VOV4.Êđê - Klei ba yua lu êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing ho\ng klei amâo mâo djo\, krih êa drao soh wưng… jing leh klei amâo mâo djo\ kreh tuôm nanao ho\ng mnuih pla mjing kphê ara\ anei. Boh s^t klei anei ti sa\ Diên Bình, kdriêk Đăk Tô, ]ar Kontum snei:

Ako\ mlan 4 mrâo êgao, ung mo# Phạm Hiếu leh ana\n Nguyễn Thị Mừng, ti alu\ 1, să Diên Bình, kdriêk Đăk Tô, ]ar Kontum dôk amâo h’^t p^t amâo mđao. Krih êa drao mdjiê eh kan kơ đang kphê mâo hlăm brô 10 hruê, Hiếu dôk hyưt êdi leh [uh hla kphê tu\ kơ k`^ he\, đađa phu\n krô hla leh ana\n krô adhan. ~u hu^  h^n leh anôk ]h^ êa drao bi mdjiê hluăt amâo mâo bi mđing ôh ho\ng klei anei:  “ Ara\ng la] krih mse\ aguah tlam yơh, ara\ng dê krih mơh amâo mâo djiê krô ôh, bi ung mo# hmei krih djiê krô. Anei jing êa drao kâo blei [ia\dah kâo kăn thâo klă lei. Kâo blei ba w^t krih. Kâo dlăng ti hră ktrâo la] anăn kâo krih yơh. Nao hưn mthâo ho\ng anôk ]h^ hbâo pruê, [ia\dah di`u amâo mâo bi mđing ôh. Aguah hruê êdei kâo nao kơ să, leh ana\n să nao ksiêm dlăng hlăm đang kphê. Truh mmông ana\n kơh iêu đ^ng blu\ kơ Knơ\ng bruă ]h^ êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing hriê dlăng. Hriê dla\ng kno\ng blu\ la] mă tu\ sna\n mơh, la] snei sơ dih ăt ka bi mklă mơh kyua êa drao ka tuôm mâo nga\ klei truh tơl ôh”.

Dlăng kơ êbeh 1 ha đang kphê thu\n tal 4 hlăk mtah mda, kno\ng leh 1 blư\ krih êa drao bi mdjiê hluăt, tu\ kơ awa\t êdu leh ana\n ana\p djiê krô, ung mo# Hiếu, ho\ng Mừng hiu kwưh đru do\ng hla\m djăp anôk. Leh yơh ana\n ti anôk t^ng djiêu, 450 phu\n kphê pla thu\n tal 2 mrâo krih êa drao mâo du\m hruê hla ăt mphu\n k`^ mơh. Amai Nguyễn Thị Mừng hu^ hyưt, tơdah kphê djiê, go\ êsei dleh yơh dưi tlaih kơ klei đuôm nư, kyua jih jang ngăn prăk tuh êyuh leh kơ đang kphê anei s’a^:

“ Pla kơ anei 1 thu\n năng ai jih hlăm brô 40 êklăk prăk hbâo pruê, ka yap ôh prăk blei êa drao. Prăk mưn ai jik rơ\k 1 blư\ truh giăm 2 êklăk prăk. Hlăm 1 thu\n 1 yan hjan mâo 3 blư\ jik rơ\k. Bi brua\ tlah knăt, khăt adhan dơ\ng [ia\dah truh kơ ara\ anei ngăn pra\k mơ\ng go\ êsei pô tuh jih leh hla\m đang kphê anei, pô g^r ngă yơh, đa duah hiu ]an ]ia\ng duh bi liê kơ đang kphê”.

Ti ana\p klei hưn mthâo mơ\ng go\ êsei mơ\ng Phạm Hiếu kơ bruă leh krih êa drao bi mdjiê hluăt, snăn kphê k`^, bi krô hla, djiê adhan, Anôk bruă Pla mjing leh ana\n Răng mgang mnơ\ng pla mjing kdriêk Đăk Tô, knu\k kna să Diên Bình, pô anôk ]h^ êa drao mb^t ho\ng pô bi ala kơ Knơ\ng bruă êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing tu\ ư krih c\ia\ng ksiêm dlăng hlăm êbeh 12 phu\n kphê ti 3 boh hma mơ\ng 3 go\ êsei mdê mdê ]ia\ng bi mklă phu\n agha.  Brua\ knu\k kna să Diên Bình brei anôk ]h^ êa drao leh ana\n Knơ\ng bruă mdei êjai brua\ ]h^ mta êa drao krih kơ hluăt anei dôk guôn boh tu\  bi mkla\ mơ\ng klei ksiêm dlăng. Nguyễn Hồng Lĩnh, K’iăng khua knơ\ng bruă sang ]ư\ êa să brei thâo:

“ Knu\k kna să srăng amâo brei ba yua ôh du\m mta êa drao anei. }ia\ng hlăm wưng dôk ksiêm dlăng, leh ksiêm dlăng thâo klă boh tu\ dưn, snăn kơh lo\ dơ\ng brei ba ]h^ he\ amâo dah h’a^”.

Leh êbeh 10 hruê ktuê hluê dlăng, boh tu\ dưn mơ\ng brua\ krih ksiêm dlăng c\ia\ng bi mkla\ hlăm 12 phu\n kphê ti 3 boh hma mơ\ng 3 go\ êsei mdê mdê brei [uh, jih jang phu\n kphê đ^ jing mtah mda mse\ aguah tlam mơh. Jing amâo mâo djo\ kyua êa drao krih mdjiê hluăt ôh, ung mo# Phạm Hiếu leh ana\n Nguyễn Thị Mừng mmông anei kơh h’^t ai tiê leh ana\n bi m^n yơh jing kbiă hriê mơ\ng du\m klei mkăn. Hlăm ana\n di`u ăt bi m^n truh wa\t ho\ng klei pô amâo mâo klei thâo, anăn krih êa drao amâo djo\ hdră, amâo djo\ wưng, bi mtlai êa drao ho\ng hnơ\ng ktang đei….

}ia\ng đru mnuih [uôn sang ngă lo\ hma mâo klei thâo răng mgang hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ ana kphê, Trần Ngọc Luận, khua Adu\ bruă Răng mgang mnơ\ng pla mjing – Anôk bruă Pla mjing leh ana\n Răng mgang mnơ\ng pla mjing ]ar Kontum, hưn mthâo kơ klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă hlăm ana kphê ăt mse\ mơh du\m klei thâo ]ia\ng êdi hlăm bruă ba yua êa drao răng mgang kphê.

- Akâo kơ ih mblang brei si klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ kphê hlăm wưng ara\ anei?

. Trần Ngọc Luận: Ara\ anei kyua hmăi amâo mâo jăk mơ\ng klei bi mlih yan adiê, snăn klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ho\ng ana kphê ăt dleh dưi ksiêm dlăng, lo\ dơ\ng [uh lu mta klei mnơ\ng ngă mrâo. Tôhmô hlăm wưng anei mâo klei k[oh [ơ\ng adhan, eh kan mtah, mmao bring, mmao ala\ lat, mnơ\ng ngă krô adhan, mmao ngă k`^ hla. Êngao ana\n lo\ mâo lu mta u\ ksê, kpriăp lir lu mơh kyua hnơ\ng h’ăp đ^.

Boh nik adiê dơ\ng hjan, adiê mđia\ lehana\n hjan, hnơ\ng h’ăp, hnơ\ng h’uh pro\ng… mb^t ho\ng hjan ang^n snăn ênưih snăk mâo klei mnơ\ng ngă đ^ lê]. Brei drei mđing hlăm wưng ana\n bi kđiăm h^n klei ksiêm dlăng, ]ia\ng păn kjăp klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă.

- Dah snăn si mnuih pla mjing srăng ngă ]ia\ng dưi răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ho\ng klei tu\ dưn?

. Trần Ngọc Luận: }ia\ng dưi răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ho\ng klei tu\ dưn, snăn bi ba yua lu hdră bi mguôp mb^t, amâo mâo ngă kno\ng sa hdră ôh. Hdră răng mgang kluôm jing, dơ\ng mơ\ng klei ruah mjeh, lăn pla, hdră dlăng kriê, klei krih êa, klei ma\ rơ\k, pruê hbâo… djo\ ho\ng hdră êlan dlăng kriê wiê ênăk, mơ\ng klei ana\n srăng đru kơ ana kphê đ^ jing jăk, mâo ai dưi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng ngă, lehana\n dưi kdơ\ng ho\ng klei yăn adiê amâo mâo jăk. Brua\ răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă brei mđing ho\ng klei bhiăn jing răng mgang jing phu\n, lehana\n kno\ng yua êa drao mâo phu\n agha mơ\ng hoá học tơdah naih kơh, mơ\ng klei ana\n đru mgang mơh kơ du\m mta mnơ\ng hd^p mkăn ba klei tu\ dưn kơ mnơ\ng pla, đru bi kna mnơ\ng dhơ\ng hd^p, lehana\n răng mgang klei suaih pral mnuih pla mjing, lehana\n mnuih yua kphê.

- }ia\ng đăm le\ hlăm klei soh ]huai mơ\ng klei yua êa drao mdjiê hlua\t truh kơ klei nga\  jhat kơ mnga, jhat adiê, djiê ana, snăn ya mta klei mnuih pla mjing brei mđing?

. Trần Ngọc Luận: }ia\ng đăm ]huai hlăm brua\ yua êa drao hlua\t, snăn brei mđing kơ 4 mta bhiăn snei:

Tal êlâo: jing djo\ êa drao. Drei ruah êa drao djo\ ho\ng mta mnơ\ng drei ]ia\ng krih mdjiê. Leh w^t blei êa drao pioh ba yua, snăn brei bi kla\ mơ\ng phu\n agha êa drao ana\n, lehana\n dôk hlăm ênoh brei ba yua mơ\? Amâo mâo dưi ba yua ôh ya mta êa drao kăm yua ti Việt Nam.

Tal dua: Jing ba yua djo\ ênoh, lehana\n djo\ hnơ\ng. Drei dla\ng ti giêt êa drao lehana\n hlăm hruh êa drao dlăng bi nik klei ktrâo ata\t kơ ana\n êlâo kơ bi lu\k êa drao, lehana\n mtlaih bi djo\ ênoh ho\ng klei ktrâo ata\t, lo\ mđ^ amâodah bi hro\ ăt kăn srăng mâo klei tu\ dưn rei.

Tal tlâo: Jing krih bi djo\ mmông. Sitôhmô djo\ ti wưng mnơ\ng ngă ênưih kơ klei bi mdjiê h^n, si tôhmô, êjai hlua\t dôk mda, wưng adôk mda ana\n jing wưng ênưih bi mdjiê h^n tui si dhar brua\ răng mgang mnơ\ng pla mjing ktrâo ata\t. lehana\n mmông krih jăk h^n jing aguah ưm, amâodah tlam adiê êđăp leh, đăm krih ôh êa drao êjai adiê mđia\ ktang. Kyuadah êjai adiê mđia\ hlơr, adiê dơ\ng hjan amâodah mâo ang^n lu ênưih ba klei amâo mâo jăk ôh tơdah krih mơh êa drao. Kyuadah adiê hlơr đei ênưih ngă jhat kơ mnơ\ng pla, tăp năng truh klei krô hla… lehana\n đăm krih ôh êa drao êjai bi mnga, lehana\n kăn krih rei êa drao dơ\ng truh mmông pe\ boh.

Knhal tu]:  Krih bi djo\ hdră, djo\ mta mtru\n mâo klei ktrâo ata\t leh hlăm hruh êa drao. Lehana\n sa klei mta\ yuôm bhăn jing drei đăm duah bi lu\k plia\ plia ôh mta êa drao anei ho\ng mta êa drao adih, êjai krih, ênưih ba klei jhat kơ mnuih pla mjing lehana\n kơ mnơ\ng pla mjing.

- Mâo mơ\ hdră mkăn ]ia\ng mghaih msir ho\ng du\m ênha kphê kyuadah mnuih pla mjing tăm krih he\ ]huai êa drao, krih ho\ng hnơ\ng ktang đei?

. Trần Ngọc Luận: Tơdah mnuih pla mjing tăm krih leh êa drao, amâodah krih he\ leh ho\ng hnơ\ng ktang đei, snăn ăt tui hluê ho\ng mdê bi mta, srăng mâo hdră mghaih msir. Hmei mâo klei ]ia\ng mta\ snei tơdah war kphê ăt adôk mâo ai dưi hlua\ mda, snăn drei ngă mtam. Brua\ brei drei ngă jing yua êa doh krih mtam rao mđue# he\ êa drao, bi hro\ hnơ\ng ktang êa drao kma hlăm ana boh, bi hro\ hnơ\ng jhat kơ ana boh. Mguôp ho\ng brua\ krih êa doh hlăm phu\n mơh đa ]ia\ng mdul hnơ\ng kma êa drao hlăm ana. Leh sa wưng ana boh lo\ dơ\ng bi h’^t snăn mâo mtam brua\ dalưng kriê bi jăk, jing pruê hbâo mđ^ ai ktang kơ ana boh. Lehana\n êjai hlăm wưng krih êa drao, mâo klei mta\ kơ mnuih pla mjing hdơr ba yua êa doh pioh mtlaih êa drao, ăt đru mdul mơh klei amâo mâo jăk ho\ng ana kphê.

- Ara\ anei hlăm anôk ]h^ êa drao mâo lu mta snăk êa drao bi mdjiê hlua\t. Ih mâo mơ\ klei c\ia\ng lo\ k]e\ kơ mnuih pla mjing thâo ruah mta êa drao mâo k’hưm djo\ h^n pioh răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ kphê?

. Trần Ngọc Luận: Hmei mâo klei ]ia\ng mta\ snei, bi nao blei êa drao hlăm du\m anôk ]h^ mâo leh k’hưm, jing anôk mâo phu\n agha kla\ mnga], đăm duah blei ôh êa drao duah ]h^ amâo mâo kla\ mnga] phu\n agha. Hdơr kno\ng nao blei hlăm du\m anôk ]h^ êa drao hlua\t mâo leh k’hưm sui thu\n, anôk mnuih ngă brua\ mâo klei thâo, lehana\n mguôp ho\ng brua\ mnia mblei tina\n di`u đru ktrâo ata\t brei mơh kơ brua\ pô yua êa drao.

Ara\ anei djăp klei hâo hưn lo\ mâo klei ktrâo ata\t mnuih pla mjing hdră dlăng kriê mrâo, drei g^r bi ksiêm duah, hriăm êmuh lehana\n mguôp ho\ng klei pô mưng ngă leh brua\, ]ia\ng mơ\ng ana\n mđ^ h^n klei tu\ dưn hla\m brua\ knua\ mđ^ klei tu\ dưn kơ pô.

- Sna\n he\, mni la] jăk kơ ih lu!