VOV4.Êđê -  Hluê si klei t^ng yap mơ\ng bruă lo\ hma Dak Lak, alu\ wa\l anei mâo êbeh 1 êbâo ha đang tiêu mâo klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, 400 ha djiê krô. 

Khă s’năn, kyua ênoh tiêu ti hnơ\ng đ^, anăn mnuih [uôn sang ăt bi kluh ba pla tiêu, amâo mđing uê` kơ klei hu\i lui] liê ti mang kyua klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă. Vũ Thị Thuý Hà, ti să Drai Bhăng, kdriêk }ư\ Kui` brei thâo, jih 1 sào tiêu hlăk mboh, leh ana\n anôk tiêu mrâo pla mơ\ng go\ êsei mâo klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă s’a^: “ Amâo thâo ya be\ mnơ\ng ngă, hla `u điêt pê amâo mâo blang ôh, [ia\dah kmru\ boh ăt mâo. {uh hla `u kprê` mse\ s\năn đa pô  bi la] tiêu hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, đađa bi la] tiêu yang ngă, kâo amâo thâo ôh si srăng ngă”.

            Hluê si klei ]ua\l mkă truh kơ thu\n 2020, ênhă pla tiêu mơ\ng ]ar Dak Lak ti mâo 12 êbâo ha. {ia\ ara\ anei ênhă đang tiêu êgao ti hnơ\ng 16 êbâo ha, hlăm ana\n giăm mkrah wah jing pla mrâo hlăm 2 thu\n giăm anei. Huỳnh Quốc Thích, K’iăng khua Knơ\ng bruă Lo\ hma Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang Dak Lak, mtă mtăn, tơdah ka thâo klă hdră pla, [ia\ ăt ba pla mơh tiêu, s^t nik mnuih [uôn sang drei dleh yơh dưi tlaih kơ klei lui] liê: “ Tiêu mơh bi ba pla hluê phu\n ana ksu, s’năn tơdah ana ksu djiê `u êlưih bru\, kyua ana\n đăm pla ôh, kyua gơ\ng amâo mâo kjăp. Knhal tui] ngă lui] wa\t kphê, wa\t ksu leh ana\n tiêu hu^ hyưt êdi. Hdră ngă jăk h^n ana\n jing mnuih [uôn sang drei pla hlăm ana tu\ yuôm sui thu\n leh mâo ara\ anei pô hla\k mâo, duh bi liê bi jăk ]ia\ng djăl mâo boh mnga. Tơdah ara\ anei drei pla, s’năn amâo thâo klă ôh 2, 3 thu\n dơ\ng ênoh tiêu ăt h’^t mse\ si ara\ anei mơh he\ amao dah h’a\i?”.

            Ka thâo ôh ênoh tiêu du\m thu\n kơ ana\p si be\, [ia\dah klei hu^ hyưt mơ\ng bruă bi kluh ba pla tiêu ngă kơ klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă tưp lar pral. Amâo djo\ kno\ng ti Dak Lak đui] ôh, [ia\ lu kr^ng pla tiêu pro\ng mse\ si }ư\ Sê, ]ar Gia Lai, Dak R’Lấp, ]ar Dak Nông, anôk mnuih [uôn sang mâo klei thâo kơ bruă pla, kriê dlăng tiêu, ăt hlăk kprê` ai tiê kyua klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă djiê pral, djiê êmưt. Tiến sĩ Lê Ngọc Báu, Khua anôk bruă Kreh knhâo hdra\ mnêc\ nga\ bruă lo\ hma, dliê kyâo Tây Nguyên bi mklă, ana\n jing klei truh tơl mơ\ng bruă kluh ba pla tiêu lar [ar:

            “ Mđ^ lar pral mse\ djuê ana\n `u ngă lu klei ka djo\ leh ana\n k[ah klei h’^t kjăp: Ara\ anei mâo lu anôk pla tiêu mâo klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă djiê pral, djiê êmưt, leh ana\n grăp thu\n mâo du\m êbâo ha tiêu koh lui he\. Tal 2 lu ênhă pla tiêu mâo klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă kbiă mơ\ng kman nga\, kman anei amâo ngă djiê ana tiêu ôh, [ia\ `u ngă êdu awa\t hro\ tru\n hnơ\ng đ^ jing mơ\ng đang tiêu”.

            Tiêu jing mta ana dleh pla leh ana\n kriê dlăng, bruă duh bi liê tal êlâo ăt lui] liê lu mơh. Kyua ana\n, mnuih [uôn sang drei bi mâo klei răng tơdah ruah ba pla mta ana anei, boh nik gơ\ tơdah bi mlih du\m ênhă pla ana tu\ yuôm sui thu\n mkăn. Leh ana\n klei yuôm bhăn h^n tơ ba pla tiêu bi thâo klă hdră pla, kriê dlăng ]ia\ng mhro\ [ia\ klei truh tơl.

       Tui si Tiến sĩ Phan Việt Hà, Khua adu\ brua\ ]ua\l mka\ klei kreh knhâo, mơ\ng knơ\ng brua\ kdiêm duah klei kreh knhâo  brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng Lăn Dap Kngư, klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă hlăm ana tiêu lu kbia\ hriê mơ\ng klei mnuih pla mjing dlăng kriê wiê ênăk ka djo\, kyuadah tiêu jing ana mnơ\ng pla dleh hlăm klei dlăng kriê. Tiến sĩ Phan Việt Hà la]:

“Ara\ anei mnuih pla mjing yua lu hbâo hoá học, lehana\n pruê lu đei, êgao kơ hnơ\ng ana tiêu ]ia\ng, êngao ana\n brua\ mkăp đei [ia\ đu] hbâo bru\ kơ ana tiêu ăt djăl mơh tuôm ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă. Tal dua, jing brua\ ba yua êa drao hoá học lu đei amâo mâo mđing ôh tuôm ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă amâodah hơăi, klei ana\n ăt srăng ngă kơ mnơ\ng dhơ\ng hd^p djiê jih mơh hlăm lăn, mjing klei đ^ lar mnơ\ng ba klei jhat”.

Tiêu jing mnơ\ng pla mâo agha đ^ jing awa\t, hnơ\ng hrip ma\ mnơ\ng tu\ jăk mơ\ng lăn amâo mâo jăk ktang ôh. Anei jing klei brei drei mđing êjai dlăng kriê ana tiêu. Tiến sĩ Phan Việt Hà, brei thâo:

“Klei bhiăn tal êlâo jing brei drei mjing kơ agha mâo ai ktang đ^ jing jăk, ho\ng hdră: Mbo\ lu hbâo bru\, bi knar mơh ho\ng brua\ pruê hbâo hoá học, snăn kơh `u srăng dưi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă jăk h^n. Lehana\n krih êa nanao, ]ia\ng bi mâo djăp hnơ\ng h’ăp msah kơ lăn, pioh kơ agha mâo klei găl đ^ jing jăk. Hlămbrua\ dlăng kriê wiê ênăk tiêu brei răng đăm bi êka ôh agha tiêu, lehana\n wa\t hlăm adhan ana mse\ mơh, kyuadah mơ\ng anôk ana\n yơh jing êlan kơ mmao jhat srăng `u\ kma”.

Kơ hdră pruê hbâo ]ia\ng amâo mâo djo\ ho\ng agha ôh, [ia\dah ăt dưi hrip ma\ hbâo mơ\ng lăn ho\ng klei jăk. Tiến sĩ Phan Việt Hà ktrâo ata\t snei:

“Drei [uôr sa êlan ju\m phu\n tiêu êlam hlăm brô 15cm, tuh hbâo hlăm năn leh kơ năn dơr he\ ho\ng lăn. Ho\ng hbâo bru\ snăn drei hdơr pruê hbâo leh bru\ s^t, lehana\n êjai mđam hbâo snăn drei lo\ thiăm mb^t ana\n chế phẩm sinh học trichoderma, `u bi mbru\ djah, bi kjăp đạm, bi lik lân… boh nik trichoderma bi kdơ\ng ho\ng kman ngă kơ agha lehana\n ho\ng mmao jhat fusarium”.

Hlăm yan bhang, diih hdơr krih êa jê` jê`, krơ\ng hnơ\ng h’ăp kơ lăn ]ia\ng kơ ana tiêu đ^ jing kjăp agha. Kha\dah hnơ\ng tiêu ]ia\ng kơ hbâo amâo mâo lu ôh, [ia\dah brei drei hdơr mbo\ bi djăp hnơ\ng hbâo tu\ jăk ]ia\ng kơ ana tiêu ]uh blang mnga, mjing adiê. Tiến sĩ Phan Việt Hà mblang:

“Êjai dôk ba yua hybâo bru\ snăn drei lo\ thiăm hbâo kơ ana tiêu ho\ng hbâo krih hlăm hla. Klei krih hbâo hlăm hla bi t^ng djo\ hlăm grăp wưng, krih bi djo\ hdră, kyuana\n mbha lu gưl krih jing jăk h^n. Êjai krih hbâo hlăm hla krih bi tar, bi msah jih [o# nah dlông lehana\n nah gu\ hla, lehana\n krih hlăm adiê êđăp”.

H’Nga; Y-Khem pô ]ih mkra, răk dlăng.