VOV4.Êđê - Jho\ng ba pla tiêu hlăm kr^ng lăn mrâo, ana\n jing klei mnuih pla mjing ti sa\ Êa Sar, kdriêk Êa Kar ngă leh jăk hlăm 5 thu\n êgao. Jih jang brua\ ho\ng klei ja\k  s’ăi, tiêu đ^ jing siam, mâo đa đa war mâo pe\ leh du\m yan tal êlâo, boh mnga ăt mse\ ho\ng anôk mkăn mơh. {ia\dah, leh sa gưl hjan sui hla\m knhal jih thu\n dih, tiêu ti Êa Sar djiê sa wa mtam. Ho\ng boh klei mse\ si nei, mnuih [uôn sang dôk ru\ng êdi amâo thâo ôh si hdra\ nga\ c\ia\ng bi djo\.

Nguyễn Văn Tuệ mâo 3 ha lăn pla tiêu, hlăm ana\n 1 ha truh leh thu\n tal 4, 2 ha thu\n tal 3. ~u ăt mrâo leh kai 1 anôk hma pro\ng 6 ha leh ana\n prăp êmiêt kơ brua\ ba pla tiêu.

Sna\n [ia\dah, leh du\m gưl adiê hjan sui hla\m knhal jih thu\n 2016, Nguyễn Văn Tuệ [uh klă snei, khă gơ\ lăn pô kngư kl^ng truh êbeh 10%, [ia\ tiêu ăt dram êa. Knhal tui] đang tiêu 4 thu\n mơ\ng go\ êsei `u djiê truh 500 gơ\ng. Nguyễn Văn Tuệ la]: “ Kyua la\n kngư kl^ng, anăn hnơ\ng êa bluh đ^ mơ\ng gu\ hriê kơ dlông. Tơdah hjan, êa mơ\ng dlông hram kơ gu\”.

}ia\ng mdrơ\ng ho\ng klei êa kdơ\ng hriê mơ\ng dlông kngư, hluê si hnoh đoh hlăm gu\ lăn đoh hriê hlăm hma pô, ngă kơ tiêu dram êa, Nguyễn Văn Tuệ blei 1 boh ma\i tuah lăn ho\ng ênoh yuôm êbeh 400 êklăk prăk, klei mnuôr mđoh êa êlam hlăm kluôm đang tiêu sang pô. Leh 2 mlan klei mnuôr mđoh êa, đang tiêu mâo êlan mđoh mđue# êa dlông, pro\ng, êlam h^n mkă ho\ng du\m đang tiêu mkăn ti kdriêk Êa Kar: “ Giăm 2 mlan kâo klei mnuôr mđoh êa hlăm đang tiêu. Lu jing êlam hlăm brô 1 mét. Hlăm 2 prue# tiêu klei 1 mnuôr mđoh êa”.

Khă gơ\ klei mnuôr mđoh êa êlam h^n mkă ho\ng du\m đang tiêu hlăm alu\ wa\l, [ia\dah Nguyễn Văn Tuệ ăt kăn h’^t ai tiê lei. Jing kyua `u [uh boh s^t du\m h^n go\ êsei kriê dlăng ksă êmă, sna\n đang tiêu ktang mtah mda, snăn tiêu h^n mơh djiê pral. Nguyễn Văn Tuệ bi m^n, thâo ana tiêu amâo mâo đei jing siam he\, ai bi kdơ\ng ho\ng mnơ\ng ngă ktang h^n: “ Ara\ anei jing amâo thâo si nga\ ôh. Mnuôr mđoh êa klei êlam leh, [ia\dah thâo ana tiêu bi kriê dlăng ma\ man dưn he\,, bi kriê dlăng lu đei mse\ si anei [uh `u djiê yơh. Thâo lui si `u đ^ jing ma\ hjan he\, lui truh kơ êla mboh snăn bi kriê dlăng ma\ leh ana\n kno\ng bi kriê hlăm wưng `u amâo mâo jing ja\k đuic\ h^n. Mmông ana\n, ba dưm kơ `u mâo [ia\ hbâo. Đăm ngă kơ đang tiêu dlăng [uh ja\k j^n mtah mda siam s^t ôh, dla\ng siam mse\ si ana\n jing `u djiê mtam lah”.

Si la] he\, mnuih [uôn sang ti kdriêk Êa Kar duh bi liê pla tiêu hlăk êjai ka mâo ôh klei thâo kơ klei bhia\n đ^ jing mơ\ng mta ana anei leh ana\n hdră pla, kriê dlăng. Kyua ana\n, leh tiêu djiê mâo hlăm lar [ar alu\ wa\l, du\m đang tiêu, gơ\ng tiêu adôk hd^p ana\n, dưi ba bi mka\ ]ia\ng mă klei hriăm, [ia\dah amâo mâo tui hluê ho\ng du\m mta hră m’ar, klei ktrâo la] mơ\ng knơ\ng dla\ng bruă anei ôh. Nguyễn Văn Tuệ lac\ kơ boh s^t ti alu\ wa\l: “ {uh sang ti djuê kâo anei, mâo du\m pluh phu\n amâo mâo krih êa ôh. M^ndah lui thu krô snăn gơ\ djiê yơh. Sna\n [ia\dah truh yan hjan `u đ^ jing ja\k siam, hla kpal, mtah mda. Tal 2 jing ti anei mâo 20, 30 gơ\ng tiêu, rơ\k pum pam jih thu\n bhang, s^t yơh boh mnga [ia\ đui], [ia\ ana\n le\ `u amâo mâo djiê ôh. Sna\n si hdră kriê dlăng, ana\n jing sa bruă c\ia\ng bi mđing”.

Yan hjan jing wưng yuôm bhăn hlăm bruă kriê dlăng đang tiêu, đru đang tiêu đ^ jing jăk leh ana\n boh mnga đ^, kriê kjăp klei đ^ jing mơ\ng đang war. Sna\n [ia\dah, mnuih [uôn sang  mâo hdra\ msir pioh tiêu amâo mâo djiê kyua dram êa. Thạc sĩ Mai Minh Tuấn, Khua adu\ bruă ktrâo la] hdră pla mjing, Anôk bruă mtru\t mjhar mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ]ar Gialai mâo klei đru kc\e\ ktreâo brei snei:

- Ơ Thạc sĩ Mai Minh Tuấn brua\ dlăng kriê ana tiêu hlăm yăn hjăn, ya jing klei yuôm bhăn ho\ng đang war?

. Thạc sĩ Mai Minh Tuấn: Ho\ng ana tiêu hdră brei drei mđing hlăm yăn hjăn anei jing. Tal êlâo, ana tiêu amâo mâo dưi tu\ ôh ho\ng klei dram êa, kyuana\n hlăm war tiêu brei drei mâo nanao brua\ ngă đăm lui war tiêu drei le\ hlăm klei dram êa ôh. Kyuadah agha tiêu amâo mâo dưi hd^p ôh tơ dram he\ ho\ng êa mơ\ng 12h – 24h. Kyuana\n hdră tal êlâo brei drei ngă ana\n jing duah hdră mđue# êa kơ war tiêu hlăm yăn hjan. Tal dua, yăn hjan ăt jing yăn k]ưm bluh đ^ kleimnơ\ng ngă djiê pral, mơ\ng mmao jhat phitopthora pô ngă, lehana\n ăt jing wưng kman hlăm lăn đ^ lê] mơh ba klei jhat kơ agha tiêu. Mơ\ng ako\ yăn hjan mtam snăn brei drei mâo hdră mkhư\ gang mnơ\ng anei ngă, êlâo kơ drei mâo đơ hdră mkăp hbâo pruê kơ ana tiêu.

- Dah sna\n, si hnơ\ng ]ia\ng hbâo pruê kơ ana tiêu hlăm ako\ yăn hjăn Ơ Thạc sĩ Mai Minh Tuấn?

. Thạc sĩ Mai Minh Tuấn: Ho\ng ana tiêu hlăm sa thu\n ]ia\ng kơ hbâo pruê hlăm brô 350kg đạm kdlik, drei dưi mbha nga\ 5 blư\ pruê. Leh wưng hrui pe\ boh, lehana\n êlâo kơ bi mnga drei pruê ho\ng hnơ\ng đạm, lân, kali snei: 2-1-1. Leh dơ\ng mơ\ng ana\n, mu\t hlăm yăn hjan, adiê leh đuôm boh, snăn drei mkăp hbâo kơ ana tiêu ho\ng hnơ\ng snei: jing 2,5 – 1 – 2 amâodah 3 – 1 – 2. Êngao ana\n ]ia\ng mđ^ ai ktang kơ ana tiêu kdơ\ng ho\ng mnơ\ng ngă, lehana\n bi hro\ mơh klei lu adiê, snăn drei lo\ yua hbâo sinh học mâo lu asid amin. Kyuadah asid amin đru mđ^ ai ktang kơ ana tiêu jăk h^n, lehana\n ăt jing hdră đru mkhư\ klei luh adiê boh. Lu boh kyua k[ah hbâo snăn drei dưi lo\ mbo\ ho\ng hdră krih đơ mta hbâo sinh học jing êa hbâo ăt srăng mkăp djăp mơh mnơ\ng tu\ jăk tu\ dưn kơ ana tiêu.

- Mnuih pla mjing mđing êdi kơ brua\ răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, hlăm năn năng mđing êdi jing kơ klei mnơ\ng ngă djiê pral, lehana\n kman mâo hlăm lăn ngă kơ agha, mse\ ho\ng klei thạc sĩ lac\ leh ana\n. Snăn lo\ mâo mơ\ hdră mkăn đa ]ia\ng răng mgang du\m mta mnơ\ng ngă ana\n ho\ng klei tu\ dưn h^n?

.Thạc sĩ Mai Minh Tuấn: Mnơ\ng ngă djiê pral lehana\n kman ngă hlăm lăn di`u đ^ lê] pral snăk hlăm yăn hjan. Kyuana\n mơ\ng ako\ yăn hjan mtam drei b ba yua djăp hdră sinh học amâodah hoá học ]ia\ng răng mgang. Ho\ng brua\ ba yua êa drao hoá học drei kno\ng ba yua pioh krih ]ia\ng răng mgang du\m mta klei mnơ\ng ngă djiê pral mse\ si Ridomil Gold amâodah Metaxyn, amâodah Tervigo, amâodah Mocap. Bi yua nanao kơ êdei ana\p jing drei ba yua hdră sinh học, mse\ si mđ6 h^n brua\ yua êa hbâo sinh học, lehana\n du\m mta kpei, lehana\n mâo jăk tricoderma. Kyuadah du\m mta mmao tricoderma `u đru bi kdơ\ng ho\ng mmao jhat Phytothora, mmao jhat Phusarium, lehana\n ăt dưi kdơ\ng ho\ng kman mâo hla\m lăn ngă jhat kơ agha. Êngao ana\n ]ia\ng mđ^ ai ktang kơ ana tiêu drei pruê hbâo mta hbâo mâo lu calsi lehana\n silic lu. Kyuadah calsi srăng bi kjăp kl^t tế bào, ngă kơ đơ kl^t tế bào ana\n kpal h^n,  mkhư\ klei mnơ\ng ngă `u\ kma.

-  Sna\n he\, mni la] jăk kơ Thạc sĩ ho\!