Hmei hơ\k mơh lo\ bi tuôm ho\ng mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng ga\p drei hla\m kdrêc\” Hra\m mb^t ho\ng mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma.” thu\n 2014, kyua mơ\ng Knơ\ng brua\ Sang mđung asa\p blu\ Việt Nam dôk jưh ti la\n Dap Kngư hluê nga\, ho\ng klei đru mơ\ng Anôk brua\ Mtru\t mjhar nga\ lo\ hma Ala c\ar, Phu\n brua\ lo\ hma-mđ^ kyar kr^ng [uôn sang. Kdrêc\ hruê anei sra\ng lac\ kơ du\m klei dleh dlan êa krih kphê hla\m wưng ara\ anei leh ana\n hdra\ krih êa bi rôc\ thưt thưt ho\ng ênoh liê [ia\, c\ia\ng msir he\ klei dleh dlan mơ\ng mnuih [uôn sang drei kha\ng tuôm hla\m gra\p bliư\ yan bhang.

      Êlâo h^n, alum kơ mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng ga\p drei hmư\ du\m klei hâo hưn kơ brua\ lo\ hma, kr^ng [uôn sang lo\ hma na\ng bi mđing hla\m kr^ng wa\l:

- Tui si anôk brua\ đăo knăl yăn adiê lăn dap kngư, yăn không thu\n 2013 – 2014 hlăm alu\ wa\l srăng sui truh kơ mlan 5. Mơ\ng krah mlan 5, srăng dơ\ng hjan yơh, [ia\dah du\m kr^ng nah ngo\, ngo\ dưr du\m ]ar Daklak, Gialai lehana\n Kon Tum yăn hjan srăng truh hnui h^n mơ\ng 20 hruê truh kơ 1 mlan. Snăn yăn hjan thu\n 2014 anei ti du\m ]ar lăn dap kngư srăng truh hnui h^n ho\ng klei bhiăn lu thu\n êgao mơ\ng 10 – 15 hruê, mnuih [uôn pla mjing brei mâo klei t^ng mka\ bi nik êlâo kơ buh pla.

- Yan bhang anei, ti du\m kr^ng ba pla kbâo mơ\ng c\ar Gia Lai mâo du\m klei pui [ơ\ng kbâo nga\ luc\ liê kơ êbeh 500ha kbâo. C|ia\ng pral thâo hla\m brua\ mgang kdơ\ng klei pui [ơ\ng ti đang kbâo, mơ\ng ako\ yan, du\m Sang ma\i kbâo - [ê` hra hla\m wa\l c\ar, blei leh du\m kdra\p mnơ\ng yua kơ brua\ truih mdjiê pui [ơ\ng mse\ si: êdeh truih mdjiê pui [ơ\ng, đ^ng mđoh êa do\ng truih mdjiê pui [ơ\ng leh ana\n mdơ\ng pưk mâo mnuih dôk gak ra\ng jih hruê mlam. Bi knơ\ng brua\ cổ phần Kbâo [ê` hra Nhiệt Điện Gia Lai bi tu\ blei jih đơ kbâo leh pui [ơ\ng kơ jih jang mnuih [uôn sang pla kbâo, leh ana\n đru brei pra\k kơ du\m go\ êsei lo\ w^t ba pla kbâo hla\m yan ti ana\p.

- Anôk brua\ lo\ hma Đà Lạt mrâo mkăp 1.500 phu\n mjeh ana boh cam canh kơ mnuih [uôn sang pla ti sa\ Tà Nung. Anei jing klei đru mơ\ng dhar brua\ lo\ hma brei mnuih [uôn sang pla k`ăm mlih ênha\ kphê leh khua amâo lo\ mboh, lo\ mlih pla mnơ\ng mkăn. Du\m go\ êsei pla ana boh krue# kam mâo mtô bi hriăm leh hdră ma\ brua\, mơ\ng phung đru mkăp mjeh hlăm dăl wưng pla mjing. Dưi thâo, ana boh kam canh jing mta boh kroh mâo klei tu\ dưn h^n ara\ anei mâo pla leh tu\ jing hlăm lăn Da\ Sar, Lạc Dương. Ênoh sa phu\n mjeh hlăm anôk ]h^ mnia jing 30 êbâo prăk/phu\n, leh pla 2 thu\n srăng dơ\ng mboh yơh.

-Ênoh c\h^ hbei [lang hla\m kr^ng wa\l Dap Kngư gia\m anei đ^ êdi, ara\ anei ti hnơ\ng 1.600pra\k/kg mtah leh ana\n 4.000pra\k/kg hbei krô, jing ênoh đ^ êdi hla\m wang 5 thu\n ho\ng anei. Mta phu\n nga\ kơ ênoh hbei [lang đ^ jing kyua klei c\ia\ng blei yua hbei pioh mkra mjing ti du\m Sang ma\i mkra mjing kpu\ng hbei [lang hla\m ala c\ar đ^ leh ana\n klei c\ia\ng ba c\h^ kơ ala tac\ êngao đ^ mơh. Kha\ sna\n, brua\ lo\ hma mta\ kơ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma ra\ng đa\m kyua ênoh hbei đ^ bi kluh ba pla hbei [lang hla\m wưng ti ana\p, kyua ênoh hbei [lang sra\ng đ^ tru\n dleh dưi thâo hla\m thu\n ti ana\p, mnuih [uôn sang drei bi ba pla du\m mta mnơ\ng dưi hrui ma\ dja\l h^n c\ia\ng mâo pra\k ka\k hrui w^t đ^ h’^t.

      Dap kngư hla\k truh gưl ktang êdi mơ\ng yan bhang, kha\ gơ\ hla\m du\m hruê êgao, ti du\m alu\ wa\l hla\m kr^ng mâo leh du\m bliư\ adiê hjan ako\ yan, [ia\ klei k[a\h êa ti anei a\t adôk kjham êdi, nga\ hma\i djo\ pro\ng kơ brua\ nga\ lo\ hma ti dap Kngư. Pô c\ih klei mrâo kơ kdrêc\ anei hruê anei nao leh kơ du\m anôk duh mkra pla mjing ti dak lak leh ana\n Dak Nông cia\ng duah mđing bi kla\ kơ klei anei. A|t hla\m kdrêc\ anei, hmei mâo klei blu\ hra\m ho\ng Tiến sĩ Lê Ngọc Báu, Khua Knơ\ng brua\ Khoa học lo\ hma, dliê kmrơ\ng Dap Kngư kơ mklei tu\ mơ\ng brua\ kr^h rôc\ thưt êa:

       Kdriêk Dak Mil jing kr^ng phu\n pla kphê mơ\ng c\ar Dak Nông, ho\ng êbeh 21 êbâo ha. Hluê si mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma alu\ wa\l,kha\ng truh krah mlan 3, hla\m kdriêk du\m gưl adiê hjan ang^n tal êlâo hưn knal yan hjan dơ\ng truh leh, do\ng kơ kphê tlaih mơ\ng klei k[a\h êa. Sna\n [ia\ dah thu\n anei truh leh mlan 4 a\t ka mâo mơh adiê hjan. Du\m êbâo go\ êsei bi hruê mlam sua\i êma\n dôk gak ka\p ti du\m ênao êa,hnoh êa thu khuôt c\ia\ng hnêc\ ho\ng êa [ia\ dhia\ krih kơ kphê. Lê đình Dũng, dôk ti êpul 11, wa\l krah Dak Mil brei thâo: `u dôk đih đa\m jih 3 hruê mlam leh ti djiêô ênao êa Dak Ken [ia\ a\t ka pom ba dja\p mơh êa pioh krih kơ kphê hla\k dliu kyua k[a\h êa krih:“ Đang kphê kâo mâo gia\m 2ha, sa boh ma\i pom êa mơ\ng sang gơ\ amâo dưi ba hriê ôh , mrâo anei bi hgu\m ho\ng mnuih hla\m [uôn krih he\ mâo [ia\, adôk 4 sao dơ\ng dôk guôn 3 hruê leh, ana\n mâo krih he\ 4 mmông, s^n dôk guôn ka\p nao snei yơh. Ara\ anei gơ\ bi tui tio\ krih, tơ gơ\ nnao snei sra\ng 5 hruê dơ\ng kơh dưi leh krih, c\ia\ng do\ng kơ ana kphê [ia\ amâo dja\p êa krih ôh.”

     Ênao êa Dak Ken dưi mgơ\ng du\m êtuh êbêo m3 êa [ia\ ara\ anei adôk kno\ng blu\ng êa đuic\. Knơ\ng brua\ ba yua knơ\ng kdơ\ng êa Dak Nông đru leh pom dôk krah wah c\ia\ng pom ba êa mơ\ng ênao êa Hồ Tây, sa ênao êa pro\ng ti wa\l krah Dak Mil nao kơ ênao êa anei c\ia\ng đru kơ du\m go\ êsei mnuih [uôn sang, [ia\ amâo dưi dja\p ôh ho\ng klei c\ia\ng kơ êa krih ti du\m êtuh ha đang kphê hla\m kr^ng wa\l. Đỗ Tấn Thanh dôk ti alu\ 7, sa\ Dak Lao brei thâo: “ Hma kbưi bi mâo 40 bul đ^ng êa kơh, bi hma gia\m a\t truh gia\m 24 bul đ^ng êa mơh. {ia\ ho\ng klei êa mse\ si anei hmei bi dôk guôn du\m mmông kơh mâo êa krih 1 mmông jing kyua mâo knu\k kna đru brei, knơ\ng brua\ Knơ\ng kdơ\ng êa đru brei [ia\ gơ\ ka\n dja\p lei, kyua lu đei ma\i dôk guôn c\ia\ng krih. Nnao mse\ si ana\n, du\m thu\n gia\m anei jing gra\p thu\n klei anei a\t mâo nnao, ara\ anei mnơ\ng duah [ơ\ng mơ\ng mnuih [uôn sang ti anei jing ana kphê yơh ti lo\ mâo mnơ\ng mka\n, ana\n bi tui tio\ ho\ng ana kphê anei yơh hd^p.”

      Mb^t ho\ng ana kphê, du\m mta mnơ\ng pla mka\n ti Dap Kngư a\t hla\k tla\ ana\p ho\ng klei k[a\h êa krih [rư\ ktang h^n. Hồ Đức Hòa, K’ia\ng khua adu\ brua\ lo\ hma leh ana\n mđ^ kyar kr^ng [uôn sang kdriêk Krông Bông, c\ar DakLak brei thâo: brua\ bi kdơ\ng ho\ng klei k[a\h êa jing dleh dlan êdi:“ Ara\ anei hla\k k[ah êa hla\m brô 530ha, luc\ ti mang 143ha mdiê lo\. Sna\n pô bi dla\ng he\ jih phu\n êa jua, dja\p êa hnoh, ênao êa c\o\ng mâo, ênao mgơ\ng êa c\ia\ng dưi pom ba êa wa\t ti hnơ\ng êa amâo dưi lo\ đoh ôh amâo dah pom ba êa mơ\ng du\m hnoh êa bi mu\t hla\m ênao mgơ\ng êa leh ana\n lo\ pom ba krih , kah ma\ pra\k đru bi kdơ\ng ho\ng klei k[a\h êa, dla\ng ti anôk k[a\h êa kjham đei c\ia\ng kơ kdriêk đru brei”.

      Ti ana\p klei thu krô k[ah êa [rư\ thu\n [rư\ kjham h^n, kha\dah knu\k kna mâo duh bi liê leh du\m êtuh êklai prăk pioh ru\ mkra du\m knơ\ng mbông êa, [ia\dah ăt kăn dưi djăp lei kơ mnơ\ng pla. Hlăm klei anei, hdră jăk h^n jing duah hdră krih êa êjai mkiêt mkriêm êa êjai, lehana\n mâo klei tu\ dưn mơh. Pô ngă brua\ klei mrâo kơ kdrê] anei mâo leh klei bi blu\ hrăm ho\ng Tiến sĩ Lê Ngọc Báu, khua knơ\ng brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma, kmrơ\ng dliê lăn dap kngư kơ klei anei. TS Lê Ngọc Báu brei thâo:

        -Lê Ngọc Báu : “Hlăm brua\ krih êa mkiêt mkriêm, sna\n hdră krih ba yua jăk êdi jing kdrăp krih êa bi rôc\ thư\ dưi ba yua hla\m brua\ krih kphê 10 thu\n ho\ng anei leh, srăng dưi mkriêm êa truh kơ mkrah hnơ\ng êa krih. [ia\dah truh kơ ara\ anei, ăt kno\ng mrâo dôk lông ngă, lehana\n kno\ng hlăm du\m anôk bi hmô đu] mơh”.

       + Ơ Tiến sĩ, hlăm du\m klei bi hmô ana\n, snăn ho\ng kdrăp anei si klei tu\ dưn mâo? Lehana\n ya ngă `u êmưt dưi bi lar kơ jih jang?

          -Lê Ngọc Báu: “Ho\ng kdrăp krih bi rôc\ thư\ êa anei dưi yap mâo klei thâo mkriêm êa jăk êdi. {ia\dah ho\ng ana kphê, leh găn hlăm sa wưng thu krô, `u ]ia\ng kơ sa hnơ\ng êa pro\ng pioh ]uh blang mnga mđrăm sa blư\. Bi krih bi thư\, kyua hnơ\ng êa mkăp amâo mâo lu ôh, grăp mmông kno\ng mơ\ng 2 – 4 – 6 lit đu] êa snăn amâo mâo djăp ôh. Tal dua, jing krih ho\ng hdră bi thư\ ana\n ]ia\ng bi mâo ênoh duh bi liê tal êlâo pro\ng mơ\ng 100 êklăk prăk kơ dlông hlăm sa ha. Snăn ho\ng mnuih [uôn sang klei anei jing dleh dlan mơh”.

       + Snăn mâo mơ\ hdră mghaih msir klei awa\t ana\n, ]ia\ng mđ^ mlar kdrăp anei, lehana\n bi lar `u hlăm klei duh mkra pla mjing ti lăn dap kngư anei amâodah hơăi?

         - Lê Ngọc Báu: “Tui si klei bhiăn krih êa bi htư\, hmei akâo mjing sa kdrăp krih ]ia\ng mâo ba yua hdră krih bi thư\, lehana\n djo\ guôp ho\ng klei hd^p ana kphê. Kdrăp anei mâo klei jăk jing klei mprăp tal êlâo kăn jăk lu lei, kno\ng mơ\ng 10 15 êklăk prăk/ha, lehana\n amâo mâo guôn lo\ mưn ôh mnuih mko\ dưm đ^ng. Leh ba yua kdrăp anei dưi mơh hlo\ng mtlai êa hbâo hlăm klei krih anei, kyuana\n dưi mkiêt mkriêm mơh hbâo pruê, ai hwai hla…dưi mkiêt mkriêm truh 20% hbâo. Tơdah dưi hluê ngă lu ho\ng kdrăp anei, s^t nik [rư\ [rư\ srăng dưi bi lar yơh kơ êdei ana\p”.

 + La] jăk kơ Tiến sĩ ho\!