VOV4.Êđê - Kha\dah tuôm ho\ng lu klei dleh dlan kyua adiê thu krô, lehana\n hl^m hjan êa lip lê], klei mnơ\ng ngă… [ia\dah thu\n anei brua\ lo\ hma ]ar Daklak ăt krơ\ng klei đ^ jing jăk, mâo 3,7%. Hlăm ana\n, brua\ mlih mnơ\ng pla, mđ^ boh mnga mâo, hnơ\ng jăk ăt lo\ dơ\ng mâo klei mđing ktang, [rư\ hruê [rư\ bi mlih klei tu\ dưn mơp\ng boh mnga mnơ\ng pla mjing hlăm ]ar.

Ho\ng hdra\ nga\ brua\ kla\ klơ\ng mse\ si: bi h’^t ênha\ anôk nga\ lo\ hma, bi mlih mrâo, ba yua du\m hdra\ mnêc\ nga\ brua\ mrâo mrang, ba yua djuê mjeh mnơ\ng pla, mnơ\ng rông hla\m brua\ pla mjing, rông mnơ\ng c\ia\ng bi mđ^ hnơ\ng mâo boh mnga leh ana\n hnơ\ng tu\ ja\k mnơ\ng mâo, thu\n 2016,  hdra\ mko\ da\p mnơ\ng pla mjing, ba rông mơ\ng brua\ lo\ hma c\ar Daklak đ^ kyar ho\ng lu mta, bi êdah kla\ hdra\ êlan nao mơ\ng brua\ lo\ hma h’^t kja\p hla\m klei đ^ kyar wa\t kơ boh pro\ng leh ana\n hnơ\ng tu\ ja\k. Enoh yuôm brua\ pla mjing, rông mnơ\ng kluôm brua\ lo\ hma mâo 33.200 êklai pra\k, đ^ 3,7% mka\ ho\ng thu\n dih. Năng bi mđing jing hla\k êjai ênha\ anôk mnơ\ng pla mjing amâo mâo đ^ ôh, [ia\ kyua thâo ba yua hdra\ kdra\p nga\ brua\ mrâo mrang mb^t ho\ng hluê nga\ gru hmô pla lu mta ana, rông lu mta mnơ\ng ana\n lu mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma Daklak dưi ga\n hgao leh klei dleh dlan lông dla\ng mơ\ng klei yan adiê amâo mâo ga\l djo\ c\ia\ng dôk kriê kja\p brua\ duh mkra go\ sang. Aduôn Phạm Thị Thu Thuỷ, sa c\ô mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma ti sa\ Hoà Đông, kdriêk Krông Pac\ brei thâo:“ Thu\n anei yan adiê amâo mâo ga\l djo\, ako\ thu\n adiê mđia\ không k[ah êa, knhal jih thu\n adiê hl^m hjan lu a\t hma\i djo\ pro\ng mơh kơ brua\ nga\ lo\ hma mơ\ng go\ sang. Kphê hrui mâo [ia\ đuic\ boh mnga, hro\ hla\m brô 1/3 [ia\ ênoh le\ thu\n anei đ^ h^n kơ thu\n dih. Ana\n pra\k mâo hrui w^t mơ\ng go\ sang a\t h’^t kyua lo\ mâo rông du\m drei u\n, du\m drei bê leh ana\n wa\t mnu\ lah đa. Luc\ do\ anei lo\ mâo do\ adih bi mhrô. Ana\n gơ\ dla\ng kluôm tuôm ho\ng lu klei dleh dlan, [ia\ brua\ duh mkra mơ\ng go\ sang a\t h’^t.”

Mb^t ho\ng klei g^r mơ\ng gra\p go\ sang sna\n du\m gưl brua\ Đảng, du\m brua\, du\m alu\ wa\l nga\ leh ja\k brua\ mơ\ng pô hla\m brua\ ta\ hdra\ êlan nao, mjing klei ga\l kơ du\m hdra\ êlan mtru\n kơ brua\ nga\ lo\ hma mse\ si: Đru brei kơ djuê mjeh mnơ\ng pla, mnơ\ng rông, mtô bi hria\m klei ba yua hdra\ kdra\p nga\ brua\, đru brei c\an pra\k c\ia\ng mnuih [uôn sang h’^t ai tiê nga\ brua\ . Êdah êdi  jing ti kdriêk C|ư\ M’Gar, sa hla\m du\m kdriêk phu\n kơ brua\ nga\ lo\ hma mơ\ng c\ar, kyua  bi mlih mnơ\ng ba pla, ba rông djo\ guôp, klei ba yua hdra\ kdra\p nga\ brua\ mrâo mrang hla\m brua\ nga\ lo\ hma, rông mnơ\ng [rư\ hruê [rư\ lu….. ana\n kha\ hma\i djo\ mơ\ng yan adiê amâo mâo ga\l djo\ [ia\ hnơ\ng đ^ kyar mơ\ng brua\ lo\ hma kdriêk a\t đ^ êbeh 4% mka\ ho\ng thu\n dih. Dưi mâo klei tu\ mse\ si ana\n Nguyễn Văn Minh, K’ia\ng kua Knơ\ng brua\ sang c\ư\ êa kdriêk C|ư\ M’Gar brei thâo:“ Knơ\ng brua\ sang c\ư\ êa kdriêk g^t gai leh du\m alu\ wa\l, anôk brua\, du\m sa\, wa\l krah iêo lac\ mtô mblang mnuih [uôn sang k[^n kơ brua\  buh pla hluê ho\ng hdra\ [rư\ [rư\ bi djo\ guôp ho\ng klei bi mlih yan adiê ara\ anei hin, kyua ana\n leh klei adiê không nga\ k[ah êa mơ\ng thu\n 2016 kdriêk g^t gai leh mnuih [uôn sang bi mlih ba pla d\m mta ana pla mâo ênoh yuôm đ^ h^n. Anei jing knhuang nao mrâo bi mlih klei bhia\n pla mjing kno\ng dôk jưh knang kơ ana tu\ yuôm sui thu\n ara\ anei leh khua mduôn amâo dah amâo lo\ mâo ênoh ôh hla\m sa b^t anôk la\n pla mjing. Tal 2 jing mtru\t mđ^ ai mnuih [uôn sang bi mđ^ brua\ ba pla mplua\ ana boh kroh hla\m du\m đang kphê c\ia\ng đru mguôp bi mđ^ hnư mâo hrui w^t. Ara\ anei hla\m alu\ wa\l a\t bi mđ^ kyar leh du\m gru hmô ba pla ana boh kroh si tôhmô ba pla boh [ơr booth, boh sâu riêng a\t ba w^t klei tu\ mơh hla\m sa b^t anôk la\n pla mjing, ara\ anei du\m gru hmô anei hla\k dôk bi mđ^ lar nga\.”

Dla\ng kluôm, brua\ lo\ hma Daklak a\t mâo truh 44,8% hla\m hdra\ brua\ duh mkra. Ênoh mâo mnơ\ng [ơ\ng hua\ kluôm thu\n truh êbeh 1 êkla\k 100 êbâo tôn, dưi djo\ ho\ng hdra\ kc\ah mtru\n. Ênoh u\n mnu\ êmô kbao rông mơ\ng c\ar mâo êbeh 11 êkla\k 400 êbâo drei. Sna\n [ia\dah, êngao kơ du\m klei tu\ leh mâo ba w^t, brua\ lo\ hma c\ar Daklak a\t adôk lu klei dlen dlan lông dla\ng c\ia\ng bi ga\n hgao he\ mse\ si: klei kơ yan adiê amâo mâo ga\l djo\, klei rua\ tưp kơ mnơ\ng rông, klei kơ brua\ duh mkra mnia blei mơ\ng du\m anôk brua\ lo\ w^t kru\ êmưt, ênoh ênil  mnơ\ng c\ia\ng yua kơ brua\ đ^…. Kyua ana\n, hla\m hdra\ êlan mđ^ kyar brua\ nga\ lo\ hma hla\m wưng ti ana\p, Nguyễn Hoài Dương, Khua Knơ\ng brua\ Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang c\ar Daklak brei thâo:“ Thu\n 2017, mâo du\m hdra\ msir mghaih du\m brua\ bi mđing truh kơ klei lo\ w^t mko\ da\p brua\ nga\ lo\ hma. Bohnik jing kơ brua\ ba yua djuê mjeh mrâo, djuê mjeh doh, djuê mjeh mâo klei tu\ leh ana\n du\m klei kc\ah mtru\n kơ hdra\ mnêc\ mrâo mrang, nga\ brua\ lo\ hma mâo klei tu\ yap hnơ\ng tu\ ja\k, mnơ\ng mâo ênoh yuôm dưi bi ktưn mhia\ hla\m sang c\ơ mnia leh ana\n ba boh tu\ yuôm brua\ duh kra pro\ng kơ brua\ nga\ lo\ hma.”

Du\m klei ga\l djo\ leh ana\n lông dla\ng mb^t ho\ng du\m klei tu\ leh mâo ba w^t mơ\ng thu\n 2016 sra\ng jing tur knơ\ng pioh brua\ nga\ lo\ hma Daklak mâo sa hdra\  êlan mtru\n bi kla\ djo\ kpa\ đru kơ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma mơ\ng c\ar dưi mâo hnơ\ng đ^ kyar hla\m thu\n 2017 mơ\ng 4,5 – 5% mse\ si Hdra\ mtru\n mơ\ng c\ar leh kc\ah mtru\n.

Hdra\ mgang mkhư\ bi mdjiê klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kơ ana tiêu.

VOV4.Êđê - Dap Kngư mphu\n hla\m wưng bi mlih yan, a\t jing mmông lu mta hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ mâo klei ga\l djo\ bluh đ^ lêc\ lar kơ du\m mta mnơ\ng pla mjing, hla\m ana\n mâo ana tiêu. K`a\m c\ia\ng đru kơ mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng ga\p drei thâo kral kla\ du\m mta hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kơ ana tiêu a\t mse\ mơh hdra\ mgang mkhư\, hla\m kdrêc\ hruê anei, Thạc sĩ Phạm Công Trí, Knua\ druh Knơ\ng kreh knhâo Hdra\  mnêc\ nga\ brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng Tây Nguyen sra\ng ktrâo lac\ kơ mnuih [uôn sang drei klei hlua\t [ơ\\ng mnơ\ng nga\  kơ ana tiêu.

-Ơ Thạc sĩ, si ih [uh kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ ana tiêu ara\ anei?

. Phạm Công Trí: Êlâo dih drei thâo, hlăm brua\ pla tiêu mâo lu snăk klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, lehana\n mnuih pla mjing amâo mâo hơ^t ôh êdi kơ klei anei. Tal êlâo jing klei djiê êmưt kbia\ hriê mơ\ng kman ngă hlăm agha, leh kơ ana\n klei djiê pral, lehana\n klei amâo mâo jăk mơ\ng hbâo pruê anei yơh jing tlao mta klei bi knăl [uh kơ ana tiêu hlăk ngă kơ mnuih pla mjing dôk amâo mâo hơ^t p^t amâo mâo mđao. {ia\dah ara\ anei, hla\m brua\ pla tiêu amâo mâo klei ]ua\l mka\. Pla mjing amâo mâo djo\ hdră, snăn 3 mta klei mnơ\ng ngă anei, amâo mâo djo\ di`u ba hriê klei jhat klah klap hjăn ôh, [ia\dah ana\p srăng mguôp mb^t ba klei jhat kơ ana tiêu ktang h^n, lehana\n truh hla\m sa blư\. Mơ\ng ana\n mơh brua\ mkhư\ gang bo\ ho\ng klei dleh dlan.

- Mse\ ho\ng klei ih mrâo lac\ ana\n, mâo 3 mta klei mnơ\ng ngă hlăk hlê đ^ lar ho\ng ana tiêu, ana\n jing klei djiê pral, djiê êmưt, lehana\n klei mtu\k mtu\l mơ\ng hbâo pruê. Snăn dưi mơ\ ih mblang lăng kla\ mnga] h^n kơ klei du\m mta mnơ\ng ngă ana\n bluh đ^ ara\ anei?

. Phạm Công Trí: Mnơ\ng ngă djiê pral kbia\ hriê mơ\ng mmao jhat phitoptora gam hla\m agha, mu\t mơ\ng gru êka srăng ngă bru\ agha, mơ\ng ana\n ana tiêu le\ hla\m klei djiê pral. Mơ\ng mphu\n dô mmao jhat phitoptora đ^ lar ho\ng klei êmưt kyua kman [ơ\ng bi bo\k hlăm agha amâo mâo pral mse\ si ara\ anei ôh, [ia\dah hlăm wưng giăm anei kman [ơ\ng agha ana\n dôk hlăm lăn, lehana\n mu\t kma hla\m agha, snăn drei thâo kơ mmao jhat phitoptora gam hla\m agha kjham leh, lehana\n êwang bi kpleh klei djiê pral lehana\n djiê êmưt amâo mâo kbưi ôh. Ana tiêu mâo klei mnơ\ng ngă kno\ng hla\m wang 1;2 mlan truh sa thu\n jing hlo\ng djiê jih yơh, mơ\ng mmông anei kơh mnuih pla mjing bi đing plah wah mnơ\ng ngă djiê pral ho\ng djiê êmưt, ho\ng klei mnơ\ng ngă kyua mtu\k mtu\l mơ\ng hbâo pruê, tơl amâo lo\ thâo săng ôh ya djo\ mnơ\ng ngă ana\n snăn đa đa lu mnuih bi la] ana tiêu kho\, mơ\ng ana\n mnuih pla mjing amâo mâo thâo b^t ôh si srăng mghaih msir bi krih trung vi lượng. Mơ\ng leh [uh ana tiêu pô kbia\ hriê mơ\ng kman ngă, mâo klei bi knăl djiê êmưt mơh, snăn dơ\ng êran mkhư\ klei djiê êmưt, [ia\dah mmông anei amâo lo\ dưi gang mkhư\ ôh. Kyuana\n mnuih pla mjing thâo kral ana tiêu mâo mnơ\ng ngă snăn kno\ng 3 – 4 mlan jing war tiêu le\ hlăm wưng amâo dưi lo\ do\ng ôh.

- Snăn jih jang klei ana\n mơ\ng kbia\ hriê klei mnơ\ng ngă kơ ana tiêu?

. Phạm Công Trí: Mta phu\n klei anei kbia\ hriê jing mnuih pla mjing pla êlam đei, pruê hbâo bru\ ka truh hnơ\ng bru\ ôh, êjai ana\n kman hlăm lăn êmưt ngă kơ agha, [ia\dah lo\ tuôm ho\ng klei dram êa, ngă kơ agha tlar truh klei êka hlăm agha, lehana\n hrip êa êdu mơ\ng ana\n bi knal [uh hlăm hla dơ\ng k`^, bi knăl kơ klei k[ah trung vi lượng, hla mda hlo\ng ko# he\, bi arua\t mse\ ho\ng hruh wa\k wai, kyua k[ah kẽm, bo. Êjai ana tiêu ka mboh drei srăng [uh agha tiêu đ^ jing, kman [ơ\ng agha srăng lê] mơh, ho\ng hnơ\ng kpal h^n. Êjai mmông ana\n mnuih pla mjing ka mâo hdră gang mkhư\ ôh, [ia\dah kman dơ\ng kma mu\t leh hlăm agha, ngă kơ agha amâo lo\ thâo hrip êa, lehana\n hbâo pruê ôh, kyuana\n yơh klei mnơ\ng ngă anei amâo mâo dưi mkhư\ tơl truh phu\n agha ôh.

-Snăn ]ia\ng dưi răng mgang mâo klei tu\ dưn jih jang klei mnơ\ng ngă anei ya mta brua\ mnuih pla mjing c\ia\ng bi mđing?

. Phạm Công Trí: Êjai lăn h’ăp msah ăt jing wưng kơ kman đ^ jing lu, snăn mmông anei mnuih pla mjing yua du\m mta ê adrao hoá học, amâodah du\m mta êa drao mâo phu\n agha mơ\ng sinh học, đru mkhư\ klei kman ngă kơ agha drei tuh bi tar hlăm phu\n tiêu. Leh tuh êa drao mơ\ng 15 – 20 hruê lo\ dơ\ng tuh sa blư\ ]ia\ng hlo\ng mdjiê he\ bi jih kman mrâo lo\ k]ah mđai, kyuana\n brua\ tuh m`a\ êa drao leh 15 hruê êdei jing yuôm bhăn snăk. Bi plua\ plah wah gưl tuh êa drao snăn lo\ yua mta êa drao gang mkhư\ mmao phusanium, lehana\n mmao phitoptora, du\m mta mmao bi bru\ agha, mmông ana\n kơh srăng đru răng mgang kơ agha tiêu jăk h^n, lehana\n hdơr ngă brua\ anei ho\ng klei djo\. Êa drao hoá học jing mta jhat, kyuana\n yua bi djo\, lehana\n brei mâo klei thâo răng. Bi kla\ yua djo\ mmông, djo\ hdră, djo\ gưl lehana\n mkhư\ bi jih, đăm ôh yua êa drao êgao hnơ\ng đei. Tơdah drei tuh êa drao amâo mâo djo\ hdră srăng ngă kơ klei êbeh đei êa drao lehana\n amâo mâo klei tu\ dưn ôh.

- Sna\n he\, la] jăk kơ ih lu ho\!

                                                  H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.