VOV4.Êđê - Drei [uh hlăm du\m êgao, hbâo mgưt, hbâo amâo mâo jăk hlăk đ^ lar hlăm lu anôk ti ]ar Daklak, hbâo amâo mâo jăk amâo mâo djo\ kno\ng hmăi kơ boh mnga, kơ klei đ^ jing mnơ\ng pla, [ia\dah lo\ ngă kơ mnơ\ng pla djiê, ba klei lu] liê pro\ng kơ mnuih pla mjing. Kyuana\n, êngao kơ klei amâo mâo jăk mơ\ng yan adiê, kơ ênoh ênil ]h^ mnia, mnuih pla mjing ti Daklak lo\ tuôm ho\ng klei hyưt kyua hbâo amâo mâo jăk hlăk dôk ]h^ lu hlăm anôk ]h^ hbâo pruê ara\ anei.

        Hla\m krah mlan 7, go\ sang aduôn Trần Thị Nhàn ti sa\ Quảng Phú, kdriêk C|ư\ M’Gar blei 200kg hbâo krih kơ hla ti sa anôk c\h^ hla\m alu\ wa\l pioh ba krih kơ sa ha đang kphê go\ sang pô. {uh ti êngao kdhô hruôm c\ih mâo ana\n kna\l, anôk mkra mjing jing sa knơ\ng brua\ ti [uôn pro\ng Hồ Chí Minh, hnơ\ng c\ua\n tu\ ja\k ho\ng du\m klei tu\ msir mdrao klei nga\ bi kprê` hla, k`^ hla, c\uh ko# hla mda, mâo klei đ^ jing ja\k, bi kdơ\ng ho\ng klei êluh boh, mđ^ boh ktro\ asa\r kphê ana\n [uh h’^t ai mơh blei. Sna\n [ia\dah leh krih hla mâo 5 hruê, sna\n [uh kphê bi k`^ hla, luh lu adiê boh kphê. Aduôn Nhàn brei thâo: đang kphê `u jhat sna\n năng ai `u kyua blei djo\ hbâo amâo mâo ja\k. Tơ mse\ si du\m thu\n êlâo, hnơ\ng boh mnga mơ\ng đang kphê `u   t^ng mdu\m mâo 3 tôn/ 1ha, sna\n thu\n anei amâo thâo ôh thâo mâo mơ\ mkrah wah ênoh ana\n he\ amâo dah h’a\i.“ Du\m bliư\ êlâo kâo blei hbâo pruê ti du\m anôk c\h^ pro\ng ti wa\l krah kdriêk, [ia\ mrâo êgao sang amâo mâo mnuih, [uh mâo mnuih mdia\ng ba brei hbâo truh kơ sang c\h^ lac\ jing hbâo ja\k mơh ana\n kâo blei. {ia\ leh krih kơ kphê sna\n [uh hla dliu leh anan êluh adiê boh lu amâo thâo ôh si lo\ nga\, thâo năng ai `u kyua krih djo\ hbao amâo mâo ja\k yơh nga\.”

      Kha\gơ\ amâo mâo [ia\ ôh mnuih [uôn sang blei djo\ hbâo mgưt pioh yua kơ mnơ\ng pô pla leh ana\n nga\ klei truh kjham êdi, [ia\ brua\ c\h^ mnia hbâo pruê ti Daklak a\t bi mjh^t m’ua\t. Gra\p thu\n, du\m knơ\ng brua\ ba c\h^ du\m mta hbâo pruê mrâo hưn mthâo, hâo mdah sna\k s’ưn kơ mnuih blei yua, Dja\p hbâo lac\ jing ja\k êdi hla\m sang c\ơ mnia ara\ anei, mka\p mâo dja\p ênu\m du\m mta vi lượng, du\m mta tu\ ja\k kơ mnơ\ng pla  đ^ jing, đa lo\ lac\ dưi bi mkhư\ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ lah. Klei anei hla\k nga\ kơ mnuih [uôn sang mse\ si amâo thâo lo\ b^t ti hbâo ruah ôh, ti hbao s^t ti hbâo mgưt. Đinh Xuân Thanh ti alu\ 3, sa\ Êa Kao, [uôn pro\ng {uôn Ama Thuôt lac\:“ Ara\ anei klei kơ hbâo pruê mnuih [uôn sang gơ\ [uh hu\i êdi. Hbâo anei hâo mdah jing tu\ ja\k êdi, hbâo adih lac\ mâo dja\p mta mnơ\ng tu\ ja\k, [ia\ boh s^t mâo du\m mta hbâo amâo mâo rơ\ng klei tu\ ja\k ôh, s^t mnuih [uôn sang gơ\ ba yua kơ mnơ\ng pla amâo mâo klei tu\ ôh. Mrâo êgao, đa mnuih [uôn sang dưm hbâo [uh amâo mâo klei tu\ ôh, kyua ana\n mnơ\ng pô pla gơ\ jhat jih, bohnik ho\ng ana kphê leh ana\n tiêu ara\ anei amâo thâo b^t lo\ êmuh kơ hlei ôh, mnuih [uôn sang gơ\ tu\ klei luc\ liê yơh”.

      Hluê si Knơ\ng brua\ kia\ kriê sang c\ơ mnia, kluôm c\ar Daklak ara\ anei mâo êbeh 1.200 Sang mnia hbâo pruê, đru mguôp mâo dja\p hbâo c\iang yua kơ brua\ nga\ lo\ hma pla mjing mơ\ng mnuih [uôn sang. Sna\n [ia\dah, hla\m wưng êgao, lu mnuih kyua klei tu\ kơ pô ana\n c\o\ng nga\ soh ho\ng du\m klei kc\ah mtru\n mơ\ng hdra\ bhia\n kơ klei hra\ m’ar, ana\n kna\l, hnơ\ng c\ua\n tu\ ja\k…. Kyua ana\n đru nga\ leh kơ du\m mta hbâo pruê mgưt ba c\h^ luk ku\l hla\m sang c\ơ mnia. Êjai ana\n, gra\p thu\n du\m klei hâo hưn mơ\ng knơ\ng brua\ djo\ tuôm kơ brua\ ksiêm dla\ng, thâo [uh leh ana\n msir mkra du\m mta hbâo amâo mâo djo\ ho\ng hnơ\ng kc\ah tu\ ja\k mse\ si amâo mâo klei hưn mdah lar [ar ôh. Mơ\ng hdra\ kia\ kriê leh ana\n msir mkra amâo mâo tliêr kja\p, ka bi leh ana\n mjing leh du\m klei k[ah êdu pro\ng leh kơ ana\n lui hbâo mgưt lo\ dơ\ng bi  lu\k ku\l ba c\h^ hla\m sang c\ơ mnia. Mnuih [uôn sang c\ang hmang du\m brua\ djo\ tuôm c\ia\ng bi mđ^ h^n brua\ ksiêm dla\ng, msir mkra bi djo\ kpa\ du\m anôk mkra mjing, kah mbha ba c\h^ hbâo pruê mgưt, amâo mâo tu\ ja\k; mb^t ana\n hưn mdah hla\m lar [ar gru rup, klei hâo hưn kơ du\m mta hbâo mgưt amâo mâo tu\ ja\k hluê du\m hdra\ kdra\p hâo hưn kơ mnuih [uôn sang leh ana\n nao truh kơ [uôn sang c\ia\ng mnuih [uôn sang gơ\ thâo, Nguyễn Văn Hoà, sa\ Êa Kê`, kdriêk Krông Pac\ mâo klei blu\ snei:“ Mn^ anei a\t bi mđ^ leh mơh brua\ ksiêm dla\ng, [ia\ hluê si kâo c\ia\ng nga\ bi ktang, bi leh klei ktuê hluê dla\ng brua\ mkra mjing hbâo pruê, bohnik du\m anôk mkra mjing leh ana\n c\ia\ng bi mâo klei bhia\n msir mkra bi kmhal bi djo\ kpa\, bi ktang tơ lui tha hbâo mgưt sra\ng nga\ klei luc\ liê kơ mnuih pla mjing, kơ la\n êa wa\l hd^p mda, nga\ luc\ liê kơ brua\ lo\ hma, kyua du\m mta hbâo anei nga\ kơ hnơ\ng mnơ\ng lo\ hma mơ\ng Việt Nam tru\n hro\ kjham êdi. Tal 2 jing brua\ mtru\t mjhar nga\ lo\ hma ti du\m sa\ c\ia\ng bi mđ^ brua\ mtô mblang hâo hưn kơ mnuih [uôn sang thâo săng kla\ kơ klei kreh knhâo hdra\ mnêc\ nga\ brua\ lo\ hma, c\ia\ng đa\m mâo klei truh jhat hla\m brua\ ruah leh ana\n ba yua hbâo pruê.”

       Sna\n [ia\dah, êlâo kơ du\m brua\ djo\ tuôm msir mkra bi leh he\ klei hbâo pruê mgưt amâo mâo tu\ ja\k ba c\h^ hla\m sang c\ơ mnia, sna\n t^ng kơ mnuih blei yua c\ia\ng bi mđ^ mơh klei thâo răng, tui duah bi kla\ nik klei hâo hưn kơ du\m mta hbâo êlâo kơ blei;  bi nao kơ du\m anôk c\h^ hing ang leh pioh blei, đa\m hưp đei kơ ênoh êlưih leh blei djo\ he\ hbâo mgưt./.

      Brua\ dưm hbâo djo\ guôp kơ mnơ\ng pla sra\ng ba lu klei tu\ mse\ si: mđ^ hnơ\ng boh mnga, hnơ\ng tu\ ja\k kơ mnơ\ng pla mjing; bi h’^t leh ana\n bi mđ^ klei c\a\t jing mơ\ng la\n; mđ^ pra\k mâo hrui w^t kơ mnuih[uôn sang, răng mgang la\n êa wa\l anôk hd^p mda….. Sna\n [ia\dah si nga\ dưm hbâo c\ia\ng djo\ guôp, bohnik ho\ng du\m mta la\n hrah bazan ba pla ana tu\ yuôm sui thu\n ti kr^ng Dap Kngư? Tiến sĩ Trình Công Tư, knua\ druh Anôk ksiêm mđing hria\m kơ la\n ala, hbâo pruê Tây Nguyên sra\ng w^t lac\ kơ klei êmuh anei:

-Si ih [uh kơ brua\ mnuih pla mjing pruê hbâo ara\ anei?

Trình Công Tư: Mka\ ho\ng êlâo dih klei mnuih pla mjing ba yua hbâo pruê hlăm kr^ng Lăn Dap Kngư ara\ anei mâo klei đ^ kyar h^n leh. Tơdah êlâo dih ara\ng pla mjing lu jing knang kơ klei jing mâo ma\ hlăm kơ pô, [ia\dah ara\ anei mnuih pla mjing dơ\ng lo\ ba w^t leh klei jăk kơ lăn klei êbhu] bi mbru\ lăn, mơ\ng năn mjing klei tu\ dưn kơ mnơ\ng pla. {ia\dah, ăt adôk mâo lu klei bi kpăk kyua hlăm anôk mnia mblei, kơ klei ]ia\ng mđ^ boh mnga mâo, snăn mnuih pla mjing lo\ bi tio\ êran kơ ênoh hbâo pruê tơl amâo lo\ mđing ôh kơ klei bi kna hnơ\ng hbâo pruê. Boh s^t ho\ng jih jang mnơ\ng pla mjing mnơ\ng tu\ jăk pioh hd^p ăt bi hnơ\ng mơh. Tôhmô đạm mâo klei tu\ dưn pioh mđ^ jing adhan, hla. Lân pioh mđ^ jing agha. Kali pioh mđ^ jing asa\r… lehana\n djăp mta vi lượng ăt mâo klei tu\ dưn mdê mdê ba w^t klei tu\ dưn kơ boh mnga mnơ\ng pla. Êngao kơ hnơ\ng pioh pruê brei bi djo\, snăn klei kơ hnơ\ng jăk hbâo pruê ăt mđing kơ du\m mta hbâo mdê mdê.

-Snăn ho\ng klei kơ lăn ala hla\m kr^ng Lăn Dăp Kngư anei, boh nik ti Daklak snăn si srăng pruê hbâo ]ia\ng bi djo\ guôp?

Trình Công Tư: Jih jang lăn ala hlăm kr^ng Lăn Dap Kngư anei lu jing lăn bazan jing guôp snăk ho\ng brua\ pla kphê, tiêu, ksu, ktơr, êtak… la] kơ klei êbhu] jing mơ\ng lăn bazan mâo hnơ\ng mta bru\, hnơ\ng đạm jing pro\ng. {ia\dah, mâo dua mta amâo mâo dưi k[ah ôh ho\ng klei ]ia\ng mjing asa\r tiêu, lehana\n kphê ana\n jing kali, [ia\dah ho\ng boh tâo bazan amâo mâo jăk lu kali ôh, lehana\n kali mâo hla\m lăn ênưih hroh đue#, mơ\ng năn hlăm lăn k[ah nanao mta hbâo anei. Tal dua jing hbâo lân, hlăm lăn hrah bazan mâo lu mta lân, [ia\dah jing lân dleh lik. Mơ\ng ana\n ]ia\ng snăk lo\ pruê hbâo lân, lehana\n mâo hdră bi mlih mơ\ng mta lân dleh lik jing hbâo lân ênưih lik kơ mnơ\ng pla yua. Kyuana\n tơdah mnuih pla mjing kno\ng mđing kơ hbâo đạm đu], [ia\dah amâo mâo jăk mđing ôh kơ hbâo lân lehana\n kali srăng jing klei k[ah êdi. Ara\ anei mnuih pla mjing mâo hdră kreh pruê hbâo NPK mkra leh êlâo, [ia\dah hnơ\ng hbâo amâo mâo dưi djo\ ôh ho\ng mdê bi mnơ\ng pla. Kyuana\n mnuih pla mjing lo\ ba yua hbâo hliê. Êngao ana\n, hbâo vi lượng ăt jing yuôm bhăn. Êlâo dih kreh mâo kẽm, bo, đồng hlăm lăn ăt dưi djăp mơh, [ia\dah ara\ anei ]ia\ng kơ mboh mnga lu h^n, amâo mâo djo\ kno\ng 1 tôn 2, 3 tôn 4, tăp năng đ^ leh truh kơ 5 tôn 6, mơ\ng năn mơh jing ktang h^n ]ia\ng kơ hbâo pruê, lehana\n ti anei mơh amâo mâo dưi k[ah vi lượng ôh kơ mnơ\ng pla.

-Hlăm wưng ara\ anei, mnuih pla kphê ya mta năng mđing hlăm brua\ pruê hbâo?

Trình Công Tư: Ara\ anei jing hlăm krah yan hjan leh: kphê, tiêu jing dua mta mnơ\ng pal phu\n ti Lăn Dap Kngư boh hlăk hlê pro\ng, lehana\n hlăk nao hlăm klei bi msa\r, mơ\ng ana\n hlăm wưng anei ]ia\ng pruê bi lu kali pioh kơ boh msa\r hgăl siam. Hlăk ako\ yan hjan pruê lu leh hbâo đạm mđ^ klei đ^ jing adhan lehana\n hla. {ia\dah hlăm wưng anei ]ia\ng kơ boh bi msa\r snăn mđing pruê kali. Lehana\n kơ du\m mta vi lượng ]ia\ng mđ^ h^n klei mđ^ jing klei tu\ dưn boh mnga mâo.

-Ara\ anei hlăm anôk mnia mblei mâo lu snăk hbâo pruê ]h^ ho\ng ana\n knăl mdê mdê, lehana\n klei tu\ dưn hbâo mdê mdê mơh, lehana\n tơdah amâo mâo mđing ăt lu mơh hbâo mgưt. Snăn si mnuih pla mjing ngă ]ia\ng thâo kral hbâo jăk pioh blei ba w^t pruê kơ mnơ\ng pla?

Trình Công Tư: Boh s^t ]ia\ng thâo kral ti hbâo s^t, ti hbâo mgưt snăn ho\ng mnuih pla mjing jing dleh dlan êdi. Wa\t ho\ng phung thơ\ng kơ brua\ anei tăp năng kăn thâo bi knăl lei, ăt băng knang kơ anôk ksiêm mka\ ênoh ]ua\n kơh dưi thâo kral. {ia\dah ]ia\ng mghaih msir klei anei, mnuih pla mjing bi nao ruah hbâo pruê ti du\m anôk ]h^ mâo leh k’hưm. Tal 2, blei ti du\m anôk hơ^t mâo leh klei đăo knang ]ia\ng đăm le\ hlăm klei amâo mâo jăk. Boh nik mnuih pla mjing ăt mđing kơ hruh kdô hbâo, tơdah hbâo jăk kdô ăt kla\ mnga] mơh, lehana\n đăo knang h^n mơh.

-La] jăk kơ ih lu!

                                          H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.