VOV4.Êđê – Ara\ anei tiêu hlăk jing mnơ\ng pla ba w^t klei tu\ dưn pro\ng kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma, kyua ana\n ênhă pla  tiêu ăt kăn mdei đ^ pral. Nao mb^t ho\ng ana\n jing klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ ana tiêu leh ana\n nga\ luc\ klei bi knar mnơ\ng tu\ jăk hlăm bruă kriê dlăng ana tiêu. K`ăm đru kơ mnuih [uôn sang mao klei thâo kla\ h^n kơ hdră bruă răng mgang klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, ăt mse\ mơh hdră kriê dlăng ana tiêu, đru ba w^t klei tu\ dưn đ^ h^n hlăm bruă pla mjing, kdrê] anei hruê anei, hmei sra\ng lac\ klei êluh adiê tiêu hlăm yan hjan leh ana\n hdră gang mkhư\.

Đơ hruê anei war tiêu mâo êbeh 600 gơ\ng mơ\ng sang Ma Văn Hoài, ti thôn Êa Plông, sa\ Êa Tân, kdriêk Krông Hnang, ]ar Daklak ăt đ^ jing jăk. 

{ia\dah lu knuh mnga hlăm ana dơ\ng đ^ jing boh luh he\ jih. Bi kla\ kơ klei luh mnga tiêu kbia\ hriê mơ\ng êyui djip mlam, Hoài ]o\ng nao blei êa drao krih êyui [ia\dah amâo mâo klei tu\ dưn ôh: “Mâo 2 – 3 hruê yua êa drao hoá học sinh học k`ăm ]ia\ng pruh êyui, [ia\dah amâo mâo klei tu\ jing ôh”.

Krih êa drao pruh êyui, pioh răng mgang mnơ\ng pô pla mjing jing hdră mâo lu phung pla mjing tiêu dôk ba yua. {ia\dah anei ăt jing klei phung kreh knhâo mta kơ phung pla tiêu amâo mâo dưi yua ôh hjăn. Tiến sĩ Phan Việt Hà, Khua adu\ brua\ ]ua\l mka\ brua\ kreh knhâo, lehana\n hgu\m brua\ ho\ng ta] êngao, Knơ\ng brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma kmrơ\ng dliê Lăn Dap Kngư mta\:“Brua\ pruh mnơng bi rai, mnuih pla mjing kreh yua du\m mta êa drao dôk hlăm êpul gang. {ia\dah boh s^t mta êa drao anei ka mâo klei ksiêm mkla\ nik ôh, đơ mta êa drao anei ara\ng amâo mâo brei ba yua ôh hla\m brua\ pla mjing. Ho\ng klei mnơ\ng kreh [ơ\ng bi rai tiêu ti mlam, snăn diih dưi ba yua mnơ\ng mplư mse\ si [ê] pui mnga] di`u djim kơ ana\n, srăng đru bi hro\ hnơ\ng lê] lar hla\m war”.

Ăt tui si tiến sĩ Phan Việt Hà klei luh mnga tiêu, êngao kơ êyui djip, `u lo\ mâo mơh klei luh kyua klei bhia\n hd^p, kyuadah ana tiêu bi mnga lu đei, snăn `u luh he\ đ’đa, amâodah kyua k[ah hbâo pruê mâo mơh. }ia\ng mghaih msir klei anei: “K[ah hbâo pruê phung pla mjing pruê hbâo bi djo\ hdră. Boh nik yua du\m mta hbâo mâo lu đạm, lehana\n lân. Lo\ thia\m lu mta hbâo trung vi lượng boh nik calsi, kẽm, lehana\n Bo. Mnơ\ng anei dưi đrum khư\ klei luh kmru\ mnga tiêu. Calsi lo\ mbo\ ]u\r kơ ana tiêu, amâodah yua hbâo mâo lu calsi. Bi Bo, lehana\n kẽm snăn ba yua du\m mta hbâo vi lượng thơ\ng pioh kơ tiêu”.

Tui si phung kreh knhâo, ]ia\ng đru kơ ana tiêu đ^ jing, rông boh bi jăk bi hro\ klei luh kmru\ mnga tiêu mda, êngao kơ klei mplư êyui nao hla\m pui, diih lo\ mbo\ hbâo kơ ana tiêu bi djo\ hdră. Boh nik pruê hbâo bru\ kơ ana tiêu hlăm ako\ yan hjan. Wưng anei dưi lo\ mbo\ hbâo vi sinh đru mtru\t agha đ^ jing jăk, bi hro\ hnơ\ng luh mnga kyua awa\t ana. Êngao kơ klei mâo djăp hbâo, ăt hdơr kăn dưi k[ah lei pruê hbâo hóa học, mbha ngă lu blư\. Êjai pruê hdơr amâo mâo dưi duah ksul hlăm phu\n ôh. Lehana\n pruê mguôp ho\ng klei krih êa. Êjai hlăm wưng dôk hjan mlih nao kơ mđia\, diih ba yua hbâo krih hlăm hla, ]ia\ng kơ ana tiêu hrip pral, mđ^ ai jing, dưi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă.

       Hlăm yan hjan ăt jing wưng tiêu mâo klei đ^jing pioh rông boh, lehana\n đ^jing ana. Si klei dlăng kriê wiê ênăk kơ ana tiêu hlăm wưng anei, ]ia\ng kơ boh mnga amâo mâo bô, amâo mâo luh kmru\ adiê, brei diih bi t^ng mka\ hnơ\ng pruê hbâo, t^ng hnơ\ng tu\ dưn mơ\ng grăp mta hbâo.

}ia\ng kơ tiêu bi mnga lu, boh bi asa\r, bruă ngă tal êlâo mnuih [uôn sang drei bi mđing jing kơ mnơ\ng tu\ jăk, tal êlâo dưm bi knar djăp hbâo đạm lân, kali kyua mâo djăp mnơ\ng tu\ jăk s’năn kơh ana tiêu dưi rông mnga. Klei yuôm bhăn h^n ana\n jing hlăm hbâo đa lượng, kali jing yuôm bhăn h^n hlăm bruă mjing mnga. Lân mjing kmru\ mnga bi knar h^n, [ia\ kmru\ đ’đu\t amâo dah kmru\ rưng. Đạm đru kơ kmru\ tiêu dlông leh ana\n lu asa\r. Khă s’năn đađa hbâo trung vi lượng pruê kơ ana tiêu ]ia\ng gơ\ bi asa\r leh ana\n đuôm adiê lu h^n mse\ si Kali, Bo… amâo dưi k[ah ôh mơ\ng hlăk bi mnga truh kơ rông boh, đađa hbâo trung vi lượng đru kơ ana tiêu kjăp h^n. Mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi ksiêm dlăng dưm hbâo thâo bi knar mơh he\ amâo dah h’a\i, tơdah bi knar leh,sna\n dla\ng thâo dưm djăp leh he\ amâo dah h’a\i? Anei jing 2 bruă yuôm bhăn mơ\ng mnơ\ng tu\ jăk ngă êluh adiê boh tiêu…

Hlăm yan hjan leh tiêu mblang mnga, mnơ\ng tu\ jăk gu\ lăn ana tiêu amâo mâo hmao hrip ma\, đađa đang tiêu êngăp êa kno\ng [uh 2 – 3 po\k hla êdah kơ dlông, kyua ana\n agha `u srăng bru\, mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi dưm hbâo mbo\ tu\ jăk ]ia\ng agha `u đ^ jing bi kjăp h^n. Hlăm klei mâo mse\ si anei, mnuih [uôn sang drei đăm ba yua ôh hbâo hoá học, kyua dưm hbâo hoá học hlăm wưng anei srăng ngă jhat kơ agha leh ana\n ngă kơ lăn đ^ h^n hnơ\ng msăm, m’mao nga\ srăng đ^ lar pral h^n ngă agha jhat kjham h^n. Mnuih [uôn sang drei bi dưm hbâo bru\ leh ana\n hbâo eh mnơ\ng rông srăng ngă kơ lăn amâo mâo tliêt khăng ôh, đru agha tiêu êlưih hrip mă du\m mta mnơ\ng tu\ jăk mơ\ng lăn.

            H’Nga; Y-Khem pô ]ih mkra; răk dlăng.