VOV4.Êđê- Ara\ anei, du\m đang kphê mâo leh boh ksă, [ia\ dah ăt dôk hlăm wưng rông boh, ]ia\ng kơ kphê jăk leh anăn ana kphê kjăp hlăm yan kơ anăp. Mbo\ mnơ\ng tu\ jăk kơ ana kphê si be\ ngă, khăt dhan, gang mkhư\ mnơ\ng ngă si be\ ngă hlăm wưng anei, jing klei mơ\ng mnuih pla kphê mđing.

Đang kphê êbeh 1ha mơ\ng go\ sang Võ Việt Hùng ti sa\ Phú Xuân, kdriêk Krông H’Nang, ]ar Daklak truh leh ti thu\n tal 5. Yan thu\n 2017 – 2018 go\ sang `u mâo gia\m 2 ton kphê asa\r. Kha\ sna\n, truh kơ yan thu\n anei, đang kphê mơ\ng go\ sang Hùng mâo mnơ\ng nga\ bi k`^ hla lehana\n luh boh. Hluê si Hùng, yan adiê bi mlih jing mta phu\n nga\ truh klei anei:

 “Ana kphê k`^ hla lehana\n luh lu boh, yan adiê amâo ja\k ga\l mse\ si du\m thu\n êlâo, kâo pruê hbâo dleh mơh, pô tui hluê si yan adiê yơh. Pruê hbâo djo\ adiê mđia\ hjan amâo thâo êlâo ôh kyua ana\n đa đa hbâo ka lik ôh hma\i truh kơ đang kphê pô. }ia\ng êmuh phung thơ\ng kơ brua\, kphê k`^ hla lehana\n phu\n gơ\ djo\ mnơ\ng nga\ mse\ snei sna\n si hdra\ mnê] sra\ng dla\ng kriê, pruê hbâo lehana\n yua êa drao ra\ng mgang mnơ\ng pla mjing djo\ guôp ]ia\ng đru kơ ana kphê lo\ đ^ jing ja\k h^n?

Bi ayo\ng Bùi Đình Linh ti thôn 9B, sa\ }ư\ Bao, wa\l krah Buôn Hồ brei thâo, go\ sang `u ara\ anei mâo 1ha kphê pla mplua\ mb^t ho\ng tiu, ara\ anei `u pruê hbâo 2 blư\ leh lehana\n dôk guôn yan adiê ja\k ga\l lo\ pruê gưl 3, [ia\dah ara\ anei hla\m đang kphê mâo leh du\m mta ana djo\ mnơ\ng nga\, `u dôk hyưt êdi: 

Ana kphê dôk hla\m wưng rông boh, klei kâo mđing êdi ara\ anei jing du\m mta mnơ\ng nga\, kâo a\t yua êa drao krih klei anei [ia\dah ka ba w^t klei tu\ mse\ si ]ang hma\ng ôh. Klei tal 2 ana\n jing wưng anei dôk rông boh, a\t pruê hbâo ]ia\ng mka\p hnơ\ng tu\ ja\k pioh rông boh sna\n kâo ka\n kla\ mơh ya hbâo pruê sra\ng yua ]ia\ng ba w^t klei tu\ dưn”./.

K`^ hla – êluh boh amâo dah mmao ju\ ngă kơ ana kphê, jing dua hlăm lu mta klei mnuih ngă lo\ hma tuôm s^t mu\t hlăm wưng knhal jih yan hjan. Ti tluôn anei, Thạc sỹ Đào Thị Thanh Hoa, Anôk bruă kreh knhâo hdră ngă lo\ hma, dliê kmrơ\ng Lăn Dap Kngư, srăng đru kơ mnuih [uôn sang msir mgaih du\m klei dôk ru\ng răng.

Ơ Thạc sĩ Đào Thị Lan Hoa, ho\ng ana kphê hlăm wưng anei, mnuih pla mjing kphê ya mta bruă ngă năng mđing ]ia\ng djo\ guôp?

Thạc sĩ Đào Thị Lan Hoa: Ơ [^ng dôk hmư\! Hlăm wưng anei ana kphê hlăk wưng rông boh, mâo du\m đang kphê k]ưm ksă leh. Kyua ana\n tui hluê si klei mâo hlăm đang war, drei po\k ngă du\m mta bruă ]ia\ng bi djo\ guôp. Tal êlâo hmei ]ia\ng la] sơnei, hlăm wưng anei mnuih [uôn sang bi mđing kơ bruă kriê dlăng ana bi êyui kơ đang kphê, sơnăn drei khăt hro\ng ana bi êyui hluê gưl ]ia\ng mâo mđiă ktrang hlăm đang kphê ho\ng klei jăk h^n ]ia\ng ba w^t boh tu\ dưn hnơ\ng mâo mse\ si drei ]ang hma\ng. Tal 2 drei mjing pum khăt adhan, drei lah n’nao k[iêng. Drei bi mđing hlăm wưng anei tơdah kphê hlăm đang mâo 2 mta jing kphê mrâo pla lehana\n kphê mboh leh. Ho\ng kphê mrâo pla, ti wưng anei kphê bi mâo hnơ\ng dlông mơ\ng 1 mét truh 1 mét 2, sơnăn drei kt^ yơh knăt, ho\ng kphê pla ho\ng asa\r sơnăn hmei mtă mtăn kơ mnuih [uôn sang bi kt^ knăt ti hnơ\ng dlông mơ\ng 1 mét 2 truh 1 mét 3 ]ia\ng ana kphê ]a\t đ^ adhan mboh ]ia\ng mkuôm adhan mboh hlăm thu\n ana\p truh, lehana\n ho\ng bruă pla kphê grep, drei ăt mâo klei bi mđing sơnei, kt^ knăt ti hnơ\ng dlông 1 mét truh 1 mét 1 ]ia\ng ana kphê đ^ jing ktang.

Tluôn ana\n, mnuih [uôn sang ăt bi mđing kơ du\m hdră bruă si tô hmô ho\ng kphê leh mboh, sơnăn drei bi mđing kơ bruă ksiêm dlăng hlăm đang kphê, mâo du\m ana kphê amâo mâo jăk, sơnăn drei rông k[iêng ana pioh lo\ grep, ti tal amâo mâo jăk drei mkra tal ana\n ]ia\ng ana kphê đ^ jing siam, [ia\dah ăt krơ\ng kjăp klei mnga] ta] ]ia\ng ana kphê ]a\t đ^ du\m adhan mboh mb^t ana\n ăt rông boh ]ia\ng hnơ\ng mâo boh djo\ mse\ si klei drei ]ang hma\ng”.

Ơ Thạc sĩ, dưi [uh klă sơnei, mnuih [uôn sang bi mđing h^n ăt jing si be\ ngă ]ia\ng hnơ\ng mâo boh kphê đ^ h^n, sơnăn ]ia\ng dưi ngă bruă anei, ya mta bruă mnuih pla mjing bi mđing ơ Thạc sĩ?

- Thạc sĩ Đào Thị Lan Hoa: 1 hdră bruă drei năng mđing ti anei, ana\n jing si be\ ngă hnơ\ng jăk hlăm boh đ^ h^n, sơnăn mnuih [uôn sang dưm hbâo bi djo\ guôp tui hluê si hnơ\ng mâo, mnơ\ng tu\ jăk hlăm lăn ăt mse\ mơh thu\n mơ\ng ana kphê. Hmei ăt lo\ m`ă klă mnuih [uôn sang khăng dưm hbâo hlăm knhal jih mlan 8, mlan 9. Tơdah thu\n anei yan adiê jăk, [ia\dah drei ka hmao dưm hbâo gưl knhal tui], sơnăn drei dưm mtam du\m mta hbâo NPK amâo dah hbâo đạm lehana\n hbâo kali. Ho\ng gưl dưm hbâo anei drei bi mđing sơnei; hluê si hdră mtă mtăn ho\ng kphê mrâo pla amâo dah kphê leh mboh drei dưm hbâo bi djo\ guôp, lehana\n s^t dưm hbâo drei ăt bi mđing krơ\ng kjăp 5 mta ]ua\n djo\ hlăm bruă dưm hbâo kơ kphê jing djo\ wưng, djo\ hnơ\ng… lehana\n drei ăt ]ang hma\ng mnuih [uôn sang tơdah mâo klei găl, leh hrui pe\ boh kphê, drei mă mta lăn m’^t kơ du\m anôk bruă djo\ tuôm ksiêm dlăng ]ia\ng mâo hdră dưm hbâo djo\ guôp tui hluê si mta lăn mơ\ng go\ êsei ]ia\ng kơ đang kphê đ^ jing h’^t kjăp, lehana\n klei yuôm bhăn ana\n jing kriê dlăng lăn pla kphê, anei jing mta phu\n ]ia\ng đang kphê mâo boh mnga hrui w^t đ^ lehana\n đ^ jing h’^t kjăp hlăm hruê mlan kơ ana\p.

Ơ Thạc sĩ, đađa go\ êsei mnuih [uôn sang pla kphê hu^ hyưt kơ du\m klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă hlăm ana kphê hlăm wưng anei, kơ hdră bruă anei, Thạc sĩ mâo klei đru k]e\ mơh he\?

 Thạc sĩ Đào Thị Lan Hoa: Ti wưng anei hlăm đang kphê ăt mâo du\m klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, [ia\dah mnuih [uôn sang ăt mđing dlăng, tơdah mâo klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă sơnăn drei bi ksiêm dlăng lehana\n bi mklă ti mnơ\ng ngă yuôm bhăn h^n lehana\n bi mkhư\ gang, sơnăn ăt ba yua mta bhiăn mkhư\ gang kluôm jing ba yua du\m hdră kriê dlăng ]ia\ng đru ana kphê đ^ jing kjăp ho\ng hdră kriê dlăng ksă êmă mse\ si drei mjing pum, dưm hbâo, khăt hre\ kyâo bi êyui… Leh kơnăn drei ăt bi mđing kơ bruă răng mgang du\m mta mnơ\ng hd^p đơđiêt mâo klei tu\ dưn hlăm đang kphê, si tô hmô răng mgang du\m mta hnuê, hdăm lehana\n du\m mta mnơ\ng hd^p đơđiêt mâo klei tu\ dưn…

1 hdră bruă hmei ăt mtă kơ mnuih [uôn sang sơnei, ana\n jing ara\ anei hlăm đang kphê drei mâo mta hluăt [ơ\ng bi rai mse\ si eh kan [ơ\ng bi rai boh, ho\ng mta hluăt anei `u khăng [ơ\ng bi rai mnơ\ng pla ti du\m ana đui] êdei kơnăn kơh `u đ^ lar. Tơdah drei amâo mâo mkhư\ gang djo\ guôp, sơnăn eh kan anei `u bi kbiă mta m’mih lehana\n mjing klei găl kơ m’mao ju\ đ^ lar, s^t m’mao ju\ đ^ lar sơnăn mnuih [uôn sang drei bi m^n dah mta phu\n kbiă mơ\ng m’mao ngă, [ia\dah klă s^t jing eh kan lehana\n drei ksiêm dlăng, tơdah adôk [uh eh kan ti hnơ\ng mkhư\ gang ana\p ngă hma^ djo\ kơ klei đ^ jing mơ\ng ana kphê, sơnăn drei ba yua du\m mta êa drao sinh học ]ia\ng mkhư\ gang du\m mta eh kan anei, kplăk ho\ng ana\n, tơdah hluăt anei amâo lo\ [uh ôh, kno\ng adôk hla ju\, sơnăn mnuih [uôn sang drei amâo lo\ guôn krih êa drao ôh, kyua wưng anei eh kan amâo lo\ dôk ôh hlăm đang kphê, sơnăn drei amâo mâo mđing ôh.

Lehana\n hmei ăt mtă sơnei, hlăm wưng anei bruă mkhư\ gang ba yua êa drao hoá học hmei amâo mâo mtru\t mjhar ôh, tơdah ti đang kphê hnơ\ng eh kan lu sơnăn drei ba yua du\m mta đ^ng êa mâo ai ktang ]ia\ng krih pruih bi kdah du\m mta eh kan anei ]ia\ng krơ\ng kjăp hnơ\ng jăk boh kphê leh hrui pe\ amâo đuôm ôh êa drao hluăt krih kơ mnơ\ng pla mjing.

La] jăk kơ Thạc sĩ lu!