Mnuih Jarai ăt msĕ hŏng lu mnuih djuê ana ƀiă mkăn mâo hruê Têt djuê ana amâo djŏ hŏng hruê Têt mơ̆ng mnuih djuê lar. Khă snăn, Têt Nguyên đán mơ̆ng mnuih djuê ana lar ăt mâo lu mnuih ƀuôn sang lač jing Têt mbĭt mơ̆ng jih jang gŏ sang Việt Nam. Ăt mprăp mnơ̆ng dhơ̆ng, bi msiam pưk sang,  Rmah H’Bloi, ƀuôn Mok Đen, să Ia Dom, kdriêk Đức Cơ, čar Gia Lai brei thâo:

 “Čiăng mprăp drông thŭn mrâo, hŏng mnuih Jarai tơdah mâo braih điŏ snăn pô tŭk knă braih điŏ, sang mâo ŭn mnŭ pô čuh ŭn mnŭ, leh kơnăn mprăp đŭng ƀêñ điŏ, hlăm dŭm hruê anei, ăt bi mdoh pưk sang bhung, bi mdoh rup yuôl hlăm sang čiăng kơ thŭn mrâo srăng dưi tŭ drông lu klei mrâo, lui jih klei amâo jăk hlăm thŭn hđăp, akâo kơ klei hdĭp trei mđao, jăk yâo hĭn.

Khua mduôn Rahlan Kil, ti ƀuôn Mlah, să Phú Cần, kdriêk Krông Pa, Gia Lai brei thâo, hlăm knhuah dhar kreh đưm mơ̆ng mnuih Jarai êlâo adih amâo mâo Têt. Mnuih Jarai knŏng mâo knăm m’ak, kreh mkŏ mjing hlăm yan mnga, hlăk mnuih ƀuôn sang hrui êmiêt jih mnơ̆ng dhơ̆ng. Ƀiădah lu thŭn hŏng anei, mnuih Jarai mâo klei bi mjĕ mjuk dhar kreh hŏng djuê ana ayŏng adei kyua anăn ăt hlăp chưn, m’ak mbĭt hŏng Têt nguyên đans. Mmông anei, mnuih ƀuôn sang bi mdoh pưk sang, wăl sang, mprăp mnơ̆ng ƀơ̆ng, kpiê čeh hrăm mbĭt hŏng gŏ sang, găp djuê ƀĭng găp čhưn mbĭt.

 “Hluê knhuah gru đưm, aê aduôn pô leh huă ƀơ̆ng trei srăng wĭt mdê bi sang. Bruă mkŏ mjing ară anei amâo lŏ prŏng hlăm lu hruê msĕ êlâo ôh, mnuih ƀuôn sang mâo klei thâo săng leh, thâo mkiêt mkriêm, dŭm mâo dŭm ƀơ̆ng, amâo bi liê êgao hnơ̆ng, yuôm bhăn hĭn jing mnuih ƀuôn sang mâo mmông bi tuôm m’ak mbĭt dưi leh”.

Ti ƀuôn Kon Hoa, să H’Ra, kdriêk Mang Yang, čar Gia Lai, thŭn 2023 mâo 10 gŏ êsei ƀun mâo Knŭk kna đru rŭ mdơ̆ng sang. Grăp gŏ sang mâo ênhă 36m2, mâo ênoh 84 êklăk prăk, hlăm anăn knŭk kna đru amâo tla wĭt 44 êklăk prăk, gŏ sang čan prăk mnga hdjuk ti Knơ̆ng prăk đru ba yang ƀuôn kdriêk 40 êklăk prăk čiăng mdơ̆ng sang kjăp hĭn. Êlâo kơ Têt nguyên đán, dŭm boh sang anei dưi ngă leh ba jao kơ mnuih ƀuôn sang. Têt truh, ung mô̆ amai Mech mbĭt hŏng 3 čô anak ti ƀuôn Kon Hoa, să H’Ra hơ̆k kdơ̆k dưi mŭt dôk lehanăn ƀơ̆ng têt hlăm sang mrâo mơ̆ng pô. Amai Mech hơ̆k kdơ̆k brei thâo:

 “Têt anei mâo sang mrâo mâo Knŭk kna đru, kâo m’ak snăk. Sang hđăp êlâo adih tĭ ƀrôč, yan hjan amâo dôk dôk, amâo anôk pĭt đih, pap phung hđeh. Mâo knŭk kna đru, leh anăn gŏ sang čan prăk hŏng mnga ƀiă ti Knơ̆ng prăk ung mô̆ kâo m’ak snăk, lač jăk kơ knŭk kna. Mơ̆ng anei, mâo sang kjăp leh kâo srăng gĭr mă bruă duh mkra pla mjing, mkra mđĭ klei hdĭp.

Djŏ boh mnga, ênoh čhĭ kphê đĭ, gŏ sang Hmou ti ƀuôn Groi Wêt, să G’Lar, kdriêk Đak Đoa, čar Gia Lai kkuh drông thŭn mrâo hŏng klei m’ak. Thŭn 2023 leh êgao, ênoh čhĭ kphê êbeh 70 êbâo prăk/kg asăr, ba leh hnư hrui wĭt đĭ kơ lu gŏ sang yua hlăm klei hdĭp lehanăn mprăp drông thŭn mrâo. Hruê giăm Têt, gŏ sang Hmou hnêč kuă dŭm kdô kphê krô adôk. Hlăm ênai maĭ kuă kphê, Hmou brei thâo klei m’ak mơ̆ng pô:

 “Têt anei m’ak êdi. Gŏ sang ăt mprăp kpiê čeh, mnŭ lehanăn lŏ blei thiăm čĭm ŭn, dŭm mta mnơ̆ng ƀơ̆ng mkăn, êa mnăm mkăp kơ gŏ sang drông Têt. Thŭn anei kphê mâo ênoh, čô anak kâo mâo ƀiă kphê, 1, 2 ton năng ai, ênoh čhĭ đĭ snăn kâo m’ak êdi”.

Krĭng Lăn Dăp Kngư thŭn leh êgao boh mnga mâo boh, mâo ênoh, kyuanăn ai tiê drông tết mơ̆ng mnuih ƀuôn sang mơak mñai hĭn. Gŏ sang ayŏng Y Lỹ, mnuih djuê ana M’Nông ti ƀuôn Bu Mdrung, să Dak Ndrung, kdriêk Dak Song mâo giăm 1ha kphê leh anăn tiu, Wưng leh êgao, khădah tŭ klei hmăi mơ̆ng mđiă ktang, kphê amâo mâo bih lu ƀiădah lŏ mâo ênoh kyuanăn ăt mâo hnư hrui wĭt hơĭt. Kphê mâo ênoh ăt jing boh kdrŭt čiăng mŭt hlăm thŭn mrâo gŏ sang ayŏng lŏ gĭr ktưn mă bruă knuă.

“Wưng mrâo anei kphê mâo ênoh, mnuih ƀuôn sang amâo mâo boh lu ƀiădah mâo ênoh, mnuih ƀuôn sang hmei ăt hơ̆k mơak. Hlăm thŭn mrâo kâo srăng gĭr hĭn čiăng dưi mâo mta kñăm prŏng hlăm bruă mđĭ kyar klei hdĭp mda gŏ sang. Mŭt hlăm thŭn mrâo, gŏ sang kâo srăng gĭr mă bruă knuă, duh bi liê kơ đang pla mjing dưi jăk hĭn. Ăt ƀri wưng thŭn mrâo, kâo hơêč hmưi kơ jing jang sa thŭn bŏ hŏng klei suaih pral, tŭ jing.”

Gŏ sang Điểu Gưu, ti ƀuôn Srê, să Dăk Gru, kdriêk Dak R’lâo mâo 5ha pla kphê leh anăn durian. Ana durian mrâo pla, dôk hlăm wưng mrâo mkŏ mjing. Bi ana kphê mâo klei klei hrui pĕ hơĭt. Wưng pĕ kphê thŭn anei mâo ênoh, ngă kơ phung pla mjing kphê msĕ si Điểu Gưu hơ̆k mơak êdi:

“Gŏ sang kâo mrâo pla durian 100 phŭn, pla kphê leh anăn kñul sui leh. Kphê ară anei mâo eneoh, hmei phung pla kphê hơ̆k mơak êdi, mâo klei găl dưi drông tếr, yua hlăm klei hdĭp. Gŏ sang kâo 1 thŭn čhĭ kphê leh anăn kñŭl mâo hlăm brô 300 – 400 êklăk prăk. Mŭt hlăm thŭn mrâo, gŏ sang srăng lŏ dơ̆ng kriê dlăng đang pla mjing jăk hĭn, mơ̆ng anăn mđĭ hnư hrui wĭt.”

Mơ̆ng sa čô ƀĭng ngă lŏ hma jơ̆ng juă lŭ kngan pŭ lăn, grăp hruê nao lŭk čuah, ayŏng Y-Noan Ayŭn (kreh iêo Ama Hy), ti ƀuôn Čuôr Dăng, să Čuôr Dăng, kdriêk Čư̆ Mgar, čar Dak Lak dưi gĭr ktưn jing pô ngă bruă rŭ mjing, đru kơ mnuih ƀuôn sang rŭ mdơ̆ng sang dôk, đru mgaih msir bruă mă kơ giăm 20 čô hlăm alŭ ƀuôn. Ayŏng Y-Noan brei thâo kơ klei hơ̆k mơak êjai mŭt hlăm yan mnga mrâo:

“Kâo ƀuh thŭn leh êgao mâo lu klei hơ̆k mơak. Dŭm mta boh mnga msĕ si tiu, kphê, durian mâo ênoh, kyuanăn mnuih ƀuôn sang hơ̆k mơak êdi. Gŏ sang kâo hrui wĭt mơ̆ng kphê kăn lu lei ƀiădah gŏ sang mâo thiăm hnư hrui wĭt mơ̆ng bruă rŭ mdơ̆ng, êran êdeh 16 mdhô, 7 mdhô̆. Hmăng hmưi thŭn mrâo gŏ sang leh anăn ƀuôn sang mâo klei suaih pral, klei hdĭp đĭ kyar hĭn”.

Lu ƀuôn êlan ti krĭng Lăn Dăp Kngư, mnuih ƀuôn sang mkŏ mjing tết êpul êya, jih jang mnuih hlăm ƀuôn bi mơak mbĭt hlăm ai êwa drông tết. Ti să Ea Tar, kdriêk Čư̆ Mgar, drông tết thŭn anei djŏ hlăm wưng ƀuôn mrâo ba yua sang kƀĭn ƀuôn. Sang kƀĭn ƀuôn ti ƀuôn Kđoh dưi rŭ mjing ti tač hlăm lêñ ti knhal krah ƀuôn, mâo ênhă êbeh 100m2, dưi rŭ mdơ̆ng msĕ si sang krŭm Êđê, čuôr hŏng tôl, mtih ƀrĭk leh anăn tria hŏng bêtông mâo brĭk mnga. Ra lan H’Tưởng, Khua ƀuôn Kđoh hŏng bruă dưi mâo klei đru rŭ mjing sang kƀĭn ƀuôn prŏng leh anăn kdrưh kơăm jing klei hơ̆k mơak mơ̆ng mnuih ƀuôn sang. Anei jing anôk bi kƀĭn, anôk kdŏ mmuñ, mjuăt ktang asei mlei leh anăn mkŏ mjing dŭm hdră hâo hưn hdră kčah mtrŭn, hdră êlan mơ̆ng Đảng, klei bhiăn lăn čar truh hŏng mnuih ƀuôn sang hlăm ƀuôn. Truh tết, Hlăm ƀuôn hơ̆k mơak kyua mâo sang kƀĭn ƀuôn, mkŏ mjing knăm mơak drông thŭn mrâo hŏng dŭm klei kdŏ mmuñ, dŭm klei hlăp lêñ knhuah gru leh anăn klei tŭk knă…

Ti ƀuôn sang mnuih djuê ana K’Ho leh hrui êmiêt boh mnga, wưng knhal jih thŭn kreh mkŏ mjing knăm mơak Ñô năng – Bi mni kơ yang brei leh sa yan buh pla mâo lu boh mnga. Khua mduôp jing pô bi ala ƀuôn sang ruah sa anôk lăn dap leh anăn prŏng čiăng ngă anôk ngă yang. Hlue si Rơ Ông Ha Jràng, ti să Liêng Srông, kdriêk Dam Rông, čar Lâm Đồng, klei ngă yang dưi mkŏ mjing hŏng hdră mâo dŭm gŏ sang hlăm ƀuôn bi mguôp sa bung mdiê, sa drei mnŭ, sa čeh kpiê čiăng mơak mbĭt, blei sa drei kbao amâodah êmô čiăng ngă yang, hŏng klei hmăng hmưih bi mni kơ yang hlăm sa thŭn êgao brei leh kơ mnuih ƀuôn sang suaih pral, mâo lu boh mnga, ăt msĕ mơh mŭt hlăm thŭn mrâo srăng mâo klei  myun mdan hĭn…

 “Leh mâo kbao, srăng mdơ̆ng gơ̆ng ngă yang dưi bi msiam mơ̆ng 15 hruê êlâo leh anăn kpơ̆ng gơ̆ng kă kbao čiăng ngă yang, mdơ̆ng gơ̆ng ngă yang čiăng kơ mnuih ƀuôn sang thâo pô srăng ngă yang, mnuih ƀuôn sang bi êdah klei hơ̆k mơak kyua sa thŭn mâo lu boh mnga, mnuih ƀuôn sang bi mni kơ yang mdiê, yang êa, yang dliê…kyua yang brei leh briah mkuê̆ kơ ƀuôn sang, yang brei lăn pla mjing mâo lu boh mnga. Leh kơnăn, phung êdam êra, phung hđeh leh anăn phung mduôn hrăm mbĭt bi tông čing, kdŏ jŭm dar gơ̆ng ngă yang kơh mdjiê kbao. Kbao leh mdjiê srăng khăt mbha kơ dŭm gŏ sang hlăm ƀuôn, knŏng lui mă kŏ kbao pioh tŭk djam huă hŏng êsei, leh anăn grăp čô srăng hlĭng kpiê hlăm boh giêt hrăm mbĭt huă mnăm, kdŏ mmuñ jih mlam…”.

Lu ƀuôn sang hlăm gưl anei ăt mkŏ mjing knăm mơak yan mnga amâodah knăm mơak huă êsei mrâo. Hlăm gưl anei, grăp boh sang mjêč ba mdiê wĭt ti pưk leh anăn atăt mngăt mdiê wĭt kơ sang, mbĭt anăn mkŏ mjing knăm huă êsei mrâo čiăng mni kơ lăn adiê, yang mdiê, aduôn aê atâo atiêt brei leh sa yan mdiê lu leh anăn čang hmăng sa yan mdiê mrâo mâo mdiê bŏ sang. Leh knăm huă êsei mrâo, dŭm ƀuôn sang mkŏ mjing knăm ngă yang tuh kŏ pin êa, čang hmăng yan adiê hjan hlĭm djŏ yan, êđăp ênang, grăp čô suaih pral, grăp boh sang lu mdiê, ktơr, êmô, kbao, mnŭ da. Anei jing sa knăm mơak prŏng mơ̆ng grăp êpul êya, kñăm đru răng mgang wăl hdĭp mda, răng mgang phŭn hdĭp êpul êya, mbĭt anăn mñă grăp čô mnuih brei răng mgang dliê, lăn ala, êa jua… kyua anăn jing ngăn drăp yuôm bhăn mơ̆ng aduôn aê pô. H Pen Mjâo, ƀuôn Ea Sup A, wăl krah Ea Sup, kdriêk Ea Sup, čar Dak Lak brei thâo, thŭn mrâo mnuih ƀuôn sang mơak drông Tết mơak yan mnga leh anăn čang hmăng djăp mta klei jăk siam hlăm thŭn mrâo:

“Hlăk đưm mnuih ƀuôn sang khăng mkŏ mjing knăm mơak lu snăk, mâo đa đa sa mlan sa blư̆. Sitiôhmô akŏ thŭn mrâo khăng mkŏ mjing knăm huă êsei mrâo mni kơ phung yang brei leh kơ mnuih ƀuôn sang mâo klei hdĭp jăk mơak. Hruê anei klei hdĭp mnuih ƀuôn sang mâo klei bi mlih, čang hmăng thŭn mrâo suaih pral, klei dhĭp mlih mrâo, pla mdiê, pla ktơr djŏ yan boh mnga”.

Mbĭt hŏng dŭm gưl bruă Đảng, bruă sang čư̆ êa dŭm alŭ wăl, bruă sang čư̆ êa dŭm alŭ wăl, knuă druh, lĭng kahan dŭm kđông kahan, anôk bruă răng mgang knông lăn dŭm čar Kon Tum, Gia Lai, Dak Lak leh anăn Dak Nông ăt wĭt ti ƀuôn sang knông lăn kriê dlăng Tết kơ gŏ sang knŭk kna dlăng ba, gŏ sang ƀun. Ti kdriêk knông lăn Ia H’Drai, čar Kon Tum, Anôk dlăng bruă êdam êra CS Hồ Chí Minh mđup brei gru hmô duh ƀơ̆ng mâo ênoh 2 êklai prăk đru mnga ƀiă čiăng kơ phung êdam êra alŭ wăl mđĭ kyar bruă duh mkra, mđup brei 30 hnư mnơ̆ng kơ phung mă bruă hlăm Knơ̆ng bruă Ksu Čư̆ Mom Ray leh anăn Knơ̆ng bruă ksu Sa Thầy leh anăn mkŏ mjing mơak Tết hŏng mnuih ƀuôn sang krĭng knông lăn Kon Tum. Ayŏng Ngô Văn Cương,  Khua dlăng bruă êdam êra, Khua Knơ̆ng bruă ksiêm dlăng bruă êdam êra gưl dlông, brei thâo:

 “Mơ̆ng dŭm hdră bruă anei kñăm đru kơ phung mă bruă, êdam êra, phung mâo klei hdĭp dleh dlan mâo klei găl wĭt ƀơ̆ng Tết ti ƀuôn sang trei mđao hĭn, gŏ sang jăk mơak hĭn. Leh Tết snăn mâo klei ktang jăk mơak čiăng đru kơ phung mă bruă ăt msĕ mơh êdam êra phung mă bruă leh anăn êdam êra mâo klei hdĭp dleh dlan mă bruă jăk hĭn tơdah drông Tết trei mđao”