Ara\ anei ana tiêu hlăk jing mnơ\ng pla ba w^t lu klei tu\ dưn ho\ng mnuih [uôn sang, mơ\ng ana\n mơh klei mđ^ kyar ênha pla tiêu kăn mdei leh mơh. {ia\dah, mnuih pla tiêu ti Lăn Dap Kngư ăt hlăk tuôm ho\ng lu klei dleh dlan kyua klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, knư\ hruê knư\ dleh dưi thâo t^ng mka\. Mâo lu đang war kno\ng hlăm sa wưng bhiâo đu] hlo\ng djiê jih [hut, ba klei lu] liê amâo mâo djo\ điêt ôh kơ mnuih pla tiêu.

       Go\ êsei amai Nguyễn Thị Nhung, ti [uôn Êa {hôk, să Êa [hôk, kdriêk }ư\ Kui`, ]ar Dak Lak mâo êbeh 2 ha đang tiêu. Mkrah wah ênhă anei mâo pe\ leh boh, du\m adôk mâo ba pla giăm 2 thu\n, ma\ mơ\ng đang kphê leh khua mduôn. Khă gơ\ mphu\n truh yan bhang thu krô, [ia\dah hlăm ênoh ênhă tiêu pla mrâo mơ\ng go\ êsei Amai  Nhung, ăt adôk lu phu\n tiêu hlăk k`^ hla leh ana\n dliu krô. Hluê si klei thâo pla tiêu mơ\ng amai Nhung, ana\n jing klei bi êdah mơ\ng mnơ\ng ngă djiê êmưt, [ia\ hluê si klei bhia\n mnơ\ng anei ngă khăng mâo hlăm yan hjan, ara\ anei mâo wa\t hlăm yan bhang, amai  Nhung hu^ hyưt êdi:“ Mnơ\ng ngă djiê pral, djiê êmưt, s’năn lu đang tiêu ara\ anei mphu\n truh yan bhang [ia\dah ăt djiê mơh. Êlâo dih la] kyua êa hjan lu, anăn gơ\ djiê, [ia\ ara\ anei a\t hlăk mâo du\m đang tiêu djiê krô mơh”.

            Đang tiêu giăm 500 gơ\ng phu\n tiêu mơ\ng Phan Ngọc Sang ti phường Thống Nhất, wa\l krah {uôn Hồ, ]ar Dak Lak ăt mâo mnơ\ng ngă djiê krô. Khă gơ\ hluê ngă djo\ du\m hdră k]ah mtru\n kriê dlăng h’^t kjăp mơ\ng phung thơ\ng kơ bruă lo\ hma ktrâo la], [ia\ Sang ăt kăn thâo săng lei, mphu\n truh bhang anei, ana tiêu ăt k`^ hla leh ana\n djiê. Sang păt dah lui tha đang tiêu pô ho\ng klei mâo anei: “ Ana tiêu anei hlăk mtah mda, sui ho\ng anei ka mâo mơh 1 hruê kăm ăt adôk mtah mơh, [ia\dah ara\ anei djiê jih. Ana tiêu jing mnơ\ng dleh pla, kyua ana\n si be\ ngă ]ia\ng dưi mkhư\ klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, tơdah ana tiêu djiê leh s’năn jing mâo mnơ\ng ngă leh, dleh yơh dưi kdơ\ng mgang”.

            Hluê si Thạc sĩ Phạm Công Trí, Khua dlăng klei hriăm kơ bruă Lo\ hma dliê kyâo, Anôk bruă Kreh knhâo hdra\ mnêc\ nga\ bruă Lo\ hma, dliê kyâo Tây Nguyên, bruă mđ^ kyar ênhă pla tiêu lar [ar, amâo mâo tui hluê djo\ ho\ng klei ]ua\l mkă, pla tiêu ti lu anôk lăn, amâo mâo mkra lăn êlâo ana\n ngă lu klei truh tơl. Mb^t ana\n, bruă pla mjing amâo mâo h’^t kjăp, ba yua lu đei êa drao hoá học, mb^t ho\ng phu\n ba klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă hlăm lăn amâo mâo bi mdjiê jih jing phu\n agha ba klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ ana tiêu [rư\ hruê [rư\ đ^. Amâo djo\ kno\ng mnơ\ng ngă djiê pral, djiê êmưt amâo dah k[ah mnơ\ng tu\ jăk, [ia\ 3 mta klei si la] ti dlông bi mguôp mb^t leh ana\n ngă kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma amâo thâo kral ôh. Du\m mta mnơ\ng ngă hlăm ana tiêu ara\ anei păt dah amâo lo\ t^ng hluê yan ôh, [ia\ mâo dăl jih thu\n bhang: “ Ênhă đang tiêu ]o\ng pô ba pla ma\ amâo mâo dưi ksiêm dlăng jăk mơ\ng bruă mkra lăn, djuê mjeh ba pla, hdră pla ba du\m klei truh pro\ng, ngă kơ ana tiêu djiê pral, djiê êmưt, k[ah mnơ\ng tu\ jăk hma^ djo\ pro\ng kơ boh tu\ dưn brua\ duh bi liê. {ia\dah ara\ anei, bruă pla tiêu dleh thao kral ti ana tiêu kno\ng 1 mta mnơ\ng ngă [ia\ păt dah mse\ si `u mâo mđrăm mb^t du\m klei mnơ\ng nga\. Kyua djo\ mâo mđrăm mb^t jih 3 mta mnơ\ng ngă anei anăn bruă kdơ\ng mgang dleh dlan h^n leh ana\n ngă klei ru\ng răng kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma”.

ara\ anei hlăm đa đa war tiêu mnuih [uôn sang mâo klei k`^ hla lehana\n djiê ram. {ia\dah amâo mâo djo\ ôh jih jang mnuih thâo kral kơ klei mnơ\ng ngă hla\m war tiêu pô ]ia\ng mâo hdră răng mgang. Thạc sĩ Phạm Công Trí, khua anôk brua\ ksiêm hriăm kơ brua\ lo\ hma pla mjing lehana\n dliê kyâo, hlăn knơ\ng brua\ ksiêm duah kơ brua\ lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap Kngư brei thâo: “ Klei djiê pral kbia\ hriê mơ\ng mta mmao phitopthora kma hlăm agha, ba truh klei djiê pral. {ia\dah hlăm wưng giăm anei, mâo du\m mta kman gam hlăm agha dôk hlăm lăn djip êa agha ngă bi bru\ agha ăt mâo lu mơh, snăn kdriêl ]ia\ng thâo kral kơ klei mnơ\ng ngă djiê pral lehana\n djiê êmưt amâo mâo thâo kral ôh. Ana tiêu mâo kman jhat gam kno\ng hlăm brô 1 mlan truh 1 thu\n snăn hlo\ng djiê jih [hut mtam yơh, mơ\ng klei ana\n mnuih pla mjing le\ hlăm klei dleh dlan. Klei mmao phitopthora ngă kơ agha truh kơ klei ana tiêu êlâo kơ djiê, `u amâo lo\ mâo ai đ^ jing, mnơ\ng năn [uh ana tiêu awa\t, lehana\n mnuih pla mjing kreh ]huai mơh mnơ\ng ngă djiê pral ho\ng djiê êmưt, lehana\n ho\ng klei mtu\k mtu\l hbâo kơ ana tiêu. Mnuih pla mjing amâo m^n ôh kơ klei mtu\k mtu\l hbâo, amâodah mâo mnơ\ng ngă mkăn snăn mtu\k mtu\l mơh ka thâo b^t ôh ti êa drao srăng krih, lehana\n krih đa trung vi lượng. Tơl leh kla\ agha tiêu mâo kman [ơ\ng hlăm agha mâo klei bi knăl kơ klei djiê êmưt, lehana\n dơ\ng mkhư\ kơ klei djiê êmưt. Klei mnơ\ng ngă djiê êmưt leh yăn hjan truh jing wưng mmao phitopthora đ^ lê], lehana\n đ^ nao kơ klei djiê pral lehana\n mmông ana\n mnuih pla mjing amâo mâo lo\ hmao mkhư\ ôh, kno\ng mơ\ng 3 – 4 mlan leh [uh war tiêu le\ hlăm wưng amâo mâo dưi lo\ do\ng ôh”.

Ăt tui si Thạc sĩ Phạm Công Trí, leh ana tiêu mâo mnơ\ng ngă snăn brua\ mkhư\ gang le\ hlăm klei dleh dlan, kyuadah agha tiêu djăl djăt k[la snăk, kyuana\n brua\ mkhư\ gang bi tui hluê djo\ 4 mta snei: “ Mkhư\ gang ho\ng klei pral lehana\n ngă 4 mta bi djo\ djo\ wưng, mkhư\ bi jih, amâo mâo duah m]hua. Tơdah tuh êa drao tui si klei bhiăn mưng srăng ngă êbeh đei êa drao. Ako\ yan hjan truh, lăn h’ăp, kman dơ\ng ngă yơh hlăm agha, mmông anei mnuih pla mjing kreh ba yua êa drao hoá học amâodah du\m mta êa drao sinh học dưi mkhư\ gang klei kman ngă kơ agha, tuh êa drao hla\m phu\n. leh tuh êa drao mâo mơ\ng 15 – 20 hruê êdei lo\ m`a\ brua\ tuh êa drao mdjiê kman. Plua\ plah wah dua blư\ tuh êa drao hlăm phu\n, snăn lo\ ba yua êa drao gang mkhư\ mmao phusarium, amâodah mmao phitopthora. Leh truh yan hjan, mlan 6 – 7, snăn ba yua du\m mta kpei vi sinh mâo klei tu\ dưn jăk hlăm brua\ mkhư\ kman jhat ngă kơ agha, snăn dưi răng mgang jăk h^n war tiêu pô. Truh hlăm brô mlan 11, adiê jih hjan, snăn hlăm brua\ gang mkhư\ klei mmao jhat ngă kơ agha yua 1 blư\ êa drao mkhư\ mmao, lehana\n kman [ơ\ng agha snăn jing jăk h^n”.

}ia\ng kơ ana tiêu mâo klei đ^ jing jăk, ktang, brua\ răng mgang, lehana\n mkhư\ hrăm mb^t ho\ng brua\ mkăp djăp mnơ\ng tu\ jăk kơ ana tiêu, snăn drei pruê hbâo bi djo\ guôp, plah wah du\m mta hbâo trung vi lượng lehana\n hbâo bru\, ]ia\ng kơ đăm tuôm ho\ng klei êbeh lehana\n mtu\k mtu\l klei kơ hbâo. Thạc sĩ Phạm Công Trí mta\:

    “Yua hbâo hla\m dua hdră: Pruê hlăm lăn, ho\ng hnơ\ng hbâo bru\ man dưn, tiêu dôk điêt snăn hlăm brô 100 gram, ana tiêu pro\ng leh mơ\ng 300 – 400 gram/phu\n ho\ng du\m phu\n mâo klei mnơ\ng ngă. Bi hbâo khoáng, ba yua mta hbâo jăk [ia\dah kgu\ 100 gram/blư\ pruê, lehana\n ana tiêu điêt pruê kgu\ 20 gram đu]. Krih hbâo hlăm hla hlăm wưng tal êlâo kơ klei djiê pral, jing yuôm bhăn snăk đru mđ^ ai ktang kơ ana tiêu. Lehana\n krih êa hbâo hla\m hla snăn yua du\m mta hbâo krih hlăm hla thơ\ng kơ ana tiêu, mâo hnơ\ng kali, calsi lu, mâo hbâo bru\ lehana\n trung vi lượng”.