VOV4.Êđê - Khă gơ\ thâo jing anôk ba pla lu kphê êdi mơ\ng Việt Nam, [ia\ kphê Daklak hlăk tlă ana\p ho\ng lu klei dleh dlan mse\ si: kphê leh khua mduôn, lăn ala [rư\ hruê [rư\ sah kba, yan adiê amâo mâo ga\l jăk. Boh nik gơ\ bruă dưm hbâo amâo mâo djo\ hnơ\ng, djo\ wưng leh ana\n amâo djo\ hdră ngă hma^ djo\ kơ klei đ^ jing h’^t kjăp mơ\ng ana kphê. Hlăm kdrê] Hrăm mb^t ho\ng mnuih [uôn sang ngă lo\ hma hruê anei, phung thơ\ng kơ bruă lo\ hma srăng k]ik mblang du\m klei truh ju\ jhat mơ\ng bruă dưm hbâo amâo djo\ hdră leh ana\n mtă mtăn kơ mnuih [uôn sang du\m mta klei ]ia\ng kơ thâo tơdah dưm hbâo ]ia\ng đru ana kphê đ^ jing h’^t kjăp.

Tui si Anôk brua\ ala ]ar mtru\t mjhar lo\ hma pla mjing brei thâo, hlăm giăm 30 thu\n kơ anei, kphê ti Việt Nam đ^ jing pral, lehana\n jing leh mnơ\ng pla mâo klei găl bi ktưn ba kphê jing mnơ\ng ]h^ kơ ala ta] êngao dôk tal 2 dlông ro\ng lăn. Kha\dah mâo leh yơh klei găl, lehana\n hlăm klei mnia mblei ho\ng tar ro\ng lăn, snăn kphê Daklak ăt adôk tuôm ho\ng lu klei dleh dlan, klei lông dlăng. Mâo lu snăk mta klei hmăi amâo mâo jăk kơ klei mđ^ kyar kphê ho\ng klei kjăp, mse\ si: Hma\i mơ\ng klei bi mlih ya\n adiê ba klei kăn jăk lei kơ kphê đ^ jing, klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă lu h^n mơh, ênoh ]h^ kphê, mnơ\ng dhơ\ng ma\ brua\, lehana\n ênoh mưn mnuih ma\ brua\ đ^, snăn ngă klei dleh kơ phung pla kphê. {ia\dah hla\m du\m klei hmăi pro\ng h^n ana\n jing klei mưng ba yua hbâo pruê lu đei. Tiến sĩ Nguyễn Đăng Nghĩa, Khua anôk brua\ ksiêm duah, lehana\n k]e\ klei kơ brua\ lo\ hma la]:“ Ara\ anei klei kơ lăn ala pla mjing mơ\ng drei hlăk tuôm ho\ng klei amâo lo\ bi kna ôh kơ mnơ\ng tu\ jăk, hlăk toh hroh, amâodah lo\ pia jing lăn hlăk sah kba kjham êdi”.

Snăn, brua\ ba yua hbâo pruê hgao hnơ\ng, amâo djo\ kno\ng ngă kơ mnơ\ng pla amâo mâo dưi hrip ma\ jih ôh, [ia\dah klei anei lo\ ngă lu] liê lu ngăn prăk. Boh s^t ara\ anei, mâo lu klei bi yăl dliê kơ hnơ\ng, kơ ênoh, lehana\n kơ hdră ktrâo ata\t ba yua hbâo mơ\ng sang mkra mjing mâo ]ih leh hlăm kdô hbâo. {ia\dah tui si phung thơ\ng kơ brua\ lo\ hma pla mjing, kơ ya mta hbâo ba yua, lehana\n ti wưng pruê ăt brei bi djo\ 4 klei bhiăn ]ia\ng kơ mnuih pla kphê amâo mâo le\ hlăm klei ba yua hbâo êgao hnơ\ng đei ôh. Tiến sĩ Trương Hồng, Knua\ druh Anôk brua\ ksiêm duah kơ brua\ lo\ hma pla mjing lehana\n dliê kyâo Lăn Dap Kngư mta\ snei:“ Tui si 4 mta klei bhiăn mdrei mđing jing: Pruê bi djo\ hbâo; Dua djo\ hnơ\ng mnơ\ng pla ]ia\ng, lehana\n pruê bi djo\ hdra\. Êngao kơ klei pruê hbâo amâo mâo djo\ hdră, hmei mâo klei mta kơ mnuih pla mjing bi pruê hbâo bi djo\ klei bhiăn. Lu mnuih pla mjing ara\ anei kreh dôk guôn êa hjan, [uh adiê dơ\ng hjan snăn nao bi pruê yơh. Klei anei jăk amâo mâo [uh ôh, [ia\dah ba klei lu] liê êjai, tơdah tuôm he\ ho\ng adiê hjan pro\ng snăn êa hlo\ng bi hroh mđue# jih hbâo kma hlăm gu\ lăn. Amâodah dôk kăp hjan, pruê he\ êlâo leh kơ ana\n adiê amâo mâo hjan truh ôh, [ia\dah mđia\ yơh hriê mơ\ng năn hbâo srăng lu] đue# [ia\ êdi mơ\ng 15 – 20%, lehana\n hnơ\ng hbâo lu] tăp năng truh 40%, snăn jing lu] liê hbâo ti hơăi mung mang, [ia\dah mnơ\ng pla amâo mâo djăp ôh hbâo mkăp kơ ana. Êjai drei pruê hbâo amâo mâo djo\ mse\ djuê ana\n, mnơ\ng pla amâo srăng djăp ôh ai rông boh, lehana\n srăng ngă kơ boh luh le\. Mơ\ng ana\n, hmei mâo klei ]ia\ng mta\ kơ phung pla mjing đăm kăp duôn hjan ôh pruê hbâo, kno\ng dlăng tơdah lăn djăp msah, jing jăk h^n, drei kuai [uôr hlăm brô 5 – 10cm, pruê hbâo kơ ana\n lehana\n dơr he\. Tui si Anôk brua\ ksiêm duah ksiêm mka\ leh, tơdah drei pruê djo\ mse\ snăn, srăng mđ^ klei tu\ dưn ba yua mơ\ng 10 – 20%”.

Tui si Tiến sĩ Trịnh Công Tư knua\ druh ksiêm duah klei kơ lăn, hbâo pruê lehana\n kơ wa\l hd^p mda ti Lăn Dap Kngư, snăn lăn ti Lăn Dap Kngư drei jing lăn jăk guôp kơ djăp mta mnơ\ng pla. {ia\dah, mâo dua mta đa lượng ăt jing yuôm bhăn ho\ng mnơ\ng pla pioh ma\ asa\r, mse\ si kphê, tiêu, ana\n jing kali, lehana\n hbâo lân, snăn k[ah snăk. Kyuana\n êjai pruê hbâo mnuih pla mjing brei mđing kơ dua mta hbâo anei: “ Tơdah drei kno\ng pruê ma\ hbâo đạm đu], [ia\dah amâo mâo pruê ôh hbâo lân, lehana\n kali ana\n jing sa brua\ ngă k[ah êdi. Ara\ anei mnuih pla mjing dơ\ng thâo ba yua hbâo NPK mâo bi lu\k leh, s^t yơh hnơ\ng bi lu\k ana\n ka jăk djo\ ôh ho\ng mdê bi mnơ\ng pla, kyuana\n êjai pruê hbâo drei lo\ dư\ng thiăm hbâo hliê mb^t ana\n”.

Lo\ sa mta klei brei mđing, kha\dah hlăm ya mta lăn pla mjing jing mnuih pla mjing brei mâo brua\ klam răng kriê bi êbhu] lăn, mđ^ hnơ\ng lăn bru\. Wa\t hla\m lăn bazan dưn mơh, tơdah amâo mâo ôh klei dlăng kriê bi jăk ăt srăng ngă mnơ\ng pla êghăng he\, boh mnga tru\n hro\. Hlăm brua\ lo\ mbo\ mnơ\ng tu\ jăk kơ lăn, snăn brei drei mđing klei bi kna plah hbâo vô cơ ho\ng hbâo bru\ ]ia\ng kơ lăn đăp tlar ôh, đăm msăm ôh, [ia\dah rơ\ng bi mâo lăn êbhui] đru mnơ\ng pla mjing hrip ma\ mnơ\ng tu\ jăk pral. Thạc sĩ Đào Hữu Hiền, knua\ druh Anôk brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap Kngư mta\:“ Tơdah amâo mâo pruê ôh hbâo bru\, duh amâo mâo djăp ôh mta bru\ kơ lăn s^t nik lăn srăng tlar, lăn srăng sah kba, mnơ\ng pla mjing amâo mâo srăng lo\ đ^ ôh, boh mnga hro\ mơh, hnơ\ng jăk hro\, mnơ\ng pla djăl ram. Kyuana\n, dua tlâo thu\n brei drei tuh he\ hbâo bru\ mâo sa blư\, mmông ana\n leh mâo hbâo bru\ s^t nik mnơ\ng pla mjing srăng lo\ kru\ jing jăk ba w^t klei tu\ dưn pro\ng”.

Brua\ ba yua klei kreh knhâo hla\m duh mkr apla mjing jing sa mta brua\ ngă yuôm bhăn snăk, snăn êngâo kơ klei pruê hbâo bi djo\, snăn mnuih pla mjing brei mđing kơ adiê ]ia\ng bi mâo hdră pruê bi djo\, lehana\n t^ng ho\ng klei kphê đ^ jing mka\ si ênoh srăng pruê bi man djăp. Kyuana\n brua\ thâo t^ng mka\ brua\ pruê hbâo djo\ hdră srăng đru kơ mnơ\ng pla đ^ jing jăk, mâo boh mnga h’^t, hnơ\ng boh mnga siam, lehana\n ana kphê srăng hd^p kjăp, wa\t ho\ng yan adiê amâo mâo jăk găl dưn mse\ si ara\ anei.

                                                                H’Nga pô ]ih hlo\ng ra\k.