơ\ng ana\n drei krih êa drao sinh học yơh jing jăk h^n.

-Djo\ leh ba yua êa drao sinh học yơh, [ia\dah si srăng yua mta êa drao anei bi djo\?

Nguyễn Văn Chí: Klei ba yua êa drao brei drei tui hluê djo\ mơ\ng IBM. Tal êlâo jing jing pla ana ktơr bi ]a\t đ^ jăk, ruah mjeh jăk dưi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă. Tal dua, nao ]ua\ jê` jê` đang ktơr, ]ia\ng pral thâo [uh mnơ\ng ngă, tơdah pral thâo [uh hlo\ng krih êa drao mtam snăn mdul h^n mơh. Kyuadah drei bi kla\: Hlua\t anei amâo mâo djo\ ôh amâo mâo dưi mkhư\, jing ăt mse\ ho\ng lu mta hlua\t mkăn mse\ si hlua\t mtah, hlua\t mtah [ơ\ng hla êtak mtah, êtak prăi, kpaih ăt drei dưi mkhư\ mơh. Kyuana\n hlăm hdră mghaih msir jing mrâo mâo hlo\ng krih mtam. Ti anei ăt ba yua êa drao sinh học, thâo [uh pral krih pral jing jăk.

-Dưi mơ\ ih ktrâo brei ya mta êa drao dưi ba yua bi mdjiê hlua\t ktơr anei?

Nguyễn Văn Chí: Hdơr ba yua êa drao sinh học yơh jing tal êlâo: jing mta kman BV, kman MPV, Giadinan 60 FC, bi êa drao ngă ho\ng hla kyâo mtâo mâo Anniphat [ia\ hmăi amâo mâo jăk kơ wa\l hd^p mda, tơ naih kơh ba yua êa drao hoá học, tal êlâo h^n jing êa drao Phenaran 50 EC, Vitaco 40 WG, jing êa drao kreh yua. Mơ\ng klei ksiêm dla\ng drei [uh mta êa drao anei yua mâo klei tu\ dưn, tơdah ba yua mơ\ng hnưm, kyua boh s^t anôk brua\ răng mgang mnơ\ng pla mjing ngă leh, êlâo h^n mghaih msir hla\m đang.

-Hlăm wưng anei, boh ktơr pro\ng leh, êngao kơ hlua\t [ơ\ng hla, hlua\t hlo\ng ktuê [ơ\ng hlăm boh, snăn si drei srăng mghaih msir klei anei?

Nguyễn Văn Chí: Hlua\t [ơ\ng hlăm yan boh ktơr, snăn drei ba yua êa drao ]ia\ng răng mgang boh ktơr, [ia\dah si srăng yua, yuôm bhăn h^n tăp hnơ\ng ba yua, lehana\n ba yua brei mâo hruê mmông bi ktlah, drei amâo mâo ba yua plia\ plia ôh hu^ adôk duôm êa drao hlăm boh mnga. Snăn ara\ anei, drei jăk h^n bi yua êa drao sinh học, lehana\n du\m mta êa drao mâo wưng bi ktlah bhiâo ho\ng ana ktơr.

-Jing mta hluăt mrâo mâo, ka mâo ôh mta êa drao trua\n kơ krih mta hlua\t anei, dah snăn drei tu\ klei lui] liê he\?

Nguyễn Văn Chí: Mta hlua\t anei jing mta hlua\t mrâo mâo hlăm ala ]ar drei, snăn drei srăng duah hdră mghaih msir [rư\ [rư\. {ia\dah jing yuôm bhăn, jing si drei srăng pla mjing dưi bi hro\ ho\ng klei hlua\t đ^ lê]. Bi hro\ klei ba yua êa drao, ]ia\ng bi hro\ mơh klei jhat kơ wa\l hd^p mda. Bi tơdah drei kno\ng ba yua êa drao yơh 3,4 blư\, lehana\n lu mta êa drao kâo m^n klei ana\n amâo mâo jăk ôh. Lui] liê lu, [ia\dah amâo mâo klei tu\ dưn ôh. Kyuana\n jăk h^n jing nao ]ua\ jê` jê` đang ktơr brei thâo [uh pral. Tơdah drei hlo\ng mghaih msir mtam snăn snăk amâo jăk liê êa drao ôh. Sa giêt dưi krih jih kơ sa sao. Đăm ôh lui hlua\t tơl lê] leh snăn krih du\m êtuh lit êa drao dưn mơh kăn jih rei.

-Yan hjan dơ\ng jih leh, lu mnuih [uôn sang ăt adôk mâo klei m^n pla ktơr hlăm yan êdei, snăn ih mâo mơ\ si klei ]ia\ng mta mtăn kơ kơ mnuih [uôn sang?

Nguyễn Văn Chí: Hlăm yan kơ ana\p, klei yuôm bhăn h^n jign brua\ bi mka\ t^ng, đăo knăl. Ksiêm dlăng klei hlua\t đ^ lê] hlăm yan anei. Tal dua, jing hyua\ kjăp h^n brua\ mjua\t bi hriăm mnuih pla mjing, kyuadah kno\ng mnuih pla mjing yơh dưi thâo ênu\m, dưi mghaih msir kơ klei anei. Lehana\n le\, brei drei thâo jing braih leh tuh suôr hla\m gu\ lăn adih, snăn drei bi kai ksul lăn. Mâo đa đa kr^ng hlua\t lê] lu snăn đăm lo\ pla ôh halưm yan kơ ana\p, amâodah mlih pla mnơ\ng mkăn.

-La] jăk kơ ih lu!