VOV4.Êđê - Wưng anei ana kphê hla\k ksu\n kơ mta mnơ\ng thu mjing asa\r. Klei anei bi mkla\ kơ hnơ\ng mâo boh mnga leh ana\n tu\ ja\k mơ\ng asa\r kphê s^t hrui pe\. Mb^t ana\n, anei a\t jing mmông ana kphê đ^ jing pral kơ adhan, knat, k[iêng c\ia\ng mka\p pioh kơ yan êdei. Kyua ana\n, brua\ dla\ng kriê mnơ\ng tu\ ja\k, mgang mdjiê klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kơ ana kphê hla\m wưng anei jing c\ia\ng mâo klei bi mđing êdi. Hdra\ hruê anei, phung thơ\ng kơ brua\ lo\ hma sra\ng ktrâo lac\ du\m klei c\ia\ng bi mđing kơ mnuih [uôn sang s^t dưm hbâo kơ ana kphê mâo klei tu\ ja\k êdi.

       Đang kphê  go\ sang Trần Văn Long, ti alu\ 5, sa\ Êa Kiêt, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak mâo 1ha2  kphê hlăk mboh. Yan leh êgao, go\ sang `u mâo truh 8 tôn kphê asa\r. Wưng anei, kphê hlăk hlê rông boh, lehana\n ]ia\ng kơ boh msa\r, snăn `u mđing mbo\ hbâo bi hmâo kơ kphê. Tui si `u mưng ma\ brua\, hlăm yan hjan, `u pruê mâo 3 blư\ hbâo. ~u brei thâo: “Gưl tal êlâo pruê lân lehana\n urê, gưl tal dua pruê NPK, ho\ng ênoh lu, jing hrô amâo lo\ pruê kali ôh, pioh rông boh, gưl tal 3 lo\ pruê NPK”.

{ia\dah ho\ng du\m war kphê leh sui thu\n, lehana\n du\m war kphê lo\ bi hlua\ mrâo, lu jing lăn amâo lo\ jing ôh, snăn brei hdơr pruê lu hbâo bru\ kơ lăn. Kyuadah leh lu thu\n duh mkra pla mjing, hnơ\ng hbâo bru\ hlăm lăn hro\ [rư\ [rư\, boh nik hlăm du\m anôk lăn kl^ng, lăn ênưih hroh đue#. Anei yơh jing wưng djo\ guôp ]ia\ng kơ drei lo\ mbo\ mnơ\ng tu\ jăk kơ lăn, răng mgang [o# lăn nah dlông, dưn yua jih mnơ\ng tu\ jăk mâo mơ\ng lăn. Hbâo bru\ jing sa hlăm du\m hdră yuôm bhăn ]ia\ng kơ drei lo\ bi êbhui] lăn. Drei mbha pruê lu gưl tui hluê ho\ng mta lăn, lehana\n thu\n mnơ\ng pla. Tiến sĩ Tôn nữ Tuấn Nam, Khua adu\ brua\ kreh knhâo êlâo dih hlăm knơ\ng brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo Lăn Dap kngư mta\:“Ho\ng war kphê hlăk mboh mơ\ng 6 – 7 tôn kphê asa\r ho\ng du\m mta mjeh mrâo, dah dưi hlăm sa yan hjan mbha pruê ngă 4 blư\, kyuana\n leh pruê gưl anei, lo\ dơ\ng pruê hlăm wưng jih yan hjan. Bi ho\ng war kphê mboh hlăm ênoh kgu\ 4 tôn kphê asa\r, snăn pruê gưl anei jing gưl knhal tu] hlăm thu\n. Kha\dah si srăng pruê, gưl knhal tu] amâo mâo dưi hnui đei ôh, kyuadah hnui đei ăt dleh mơh hmao mkăp mnơ\ng tu\ jăk kơ kphê drei. Bi tơdah hlei pô pruê truh kơ 3 gưl snăn krah mlan 9 man yơh, bi tơdah hlei pô pruê mbha mâo 4 gưl snăn ara\ anei pruê hnưm h^n sa gưl, lehana\n lui gưn knhal tu] drei pruê hnui [ia\ tu\ mơh, kyuadah drei ăt mdei mơh êlâo kơ jih yan hjan, snăn kơh klei drei pruê hbâo mâo klei tu\ dưn”.

Tui si klei Knơ\ng brua\ kreh knhâo Lăn Dap Kngư ksiêm duah kơ lăn, lehana\n kơ hbâo pruê brei thâo: Hlăm yan hjan kphê ]ia\ng kơ đạm, lehana\n kali ho\ng ênoh lu, lân kno\ng hlăm brô 5% mka\ ho\ng đạm lehana\n kali. Leh kơ năn lưu huỳnh, magie ho\ng ênoh [ia\ mb^t ho\ng kẽm, lehana\n bo. Phung kỹ sư thơ\ng kơ brua\ anei brei thâo, kha\dah ênoh ]ia\ng amâo mâo lu ôh, [ia\dah djăp mta mse\ si lưu huỳnh, calsi, magie, boh nik kẽm lehana\n bo amâo mâo dưi k[ah ôh kơ mnơ\ng pla đ^ jing. Kyuana\n, êjai pruê hbâo kơ kphê brei hdơr kơ du\m mta trung vi lương anei, snăn kơh klei ba yua hbâo mâo klei tu\ jing h^n, kphê srăng mâo boh mnga jăk h^n. Tiến sĩ Trịnh Công Tư, K’ia\ng khua anôk brua\ ksiêm hria\m kơ lăn, hbâo pruê lehana\n kơ wa\l hd^p mda Lăn Dap kngư brei thâo: “Wưng anei drei amao mâo dưi ôh pruê mse\ ho\ng ako\ yan hjan. Ako\ yan hjan drei pruê lu đạm ]ia\ng kơ đ^ jing hla lehana\n ana. {ia\dah hlăm wưng anei pruê lu kali, ]ia\ng kơ boh bi msa\r h^n. lehana\n ăt mta\ mơh kơ mnuih pla mjing mđing pruê du\m mta vi lượng wưng anei jing yuôm bhăn snăk, ]ia\ng kơ mđ^ mlih klei jăk kơ asa\r boh mgi dih”.

      }ia\ng mâo klei tu\ dưn jăk h^n, hlămklei hrip mnơ\ng tu\ jăk, ba w^t klei tu\ jing pro\ng ho\ng mnuih pla mjing, snăn brei diih mđing mơh kơ yan adiê hlăm klei pruê hbâo. Ara\ anei adiê ti lăn dap kngư dleh dưi t^ng knăl, mâo blư\ hjan pro\ng mb^t ho\ng ang^n đru\ng hlăm tlam, lehana\n mlam mma\t, snăn klei êa proh mđue# lăn dleh dưi ksiêm dlăng. Mơ\ng năn kỹ sư Nguyễn Văn Duy, mơ\ng knơ\ng brua\ hbâo pruê Bình Điền mta\: “Êlâo kơ pruê hbâo brei mđing hlăm đa wưng giăm anei mâo gưl hjan pro\ng, mơ\ng năn hlăm du\m kr^ng kngư kl^ng, [ia\dah drei dôk kăp hjan ]ia\ng pruê hbâo, snăn tơdah lăn adôk msah lo\ pruê he\ hbâo hlăm adiê tlam mơh, leh kơ năn tăm mâo he\ hjan pro\ng hriê, s^t nik yơh hbâo leh drei pruê ana\n lu] jing lu h^n. Kyuadah halưm lăn kl^ng mb^t ho\ng hjan pro\ng ana\n hbâo lik pral lehana\n hlo\ng hroh đue# hluê êa, bi tơdah lăn dap, hjan lu dưn, agha kphê srăng hrip ma\ truh 95% mka\ mơ\ng [o# lăn mơ\ng 0 truh 30cm đu], bi tơdah hjan pro\ng đei hbâo ăt hlo\ng đue# jih mơh, êgao kơ tal agha kphê, klei anei ngă kơ drei lu] liê hbâo pruê, kyuana\n yơh răng đăm pruê ôh hbâo hla\m hruê hjan pro\ng”.

 Hmei mrâo ktrâo lac\ leh kơ diih đơ klei mưng hlăm hdră ma\ brua\ ho\ng klei dlăng kriê wiê ênăk kơ kphê, lehana\n pruê hbâo hlăm wưng knhal jih yan hjan. ]ang hmăng ho\ng klei mta\ anei srăng đru diih dlăng kriê wiê ênăk kphê mâo klei tu\ dưn h^n, ba w^t boh mnga lu, ma\ brua\ mâo klei tu\ dưn hlăm wưng kơ ana\p.

                                H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.