VOV4.Êđê - Ara\ anei, lu đang boh [ơr ti du\m ]ar lăn Dap kngư k]ưm yan hrui pe\. Thu\n anei, mnuih pla boh [ơr hơ\k m’ak kyua boh [ơr djo\ boh mnga leh ana\n mâo ênoh. Ti să Êa Tar, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Dak Lak, lu đang kphê pla mpluă boh [ơr hrui w^t đ^ hlăm sa ana mâo du\m pluh êklăk prăk.

War kphê pro\ng 1ha2 mơ\ng go\ sang Vũ Thị Nữ, ti [uôn Kđo\k, sa\ Êa Tar, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak đ^ jing mtah mda ti gu\ êyui ana boh [ơr, ana boh sầu riêng. Yan pe\ kphê giăm anei mâo truh 3tôn mkrah, ho\ng ênoh hlăm brô 150 êklăk prăk. Leh kơ năn go\ sang `u lo\ pe\ giăm 20 tôn boh sầu riêng, mâo ba w^t giăm 800 êklăk prăk. Bi ara\ anei, ăt hlăm war anei mơh, 40 phu\n ana boh [ơr hlăk mâo ba w^t giăm 400 êklăk prăk dơ\ng. Snăn, hlăm ênha kno\ng 1ha2, 3 mta mnơ\ng pla ana\n mâo ba w^t jih jang hlăm brô 1 êklai 350 êklăk prăk.

Aduôn Nữ yăl dliê, ka truh yan pe\ boh ôh, [ia\dah phung ghan mnia hriê truh hlăm hma, dơ\ng akâo blei:“Hla\m war 1ha2, kâo pla plua\ truh 40 phu\n ana boh [ơr. Ana boh [ơr lo\ mâo klei tu\ dưn bi êyui kơ ana kphê, pla boh [ơr amâo mâo guôn duh bi liê lu ôh, [ia\dah mâo ba w^t klei tu\ dưn pro\ng, mse\ si sa phu\n boh [ơr kâo mâo hlăm brô 10 êklăk prăk. Êgao h^n kơ ana\n boh [ơr ara\ anei hlăk hlê mâo ênoh”.

Go\ sang Phạm Văn Hải, ti thôn 2, sa\ Êa Tar, kdriêk }ư\ Mgar ăt hlăk hrui pe\ mâo 25 phu\n boh [ơr pla plua\ hla\m war kphê 7 sao. Đơ ana boh [ơr Boot boh pro\ng siam, kl^t mnga], kđeh kpal, [âo mngưi mơ\ng sang Hải hlăk mâo phung ghan mnia hriê blei hlăm war mtam. Phạm Văn Hải brei thâo, thu\n 2008, êjai pla ana kyâo bi êyui, lehana\n gang ang^n kơ war kphê, `u nao truh kơ knơ\ng brua\ ksiêm hriăm kơ brua\ lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap Kngư, ]ia\ng mjeh boh [ơr ba w^t pla. Truh kơ ara\ anei, war kphê mâo leh ana bi êyui, dưi krơ\ng hnơ\ng h’ăp, lehana\n boh mnga hơ^t mơh. Bi ana boh [ơr grăp yan lo\ mâo thiăm sa ênoh êbeh 150 êklăk prăk, tăp năng jing kdlưn h^n kơ kphê.

Phạm Văn Hải la]: “Ana boh [ơr mâo klei tu\ dưn đru krơ\ng êa, bi êyui, rơ\ng kơ wa\l hd^p mda jăk. Boh s^t, grăp thu\n mâo hrui w^t mơ\ng boh [ơr ăt hơ^t. Tôhmô ara\ anei boh [ơr mâo ênoh yuôm, ăt êbeh kơ 10 êbâo prăk/kg, snăn rơ\ng mâo sa ênoh h’^t leh”.

Ti sa\ Êa Tar, kdriêk }ư\ Mgar, pătdah jih jang djăp đang war kphê grăp go\ sang pla plua boh [ơr leh sơăi. Mâo go\ êsei pla ma\ kno\ng 5 phu\n boh [ơr đu] hlăm war kphê, mse\ ho\ng sang Hoàng Xuân Vinh, ti thôn 2, sa\ Êa Tar ăt mâo ba w^t truh 60 êklăk prăk. Hoàng Xuân Vinh brei thâo, tăp năng ana boh [ơr mâo klei mnơ\ng ngă, [ia\dah ka kjham ôh. Tơdah pla mjing ho\ng ênha\ pro\ng, mnuih pla mjing ăt ]ia\ng mâo klei k]e\ đru hlăm hdră dlăng kriê, ]ia\ng đăm le\ hlăm klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă.

Hoàng Xuân Vinh la]:“Kâo mâo 3 sao lăn, kno\ng pla kphê, tiêu lehana\n boh [ơr, ara\ anei mâo 5 phu\n boh [ơr mboh h’^t mơh. Êlâo h^n ana boh [ơr jing ana bi êyui jăk snăk, tal dua le\ `u jing tu\ dưn, mâo ênoh, hjăn hlăm grăp thu\n hmei mâo ]h^ mơ\ng 10 – 13 êklăk prăk. Pla mơ\ng hlăk thu\n 1985, ara\ anei ăt adôk mboh măng ai mơh. Grăp thu\n kno\ng mâo [ia\ klei bi kd^t ju\ hlăm boh, mâo đa đa hông êruê djip, snăn boh ana\n lui yơh amâo mâo thâo yua ôh”.

Ana boh [ơr djo\ boh mnga, mâo ênoh, [ia\dah hlăm lu anôk ti ]ar Daklak hlăk hlê bi kluh pla ana boh [ơr, ana\p amra ngă êbeh boh [ơr mâo, ]h^ srăng êlưih hlăm wưng kơ ana\p. Kyuana\n, ho\ng ana boh [ơr, amâodah ya mta ana boh mkăn bi pla brei mâo klei ]ua\l mka\ bi djo\, duah anôk kăp blei bi jăk, k`ăm mđ^ kyar ho\ng klei kjăp./.

Du\m mta hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ leh ana\n hdra\ gang mkhư\ ti ana [ơr.

Boh [ơr ăt mse\ ho\ng lu boh kroh mkăn, hla\m klei pla mjing, lehana\n dlăng kriê, amâo mâo dưi tlaih ôh kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, snăn ho\ng boh [ơr mâo he\ điêt klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă snăn amâo lo\ tu\ dưn ôh. Kỹ sư La Thị Vân Anh, khua kia\ kriê anôk brua\ mnơ\ng pla mjing, lehana\n răng mgang mnơ\ng pla mjing kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak srăng ktrâo ata\t kơ diih kơ du\m klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă hla\m ana boh [ơr, lehana\n hdră răng mgang:

- Ơ kỹ sư Vân Anh, hluê si klei ktuê dlăng, snăn yan anei mâo du\m ana  [ơr boh `u mâo lu gru bi gru\k gr^k ju\, kđeh boh uê leh ana\n dja\l bru\ boh. Mnuih [uôn sang ]ia\ng êmuh kỹ sư anei jing ya mta mnơ\ng ngă leh ana\n si hdră msir mghaih?

. Kỹ sư Vân Anh: Ho\ng ana [ơr mâo lu gru bi gru\k gr^k ju\, uê leh ana\n djăl bru\ boh, anei jing klei êyui djip. Êyui djip hlăm lu wưng amâo djo\ kno\ng hlăm wưng ]uh blang mnga đui] ôh. Mâo hlăm knăt mda ngă knăt mda krô, ngă du\m knăt mda ana\n jing bi kmru\, hlăm boh `u djip ngă gru gru\k gr^t, mb^t ho\ng mmao ngă bru\ boh. Hdră răng mgang drei bi khăt, mjing pum, tă mghaih bi doh rơ\k rung riêng gah đang war ]ia\ng êyui tlaih mâo anôk dôk. Tal 2, drei ]ua\ dlăng nnnao đang war ]ia\ng hmao [uh leh ana\n hmao msir mghaih. Kơ êa drao hoá học, drei ba yua du\m mta êa drao mdjiê hluăt dưi bi mhu\l ]ia\ng răng mgang êyui.

-Đađa ana [ơr mâo klei k`^ hla, hla rưng [rư\ [rư\ leh ana\n adhan krô djiê he\, bi boh điêt leh ana\n hnơ\ng hro\ tru\n h^n mkă ho\ng êlâo dih, hmư\ la] kyua bru\ agha. Akâo kơ kỹ sư brei thâo klă h^n kơ mta mnơ\ng ngă anei leh ana\n hdră răng mgang?

. Kỹ sư Vân Anh: Ara\ anei đa đa mâo klei k`^ hla, adhan rưng, ana\p nao kơ djiê , snăn mâo lu mta phu\n. K`^ hla năng ai kyua mta mnơ\ng tu\ jăk, bi hla rưng djiê kyua kbiă mơ\ng mmao Phytopthora. Tơdah mâo mmao ngă hlăm adhan snăn srăng djiê jih adhan, bi tơdah hlăm ana srăng djiê 1 kdrê]  mơ\ng ana, tơdah mmao ngă hlăm agha srăng ngă djiê jih ana. Hdră răng mgang mmao ngă anei hlăm ana boh [ơr, drei ruah djuê mjeh amâo mâo mnơ\ng ngă, leh ana\n bi mdoh djuê mjeh êlâo ba pla. Tal 2, drei krih êa drao hluê gưl, 1 thu\n mâo mơ\ng 2 – 3 blư\. Hdră răng mgang klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, drei ba yua êa drao Ridomil Gold, êa drao Aliette. Êngao kơ êa drao, drei pla phu\n boh [ơr amâo êlam đei ôh, [ia\dah pla klu\t ti gu\ ]ia\ng mjing mnuôr mđoh êa jăk h^n leh ana\n krih êa drao hluê gưl. Tơdah pla ana [ơr bi pla hlăm lăn hang, leh ana\n mbu\ phu\n ]ia\ng ana [ơr taih êngăp êa, kyua tơ êngăp êa srăng mâo m’mao Phytopthora ngă. Tơdah hmao [uh hlăm ana mâo mnơ\ng ngă bru\, sơnăn drei kuêh jih anôk bru\ ana\n leh ana\n m’ia Sufat êko\ amâodah Ridomil êko\ m’ia hlăm anôk bru\ ana\n. Ho\ng du\m ana djiê leh, drei klei ru\, bui] hwiê he\ ]ia\ng tlaih mâo klei tưp lar…

- Akâo kơ kỹ sư ktrâo la] hdră pla, kriê dlăng ana [ơr ]ia\ng mâo boh tu\ dưn kơ bruă pla mpluă hlăm đang kphê?

. Kỹ sư Vân Anh: Ktrâo la] hdră pla ana [ơr pla mpluă hlăm đang kphê mâo du\m mta năng mđing ana\n jing ruah lăn, dưm hbâo, hdră pla, hnơ\ng pla leh ana\n boh kbưi pla, tal 2 ana\n jing hdră răng mgang mnơ\ng ngă. Êlâo h^n jing bruă ruah lăn: ana [ơr dưi pla ti lu anôk, [ia\dah bi djo\ guôp ho\ng kr^ng lăn hrah bazan mơ\ng Dap kngư, lăn thâo mđoh mđue# êa, kyua ana [ơr amâo dưi tu\ ôh ho\ng klei êngăp êa. Kơ yan pla: drei dưi pla hlăm ako\ yan hjan, mlan 5 truh kơ mlan 7, jing wưng jăk h^n êdi ]ia\ng pla. Kơ boh kbưi, ho\ng hnơ\ng pla mpluă hlăm đang kphê, boh kbưi hlăm brô mơ\ng 9- 12 mét. Yap mdu\m 1 ha pla hlăm brô 100 phu\n pla mpluă hlăm đang kphê. Kơ djuê mjeh boh [ơr: ara\ anei, boh [ơr mâo mnuih [uôn sang hro\ng ruah ba pla lu êdi mse\ si boh [ơr Boot, [ơr Sap….

Hnơ\ng mâo leh ana\n hnơ\ng jăk mơ\ng du\m djuê mjeh boh [ơr anei jăk, [âo mngưi, ê-un, boh mnga đ^, dưi bi kdơ\ng ho\ng klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă. Kơ hdră pla boh [ơr: 60x60cm, leh ana\n dưm hbâo eh mnơ\ng rông, dưm hbâo, ]u\r, mbo\ thiăm vi sinh. Kơ hdră kriê dlăng: jik rơ\k, khăt adhan, mjing pum kơ ana [ơr, răng klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă. Hdră răng mgang klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă hlăm ana [ơr mse\ si bru\ agha kyua mmao Phytopthora, mnơ\ng [oh [ơ\ng adhan, mnơ\ng ngă bi ju\ hdăng, bru\ ana ăt kbiă mơ\ng mmao ngă, leh ana\n du\m mta hluăt mse\ si hluăt kl^t hla, êyui. Ho\ng du\m mnơ\ng ngă mse\ si mnơ\ng ngă bi ju\ hdăng, bru\ ana, drei ba yua êa drao Ridomil, êa drao mao phuơn agha êa kông…

- Sna\n he\, la] jăk kơ kỹ sư hriê hgu\m leh hlăm klei bi blu\ hrăm anei.

H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.