VOV4.Êđê - Hla\m wưng gia\m anei, ti du\m ]ar kr^ng Dap Kngư, [rư\ hruê [rư\ mâo lu mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma blei mjeh ana [ơr ba w^t pla. Kyua klei ]ia\ng mơ\ng mnuih blei, lu đang rah pla djuê mjeh a\t ba ]h^ lu mta mjeh mse\ si: boh [ơr Booth, booth 7, Hass… Kha\ sna\n, boh s^t, amâo mâo djo\ dja\p mjeh boh [ơr djo\ guôp ho\ng yan adiê leh ana\n kr^ng la\n mơ\ng gra\p alu\ wa\l ôh.

}ia\ng đru kơ mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng ga\p drei thâo sa\ng kla\ h^n kơ klei jing mơ\ng gra\p mta mjeh ana boh [ơr, mơ\ng ana\n dưi ruah ana mjeh djo\ guôp ho\ng đang war mơ\ng go\ sang pô, Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường, Khua dla\ng Klei hria\m kơ Dliê kmrơ\ng, Knơ\ng brua\ kreh knhâo Hdra\ mnê] nga\ brua\ Lo\ hma Dliê kmrơ\ng Tây Nguyên sra\ng hưn mthâo kơ mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng ga\p drei klei đ^ jing, đ^ pro\ng mơ\ng ana boh [ơr leh ana\n du\m klei mđing dla\ng s^t ba pla mta ana boh anei.     

       Ti Việt Nam ara\ anei, ana boh [ơr dưi pla hlăm lu kr^ng kwar mdê mdê. {ia\dah ti Lăn Dap Kngư ăt jing kr^ng pla djo\ guôp h^n, đru kơ ana [ơr mboh h^n lehana\n jăk h^n. Tui si Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường, kr^ng Lăn Dap Kngư mâo 3 kr^ng djo\ guôp ho\ng brua\ pla du\m mta mjeh [ơr mdê mdê: “Ho\ng kr^ng Lăn Dap Kngư mâo 3 kr^ng êdah kla\ hlăm năn mâo mbha kr^ng phu\n jing Daklak, kr^ng wa\l hd^p mda h’uh mđao, tal 2 jing kr^ng ngo\ dưr Lăn Dap Kngư, ana\n jing kr^ng Lâm Đồng jing kr^ng kơ dlông h^n, adiê kr^ng anei êđăp. Tal 3, jing Gialai – Kon Tum jing kr^ng ]ia\ng bi knar ho\ng Lâm Đồng, ana\n jing hlăm kr^ng nah dưr. Bi kr^ng nah dhu\ng lehana\n yu\ dhu\ng, mâo Dak Nông, knông ho\ng Bình Phước snăn adiê ti anei ]ia\ng hlơr h^n”.

      Snăn hluê ho\ng 3 kr^ng wa\l yan adiê lăn ala mdê mdê mse\ snăn, mnuih pla mjing bi ruah mjeh boh [ơr bi djo\ guôp mơh pioh pla. Grăp mta mjeh boh [ơr mâo klei bhiăn hd^p mdê mdê mơh, kyuana\n, diih bi thâo păn kjăp kơ klei hd^p mdê bi mjeh [ơr, ]ia\ng thâo hro\ng ruah bi djo\ mjeh pô pioh pla: “Ana boh [ơr mâo lu mta mjeh mdê mdê, [ia\dah hlăm du\m thu\n giăm anei snăn Phu\n brua\ lo\ hma mâo tu\ yap leh 2 mta mjeh jing TE1, lehana\n mjeh Booth 7 lehana\n tu\ yap 2 mta mjeh hlăk lông ba pla jing mjeh RIT, lehana\n TE 40. Ho\ng 4 mta mjeh anei snăn hmei lông pla leh mơ\ng sui hlăm anôk lăn ala yan adiê mdê mdê, ti 4 ]ar hlăm Lăn Dap Kngư jing Daklak. Gialai, Lâm Đồng lehana\n Dak Nông. Lehana\n 1 boh ]ar nah dhu\ng jing kr^ng Ngo\ kwar dhu\ng snăn [uh klei đ^ jing jăk, mâo mboh mnga, hnơ\ng boh jăk mơh. Snăn diih pla mjing bi hluê ho\ng klei ana\n mơh bi ruah 4 mta mjeh”.

     Mb^t ho\ng brua\ mbha leh êpul mjeh, snăn phung kreh knhâo lo\ dơ\ng ksiêm duah mbha êpul boh [ơr hluê mta mnga. Mơ\ng ana\n, ana boh [ơr mâo 2 mta êpul mnga A lehana\n B, hlăm năn mjeh TE1 jing mjeh êpul A, booth 7 jing mjeh êpul B, du\m mjeh mâo pla bi mguôp mb^t ]ia\ng đăm ram klei đ^ jing mjeh, mđ^ hnơ\ng h’^t kơ boh mnga mâo.

      Êngao kơ 4 mta mjeh mrâo la] ana\n, hlăm anôk ]h^ mjeh ara\ anei, mâo lu mjeh boh [ơr phung pla mjing pia mse\ si boh [ơr booth, booth 8, booth 10… Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường mta\, anei amâo mâo djo\ ana\n pia djo\ ôh ho\ng du\m mta mjeh mâo tu\ yap ara\ anei.“Kâo kno\ng mta\ sa mta ara\ anei drei kno\ng mâo mjeh booth 7, amâo lo\ mâo booth zero amâodah booth 8;10 ôh. Kyuana\n diih ksiêm dlăng bi nik klei anei, lehana\n blei mjeh ti anôk mâo klei năng đăo knang”.

Mb^t ho\ng ana\n, phung pla mjing mjeh lo\ mkăp mjeh [ơr Hass mâo klei jăk jing boh pro\ng, [âo mngưi… Êlâo kơ blei pla mjeh anei, brei diih păn kjăp si klei bhiăn đ^ jing mơ\ng mjeh anei. Tiến sĩ Mạnh Cường brei thâo: “Boh s^t mjeh boh [ơr Hass amâo mâo jăk mâo klei dưi kdơ\ng lehana\n găl guôp ho\ng anôk hd^p mda… Kno\ng guôp ho\ng kr^ng êđăp, ho\ng kr^ng mâo boh dlông kdlưn h^n 800m, mse\ si ti Bảo Lộc, Lâm Đồng, snăn kơh mboh lehana\n mâo boh jăk, [ia\ mơh klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă. Ho\ng Daklak jing kr^ng hlơr [ia\ h^n, hnơ\ng h’uh kah knar mơ\ng 25 – 27⁰C, ho\ng mjeh [ơr Hass jing guôp ho\ng kgu\ 15⁰C hlăm yan bi mnga djo\ guôp h^n. Diih mđing hlăm du\m kr^ng ti Daklak snăn amâo mâo jăk djo\ guôp ôh ho\ng mjeh anei. Boh s^t leh ksiêm duah, hmei [uh tuôm ho\ng lu klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, dleh hlăm brua\ dla\ng kriê wiê ênăk. Kyuana\n tơdah ]ia\ng pla mjeh boh [ơr Hass hla\m kr^ng hlơr  25⁰C amâodah kdlưn h^n kơ ana\n s^t nik amâo mâo klei tu\ dưn ôh”.

      Du\m mta mjeh boh [ơr mâo tu\ yap, lehana\n hlăk lông ba pla mboh h^n, lehana\n djo\ guôp ho\ng lăn ala yan adiê ti Lăn Dap Kngư. Đơ mjeh ana\n dưi pla hjăn mjing đang, amâodah pla plua\ ho\ng mnơ\ng pla mkăn jing jăk sơăi. “Ho\ng dua mta mjeh jing TE1, lehana\n booth 7 mâo tu\ yap jing mboh h^n, mâo klei tu\ dưn hlăm brua\ ]h^ mnia hlăm ala ]ar. Jih dua mta mjeh anei dưi pla mjing đang, amâodah pla plua\ mb^t ho\ng kphê, cacao amâodah hlăm war tiêu. Bi mjeh booth 7 mâo pum adhan pro\ng. Snăn tơdah drei pla plua\ hlăm war kphê snăn pla bi rưng, jing ti anei pla mơ\ng 3 – 4 êwang kphê pla sa phu\n [ơr. Bi tơdah pla hjăn mjing đang snăn pla rưng ho\ng êwang 6x8m hlăm lăn bazan, bi ho\ng du\m mta lăn mkăn amâo mâo jăk jing đei ôh snăn pla 3x4m, jing pla kiêr h^n kyua ana boh [ơr đ^ jing êmưt. Bi ho\ng mjeh RIT lehana\n mjeh TE 40 mâo ai đ^ jing wa\t adhan lehana\n hnơ\ng dlông êmưt lehana\n boh pro\ng pum điêt. Kyuana\n pla kno\ng boh [ơr kiêr h^n, lehana\n jing jăk snăn pla plua\ amâo mâo bi gun ho\ng mnơ\ng pla mkăn ôh”.

      Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường mta\ kơ yan pla mjing. Anei ăt jing ]ia\ng kơ phung pla mjing ruah mjeh bi djo\ guôp, ]ia\ng mâo boh mnga hơ^t, lehana\n ]h^ mâo ênoh.  “Ho\ng du\m mjeh anei brei diih mđing boh [ơr booth 7, lehana\n mjeh RIT, dua mta mjeh anei jing mjeh ksa\ hnui. Mjeh booth ksa\ mơ\ng mlan 10 – 11, lehana\n truh krah mlan 12. Bi ho\ng mjeh RIT mâo hrui pe\ hnui h^n, jing mơ\ng mlan 11 truh jih mlan 12, amâdah ako\ mlan 1. Anei jing đơ mta mjeh jăk, thâo mdjâo sui leh pe\, dưi mdjâo êbeh kơ 10 hruê, jing găl jăk kơ brua\ du\ mdiăng kbưi. Mjeh TE 1 lehana\n mjeh TE 40 wưng hrui pe\ hnưm h^n mơ\ng mlan 7 – mlan 9. Ti anei kâo ]ia\ng mta\ kơ diih, drei ruah jih mjeh anei ba pla, ]ia\ng kơ drei mâo hrui pe\ mđrue# mdrông mơ\ng mlan 7 hlo\ng truh mlan 12 amâo mâo mdei ôh”.

Kơ brua\ răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kha\ dah amâo mâo lu ôh, [ia\dah brei drei bi thâo knăl ya mta klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ho\ng ana [ơr ]ia\ng mâo hdră răng mgang bi djo\ guôp. “Hlăm 4 mta mjeh boh [ơr snăn mjeh booth 7 kreh mâo mnơ\ng ngă k[ia\ ktăk kyua mmao jhat fusarium, amâodah phithoptora pô ngă. Hlăm klei pla mjing brei diih bi ksiêm hlăm ana. Lehana\n ho\ng jih jang mjeh boh [ơr kreh mâo lu êyui [loh djip  hlăm boh, snăn mơ\ng boh mrâo bi adiê drei bi ksiêm dlăng lehana\n mâo hdră krih êa drao jê` jê` ]ia\ng đăm mâo mnơ\ng ngă bi ruih hlăm kl^t boh, ]h^ amâo srăng lo\ yuôm ôh”.

      Diih mrâo hmư\ leh Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường, Khua anôk brua\ ksiêm hriăm kơ dliê kyâo, hlăm knơ\ng brua\ kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng Lăn Dap Kngư mtô mblang kơ klei jing mơ\ng ana boh [ơr. }ang hmăng kơ diih mâo klei thâo săng lu h^n ti mjeh boh [ơr djo\ guôp ho\ng lăn ala yăn adiê hlăm alu\ wa\l pô.

                                                H’Nga; Y-Khem pô ]ih ho\ng răk.