VOV4.Êđê- Leh klei u\n ruă tian o# eh, lu anôk rông u\n ti ]ar Dak Lak hlăk duah hdră lo\ w^t rông u\n. {ia\dah di`u lo\ tlă anăp ho\ng lu klei dleh dlan leh anăn klei amâo myun, kyua ênoh u\n mjeh yuôm, bruă rông u\n hơ^t kjăp brei duh bi liê lu. Klei anei ngă truh kơ klei bi mklăk jing ênoh ]^m u\n hlăk yuôm, phung rông u\n ti Dak lak ]ia\ng lo\ rông [ia\dah amâo dưi ngă.

Go\ sang ayo\ng Lê Thanh Phú, ti alu\ Hiệp Thành, sa\ Quảng Hiệp, kdriêk }ư\ Mgar, mâo war rông u\n truh 600 drei. ~u brei thâo: Hlăm wưng tết nguyên đán leh êgao, go\ sang `u mâo ]h^ ho\ng ênoh 100 êbâo prăk/kg u\n hgăl, ba w^t mnga truh 1 êklai 500 êklăk prăk. {ia\dah, leh giăm 3 mlan êgao, go\ sang `u ăt ka lo\ dưi mjut rông ôh gưl u\n mrâo. Kyuadah ênoh ]h^ u\n mjeh yuôm đei, êbeh kơ 2 êklăk 500 êbâo prăk/drei u\n êđai , lehana\n kăn dưi mâo rei anôk mkăp êđai u\n mjeh ho\ng klei jăk. Lê Thanh Phú mblang: Brua\ lo\ blei êđai u\n mjeh ]ia\ng mjut rông mrâo hlăm wưng anei yuôm đei, ana\p tu\ klei lui] liê mdua tơdah lo\ tuôm he\ ho\ng klei rua\ tưp mơh, amâodah blei djo\ he\ mjeh u\n amâo mâo jăk:

“Tal sa jing ênoh blei yuôm, tal dua kăn lo\ mâo u\n êđai pioh blei lei, kyuana\n yơh du\m anôk mjut rông bi lar u\n êđai mjeh hlăk ana\n, ara\ anei bi rông u\n kđeh sơăi, di`u mkra anôk rông u\n kđeh leh sơăi, mơ\ng ana\n yơh amâo lo\ mâo ôh anôk kăp ]h^ u\n êđai mjeh”.

 Ayo\ng Phú ti djiêu war u\n lui huâng

Mnuih rông u\n kơ knơ\ng brua\ rông mnơ\ng mse\ si ayo\ng Lưu Văn Đức, ti [uôn }uôr, sa\ Êa Mdroh, kdriêk }ư\ Mgar, snăn brua\ ]ia\ng lo\ mjut bi lar u\n rông jing k[ah pra\k ru\ mkra war u\n êđăp. ~u brei thâo, êlâo dih `u duh bi liê truh 600 êklăk prăk mkra war êning lehana\n rông truh 600 drei u\n. Leh kơ ana\n tuôm he\ ho\ng klei rua\ tưp, kyua kăn lo\ mâo djăp prăk ]ia\ng mkra mđ^ war êning, jing war êđăp djo\ ênoh ]ua\n, kyuana\n t^ng kơ knơ\ng brua\ amâo lo\ hgu\m ôh ho\ng pô hlăm brua\ rông u\n. Dah lo\ duh bi liê mkra mđ^ mrâo snăn amâo mâo prăk, blei u\n êđai rông liê lu prăk snăk, lehana\n mb^t ana\n ka dưi thâo ôh hu^dah lo\ tuôm ho\ng klei rua\ tưp, snăn Lưu Văn Đức bi mlih rông mnu\ le\.

“Tơdah lo\ ma\ brua\ ho\ng knơ\ng brua\ rông u\n, snăn bi duh kơ brua\ mkra mjing war u\n êđăp, ara\ anei dah lo\ k[^n ho\ng ênoh prăk hđăp, ênoh prăk mrâo lo\ duh bi liê snăn srăng lui] mơ\ng 400 – 500 êklăk prăk. Kâo bi m^n 4 – 5 êklăk prăk ana\n kâo rông mnu\ mâo klei tu\ dưn h^n, lehana\n amâo dei jăk mâo klei amâo mâo jăk h^n mka\ hoi\ng rông u\n”.

Tui si Thuỷ Lệ Vũ, Khua anôk brua\ kia\ kriê brua\ rông mnơ\ng, lehana\n mdrao mgu\n mnơ\ng rông ]ar Daklak, klei u\n tuôm ho\ng klei rua\ tưp leh êgao ti alu\ wa\l ba bi rai leh êbeh 44 êbâo 800 drei u\n, ho\ng boh ktro\ jih jang giăm 2 êbâo 516 tôn. Kyua mâo klei kia\ kriê kjăp mơ\ng ]ar, mơ\ng dhar brua\ djo\ tuôm, mb^t ho\ng klei mnuih [uôn sang g^r, truh kơ ara\ anei kluôm ]ar kno\ng adôk 3 sa\ mâo klei rua\ tưp kơ u\n. Tơdah leh klei rua\ tưp ram, du\m go\ êsei rông u\n srăng lo\ w^t rông u\n. {ia\dah, ara\ anei kno\ng mrâo mâo ma\ [ia\ đui] knơ\ng brua\ lo\ mjut rông lu, du\m go\ sang rông hliê ăt adôk lui huông kduông war êning pô, kyua adôk hyưt ka mâo klei êđăp ênang s^t ôh hlăm brua\ rông u\n:

“Mta\ kơ mnuih [uôn sang lo\ w^t rông u\n, [ia\dah brei hluê ngă bi djo\ ho\ng hdră mtru\n mrô 14 mơ\ng knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa ]ar mtru\n leh jing du\m war êning brei mko\ mjing kr^p jih jang brua\ rơ\ng mâo war êning doh. Tal dua, ba yua sinh học, ba klei êđăp ênang kơ u\n rông gang mkhư\ klei rua\ tưp, snăn dưi yơh lo\ mjut rông, brei mâo klei ksiêm dlăng mơ\ng knua\ druh mdrao mgu\n mnơ\ng rông, boh nik hưn mthâo ho\ng brua\ sang ]ư\ êa, lehana\n anôk brua\ mdroa mgu\n mnơ\ng rông êlâo kơh dưi lo\ w^t mjut rông. Mâo du\m anôk rông u\n hliê, du\m go\ êsei mkra war êning amâo mâo djăp ênoh ]ua\n ôh, ênưih srăng lo\ le\ hlăm klei rua\ tưp, snăn jăk h^n mlih rông mnơ\ng rông mkăn”.

 Ayo\ng Đức dôk kih mdoh war u\n ]ia\ng pioh rông mnu\

Dưi la] he\, klei lo\ dơ\ng mâo du\m hdră k`ăm bi mjih [hut klei rua\ tưp kơ u\n, ana\p truh mâo klei bi êdah jih leh klei rua\ tưp, m^n kơ hdră êlan rông u\n doh jing yuôm bhăn snăk. {ia\dah klei năng mđing êdi ara\ anei ana\n jing, ruh mgaih jih klei dleh dlan kơ mnuih rông u\n, k`ăm mâo klei găl lo\ mjut rông êpul u\n mrâo, pioh mâo kđeh ]^m u\n ]h^.

Anôk mkăp êđai u\n mjeh ăt bi mlih rông u\n kđeh. Knơ\ng brua\ dja\ păn kơ brua\ duh mkra mnia mblei năng lo\ dơ\ng mâo du\m hdră mtru\n kia\ kriê kjưap mnuih rông mnơ\ng. K[ah prăk, k[ah mjeh u\n rông, kyuana\n yơh ara\ anei kđeh ]^m u\n yuôm snăk, lehana\n k[ah ]^m, mnuih rông u\n amâo lo\ dưi mjut rông mrâo, lehana\n mnuih ]ia\ng blei yua ư\ [ơ\ng ]^m u\n, amâodah tu\ blei ho\ng ênoh yuôm.

Du\m dhar brua\ djo\ tuôm năng bi pral mâo djăp hdră êlan đru kơ mnuih rông u\n duah anôk mkăp mjeh u\n rông mâo hnơ\ng jăk, ho\ng ênoh djo\ guôp, lehana\n mjing djăp klei găl phung rông u\n mâo prăk duh bi liê kơ brua\ knua\. Mâo mse\ snăn kơh, mnuih rông u\n dưi lo\ kru\ w^t brua\ mjut rông u\n, đru bi hơ^t ênoh ênil, lehana\n mâo djăp kđeh ]^m u\n pioh ]h^./.

Y-Khem Niê mblang