VOV4.Êđê - Ara\ anei, kr^ng la\n dap kngư mphu\n hla\m yan hjan, jing wưng ba pla du\m mta ana. Hla\k du\m mta mnơ\ng pla phu\n mse\ si kphê, tiu tru\n ênoh ]h^ nanao, thu\n anei, mnuih nga\ lo\ hma mâo klei m^n bi mlih ba pla du\m mta ana boh kroh. Klei dôk mđing uê` mơ\ng [^ng nga\ lo\ hma jing phu\n agha, hnơ\ng tu\ ja\k a\t mse\ mơh klei ba ]h^ êdei adih mơ\ng du\m mta ana ana\n.

 Go\ sang Nguyễn Đình Cừ ti să Hoà Đông, kdriêk Krông Pa], ]ar Dak Lak mâo êbeh 1 ha kphê khua leh pla mb^t ho\ng tiu. Ti ana\p ênoh dua mta nei hro\ êdi, yan hjan anei, go\ sang `u mâo klei m^n pla mb^t ana bơ\ng boh, [ia\ dah ăt dôk bi m^n, kyua tuôm blei du\m mta mjeh amâo jăk.

 Băng: “Kphê jing phu\n [ia\ dah ara\ anei ana khua leh, ru\ lo\ ba pla mrâo ăt djiê lu mơh, kyua ana\n ara\ anei pla ana bơ\ng boh. Ara\ anei amâo lo\ thâo ôh ya mta ana djo\ ho\ng lăn kr^ng Lăn Dap Kngư. Kơ Bruă ana mjeh snăn dleh dlan snăk, 1 mjeh jăk mâo 9 mjeh amâo mâo jăk, mâo du\m ana pla du\m pluh thu\n amâo mboh ôh. Anôk ]h^ ana mjeh mtu\k mtul snăn. Kâo tuôm blei mjeh ana [ơr pla 7,8 thu\n amâo mâo boh ôh ana\n koh druôm yơh. Mnuih [uôn sang ara\ anei dleh dlan êdi, pla ana tiu mâo lu asa\r bia\dah ênoh ênưih.

Ti kr^ng thơ\ng kơ bruă pla kphê leh ana\n tiu, go\ sang Nguyễn Văn Đương, alu\ 86, sa Ea Tiêu, kdriêk }ư Kuin, ]ar Dak lak ăt mâo klei ru\ng răng hlăm bruă ruah mta ana pla mrâo. Ho\ng 2 ha lăn pla mjing, yan boh mnga mrâo êgao go\ sang `u mâo hrui pe\ 4 ha tiu, 1 ton mkrah kphê leh ana\n [ia\ boh sầu riêng. Ti ana\p ênoh tiu leh kphê tru\n, ara\ anei kno\ng dôk 30-40 êbâo sa kg, go\ sang `u lo\ mlih pla pluă mắc ca leh ana\n sầu riêng. Đương brei thâo, mnuih [uôn sang ti alu’\ wa\l ]o\ng nao blei ana mjeh ti lu anôk ba pla pluă hlăm đang kphê, tiu, [ia\ dah amâo thâo ôh ti anôk phu\n mkpă, gru hnơ\ng leh ana\n anôk ba ]h^.

 Băng: “ Mb^t ho\ng tiu leh ana\n kphê snăn ara\ anei kâo pla pluă mb^t măc ka leh ana\n sầu riêng. Ara\ anei hluê si klei ]h^ mnia snăn pla snăn yơh kăn lo\ thâo mơh mgi dih mâo ênoh amâo dah hơa^. Mnuih [uôn sang snăn amâo thâo ôh, hluê si klei myun yơh,. Ara\ anei digơ\ pla lu mta ana, ti ana mâo ênoh snăn mâo ăm prăk mnga, tơ dah amâo mâo ân\an lui] mang. Ara\ anei digơ\ pla lu mta snăk, bơ both, sầu riêng, măc ca, hlăm đang tiu ătpla mb^t sầu riêng, ti nah gu\ yui pla đing lăng, êya, k`^t… lu mta mkăn mơh đa đa. Kâo ]o\ng ngă snăn yơh, ti ana bi djo\ guôp snăn thu\n êdei lo\ pla, tơ dah amâo mâo klei tu\ ana\n lui.

Nguyễn Đức Thạch, khua sa đang pla mjeh ti să Hoà Thắng, [uôn pro\ng Buôn Ama Thuột, ]ar Dak Lak brei thâo, du\m thu\n êlâo, hlăm ako\ yan hjan, mnuih [uốnang hriê blei mjeh kphê, tiu lu êdi, [ia\ dah thu\n anei anôk ]h^ ana mjeh [ia\ snăk. Hlăm wưng anei thu\n dih, grăp hruê sang kâo ]h^ du\m êbâo, boh nik 4-5 êbâo ana mjeh kphê, [ia\ dah thu\n anei hnơ\ng ba ]h^ [ia\ h^n, bi mjeh tiu amâo pô blei ôh. Lu mnuih [uôn sang êmuh kơ du\m mta ana bơ\bg boh mse\ si sầu riêng, boh [ơr, kneh, boh sưp… boh nik ana mac ca hlăk dôk hlăm boh klei “ [ia\ ana mjeh – ênoh yuôm”.

  Băng: “ Anôk ]h^ mjeh [ia\ mnuih blei êdi. Mnuih [uôn sang ara\ anei pla tui hluê, ti ana yuôm snăn pla ana ana\n yơh, ti ana ênoh tru\n snăn amâo lo\ pla ôh. Kâo pla ana mjeh snăn kăn thâo lo\ yap mơh, ana\n hlăm đang mjeh kâo mâo [ia\ djăp mta ana,]ia\ng kơ phung blei ana\n mâo mnuih blei kphê, blei sầu riêng, [ơr, leh ana\n  ana mjeh pla hlăm dliê ăt brei mâo mơh ]ia\ng pioh ]h^. Ara\ anei mâo ana măc ca hlăk dôk lu mnuih blei leh ana\n mâo ana giổi ]ia\ng mă asa\r. Ana sầu riêng thu\n dih, kâo ]h^ lu êdi [ia\ dah ara\ anei mâo đa  đa anôk ]h^ đ’điêt ara\ng ]h^ lu mơh ana\n kăn đei mâo mnuih blei mơh.  Hlăm mmông anei thu\n dih mnuih [uôn sang hiu blei lu êdi [ia\ dah thu\n anei [ia\ snăk.

 Amâo lo pla tiu lu, kăn pla kphê lu, bi mlih pla ana bơ\ng boh mrâo, ka tuôm [uh jing sa klei m^n mb^t mơ\ng mnuih ngă lo\ hma ti Dak Lak. Mnuih [uôn sang la], bruă pla pluă lu mta ana [ơ\ng boh hlăm đang kphê, tiu srăng mâo lu prăk hrui mă. Khă sơnăn, klei bi mlih mta ana pla tui hluê si pô mkăn anei hlăk dôk tlă ana\p ho\ng klei hu^ hyưt lui] liê mang, boh nik anôk phu\n mkpă mjeh, gru hnơ\ng mjeh, hdră ngă bruă pla mjing amâo rơ\ng jăk.

Ti ana\p du\m mta mnơ\ng pla phu\n mse\ si kphê, tiu tru\n nanao ênoh ]h^, thu\n anei, mnuih nga\ lo\ hma mâo klei m^n bi mlih ba pla du\m mta ana boh kroh. Kha\ sna\n, brua\ hro\ng ruah ti anôk sra\ng blei ana mjeh ]ia\ng ro\ng hnơ\ng tu\ ja\k? Hdra\ mnê] pla, dla\ng kriê si sra\ng nga\ k`a\m ba w^t klei tu\ dưn? Pô ]ih klei mrâo kơ Sang mđung asa\p blu\ VN dôk jưh ti kr^ng La\n dap kngư mâo leh klei bi blu\ hra\m ho\ng Thạc sĩ Đào Hữu Hiền – Khua anôk brua\ kriê dla\ng ana mjeh, Knơ\ng brua\ ksiêm hria\m klei kreh knhâo, kdra\p mrâo La\n dap kngư kơ klei anei.

-Akâo kơ ih yăl dliê lăng ti ana\p klei boh kphê lui] ênoh, si mnuih pla mjing mâo hdră pla mjing plua\ du\m mta ana boh kroh hlăm war kphê, si anôk brua\ dưi đru kơ klei anei?

Ts Đào Hữu hiền: Anôk brua\ hmei grăp thu\n mjut mjing mâo hlăm brô 2 êklăk êđai mjeh kphê. Hlăm ana\n mâo du\m mjeh jăk mâo leh Phu\n brua\ lo\ hma tu\ yap jing mnơ\ng pla mrâo. Brua\ pla mjing kphê ara\ anei hmei mâo klei ]ia\ng mta\ kơ mnuih pla mjing, brei pla plua\ ana boh kroh, pla du\m mta ana boh kroh ana\n hrô kơ du\m ana kyâo bi êyui, ho\ng êwang pla bi djo\ guôp. Sitôhmô ho\ng ana boh [ơr, ana boh sầu riêng ]ia\ng mâo [ơ\ng hơ^t hlăm sa ênha\ lăn. Hlăm du\m thu\n giăm anei êngao kơ pla kphê, hmei mjut mjing leh lu êđai mjeh ana boh [ơr, lehana\n ana boh sầu riêng. Boh [ơr ăt mâo leh phu\n brua\ lo\ hma tu\ yap jing mjeh TA 40; [ơr Booth, ăt pla plua\ leh hlăm war kphê. Lehana\n mjeh boh sầu riêng mse\ si mjeh Monthong, jing mjeh hing ang jăk êdi.

-Kbia\ hriê kơ klei ]ia\ng lu êđai mjeh djăp mta ana boh kroh, snăn hlăm anôk ]h^ mjeh mjiêng ăt mâo klei bi tio\ êran lu mơh, Snăn si anôk brua\ anei mâo klei ]ia\ng mta\ kơ mnuih pla mjing?

Ts Đào Hữu Hiền: Boh s^t, djăp mta ana boh kroh mâo klei bi mlih, kơ ênoh ênil mâo klei bi ktưn pro\ng, dơ\ng mơ\ng êpul brua\ êngao knu\k kna, snăn hmei ăt krơ\ng ênoh sa hnơ\ng mse\ ho\ng hđăp. Mâo du\m mjeh boh kroh mse\ si ana boh sầu riêng, boh [ơr hmei lo\ mtru\n mâo [ia\. Bi du\m go\ êsei ngă brua\ kơ êngao, hmei [uh di`u tui tio\ ênoh bi blei mnia ara\ anei, tăp năng di`u lo\ mđ^ ênoh ]h^, bi tơdah ]h^ amâo mâo yuôm ôh, snăn di`u mtru\n ênoh ]h^, kno\ng kha\ bi mâo ]h^ ]ia\ng ba w^t mnga kơ di`u đui].

-Mb^t ho\ng du\m êpul brua\ mjut mjing mjeh jăk, Anôk brua\ mâo mơ\ klei hrăm mb^t ho\ng mnuih pla mjing kơ hdră dlăng kriê?

Ts Đào Hữu Hiền: Brua\ hmei ngă jing, ksiêm duah êjai, lehana\n mjut mjing êđai mjeh êjai rơ\ng ]ia\ng bi mâo mjeh jăk kơ mnuih pla mjing. Lehana\n hmei ăt mđing truh kơ mnuih pla mjing hlăm hdră dlăng kriê wiê ênăk, snăn hmei mâo klei kăp k]e\, đru kơ mnuih pla mjing ba yua hdră dla\ng kriê mrâo. Jih jang mnuih pla mjing, mb^t ho\ng phung duh mkra, hriê bi blei mjeh anôk hmei, lehana\n hmei mâo klei k]e\ kơ hdra\ dlăng kriê bi djo\, mse\ si brua\ pruê hbâo, krih êa, khăt adhan, ]ia\ng kơ brua\ knua\ mâo klei tu\ jing. Du\m knơ\ng brua\, phung duh mkra mâo brua\ ]ia\ng pla mjing kphê, plua\ mb^t ho\ng ana boh kroh, snăn hmei k]e\ kơ di`u hdră pla mjing, hdră dlăng kriê, ]ia\ng kơ brua\ knua\ ana\n mâo ba w^t klei tu\ dưn. Hmei ăt kuôl ka\ leh mơh ho\ng du\m knơ\ng brua\ kphê kơ brua\ dưn yua hdră nga\ brua\ mrâo.

-Akâo kơ ih lo\ k]e\ brei si srăng ngă ]ia\ng kơ brua\ pla mjing djăp mta ana boh kroh anei amâo mâo djo\ kno\ng đru kơ mnuih pla mjing mâo hnơ\ng hrui w^t hơ^t, [ia\dah ăt ana kphê mơh jing mnơ\ng pla phu\n hlăm war ti Lăn Dap Kngư. Snăn si hdră anôk brua\ anei mâo ]ia\ng đru hla\m brua\ lo\ w^t pla kphê ho\ng klei kjăp?

Ts Đào Hữu Hiền: Hmei mâo leh klei hgu\m ho\ng djăp hdră brua\, mse\ si hgu\m ho\ng knơ\ng brua\ Nestle Việt Nam, grăp thu\n đru kơ mnuih pla mjing 1 êbâo 500 prăk/phu\n, thu\n 2019 đru kơ mnuih pla mjing 1 êbâo prăk/phu\n. Hmei mâo klei hưn mthâo truh ho\ng djăp alu\ wa\l, ]ia\ng kơ mnuih pla mjing ngă hra\ mơar akâo blei mjeh hla\m hdră brua\ anei, snăn srăng mâo klei đru mdul kơ ênoh blei mjeh, lehana\n rơ\ng dưi mâo mjeh jăk, ]ia\ng kơ brua\ pla mjing kphê mâo klei đ^ kyar kjăp.

-La] jăk kơ ih lu!