VOV4.Êđê - Hlăm dŭm hruê knhal jih hruê kăm êgao, ti lăn dap kngư mkŏ mjing dŭm bruă kñăm mtrŭt mđĭ bruă ba yua klei găl mâo mơ̆ng krĭng msĕ si bruă lŏ hma, hiu čhưn ênguê, mđing truh kơ mta kñăm mđĭ kyar bruă duh mkra, ala ƀuôn hlăm dŭm mlan knhal jih thŭn lehanăn dŭm mlan ti anăp.

Hŏng bruă: “Iêô jak duh bi liê mđĭ kyar hơĭt kjăp lŏ hma mnơ̆ng dhơ̆ng kƀĭn, mguôp hŏng bruă mkra mjing, ba čhĭ mnơ̆ng dhơ̆ng”, Klei bi kƀĭn mtrŭt mjhar bruă duh bi liê kơ lŏ hma čar Dak Lak thŭn 2022 mkŏ mjing hlăm hruê 28/4/2022 ti ƀuôn prŏng Ƀuôn Ama Thuôt, čar Dak Lak. Klei bi kƀĭn mâo klei hgŭm mơ̆ng Phŭn bruă lŏ hma leh anăn mđĭ kyar krĭng ƀuôn sang hŏng dŭm Phŭn, dhar bruă, anôk bruă gưl dlông; Anôk bruă bi ala 15 ala čar, dŭm êpul bruă ala tač êngao; Khua gĭt gai Knơ̆ng bruă sang čư̆ êa, Knơ̆ng bruă lŏ hma leh anăn Mđĭ kyar krĭng ƀuôn sang, Knơ̆ng bruă hdră kčah leh anăn duh bi liê mơ̆ng 25 čar, ƀuôn prŏng; êbeh 200 čô bi ala kơ dŭm êpul hgŭm, knơ̆ng bruă, anôk bruă duh mkra, phung duh bi liê hlăm ala čar leh anăn ala tač êngao, dŭm anôk mnia blei điện tử prŏng hlăm ala čar… Hlăm klei bi kƀĭn anei, čar Dak Lak hưn mdah 109 hdră bruă, krĭng iêô jak duh bi liêm mâo pla mjing, rông mnơ̆ng, lŏ hma mguôp hŏng hiu čhưn ênguê, bi hgŭm mkra mjing hluê hdră hơĭt kjăp…

Klei bi kƀĭn mtrŭt mjhar Duh bi liê bruă lŏ hma čar Dak Lak thŭn 2022 jing klei yuôm bhăn, jing gưl čiăng čar Dak Lak hưn mthâo boh klei, klei găl čiăng mđĭ kyar bruă lŏ hma, mkra mjing lŏ hma ldiê kmrơ̆ng, kan hdang, hrăm mbĭt, gĭr ktưn mkra mđĭ wăl hdĭp mda duh bi liê, duh mkra, đru ba kơ phung duh bi liê gru rup kơ Dak lak mâo lu klei găl mđĭ kyar leh anăn jing anôk truh êđăp ênang./.

Klei ƀi kƀĭn kơ Sâm Ngọc Linh, dŭm mta mnơ̆ng dhơ̆ng jăk mguôp hŏng hiu čhưn ênguê Kon Tum mơ̆ng Knơ̆ng bruă sang čư̆ êa kdriêk Tu Mơrông, čar Kon Tum mkŏ mjing hlăm hruê kăm êgao. Nao hlăm klei bi kƀĭn mâo phung bi ala dŭm čar Dhŭng Lao, Ngŏ Dưr Campuchia, phung thơ̆ng kơ bruă, phung kreh knhâo hŏng lu anôk bruă duh mkra mnia blei bruă êa drao leh anăn hiu čhưn ênguê. Jing krĭng pla ana êa drao phŭn ti čar Kon Tum, hŏng 2/3 ênhă jing dliê hrông, hnơ̆ng kơup mâo giăm 70%, kdriêk Tu Mơ Rông adôk lu klei găl čiăng mđĭ kyar dŭm mta êa drao mdê hjăn, boh nik ana Sâm Ngọc Linh. Hlăm klei bi kƀĭn sâm Ngọc Linh, dŭm mta mnơ̆ng dhơ̆ng mdê hjăn mguôp hŏng hiu čhưn ênguê, phung thơ̆ng kơ bruă, phung kriê dlăng dhar bruă mguôp leh lu klei blŭ đru kơ kdriêk Tu Mơ Rông ruh mgaih klei dleh dlan gun kpăk hlăm bruă iêô jak, iêô mkrum prăk duh bi liê, bruă răng mgang mđĭ kyar dliê; mđĭ lar klei găl ana êa drao, pŏk mlar ênhă, mđĭ hnơ̆ng jăk; Mđĭ kyar bruă tuh tia mkra mjing; Pŏk mlar anôk ba čhĭ; Mkŏ mjing mnơ̆ng dhơ̆ng mdê hjăn hiu čhưn ênguê mâo hjăn mguôp hŏng sâm Ngọc Linh. Võ Trung Mạnh, Khua Knơ̆ng bruă sang čư̆ êa kdriêk Tu Mơ Rông brei thâo, bruă sang čư̆ êa alŭ wăl kčah lu klei čang hmăng hlăm Klei bi kƀĭn sâm Ngọc Linh, dŭm mta mnơ̆ng mdê hjăn mguôp hŏng hiu čhưn ênguê:

 “Mơ̆ng klei bi kƀĭn kdriêk čang hmăng ba sa klei blŭ hŏng mnuih ƀuôn sang ti kdriêk Tu Mơrông snei, čiăng mđĭ kyar bruă duh mkra ala ƀuôn brei bi mklă Dliê- Sâm Ngọc Linh - ana êa drao- hiu čhưn ênguê snăn kơh gĭr ktưn kpưn đĭ kơ mdrŏng. Kdriêk čang hmăng phung duh bi liê mđing dlăng, tui duah klei găl čiăng duh bi liê pla dliê, mđĭ kyar ana êa drao, boh nik sâm Ngọc Linh mguôp hŏng bruă hiu čhưn ênguê čiăng mguôp hŏng mđĭ kyar bruă duh mkra mtah.

Hlăm hrue kăm bi hdơr 90 thŭn Hrue mkŏ mjing čar Gialai năng ai mkŏ mjing mơ̆ng hrue 19/5 truh jih hrue 25/5/2022 anăp anei, hŏng djăp mta bruă prŏng, snăn lu bruă kơ klei duh mkra mâo klei bi mguôp srăng mkŏ mjing klei bi trông kơ bruă bi mguôp Lăn Dap Kngư hŏng akŏ “Mtrŭt mđĭ bruă lŏ hma hŏng klei kjăp Lăn Dap Kngư lehanăn bi mguôp jih jang ênoh ênil boh mnga mâo”, “Klei bi kƀĭn tui duah klei duh bi liê čar Gialai”; “Klei rang mdah mnơ̆ng dhơ̆ng čhĭ mnia lehanăn hưn mthâo mnơ̆ng dhơ̆ng OCOP hlăm alŭ wăl Lăn Dap Kngư – Gialai”. Hlăm jih jang bruă anei, klei bi kƀĭn tui duah klei duh bi liê hlăm čar mâo mprăp leh djăp ênŭm. Tui si Nguyễn Hữu Quế, khua knơ̆ng bruă čuăl mkă duh bi liê čar Gialai, čiăng dưi bi mguôp Lăn Dap Kngư lehanăn mâo mđĭ kyar hŏng klei kjăp, snăn bruă klam mơ̆ng phung duh bi liê jing yuôm bhăn êdi. Kyuanăn, Gialai hlăk gĭt mđĭ mlih hdră êlan mă bruă, mđrăm mbĭt hŏng phung duh mkra ruh mgaih klei dleh dlan, mjing anôk duh mkra mnia mblei jăk pioh drông phung duh mkra mrâo hriê duh bi liê hlăm čar:

 “Ară anei, phung duh mkra, phung duh bi liê amâo mâo djŏ knŏng ti Gialai, lehanăn dŭm čar mkăn dưi sơăi ngă hră mơar mkŏ mjing bruă duh mkra hŏng êlan hla pŏk, hŏng zalo, viber, hmei mghaih msir mtam hlăm hrue, mlih mkra hră mơar duh mkra mnia mblei hlăm mkrah hrue. Hŏng jih jang bruă duh bi liê, leh mâo ngă hră mơar duh bi liê, hmei iêo jak dŭm knơ̆ng dhar bruă djŏ tuôm hmư̆ phung duh bi liê hlak mblang klei mĭn pô. Tui si dŭm mta mtrŭn mơ̆ng hdră bhiăn, dŭm dhar bruă bi ktrâo atăt phung duh bi liê ngă si knhuang mă bruă. Hmei bi klă hră mơar, ktrâo atăt phung duh mkra ngă bi djŏ hlăm grăp knhuang”.

Leh lu thŭn ngă bruă mkŏ wĭt, dhar bruă lŏ hma Gialai mâo leh dŭm klei bi mlih kjăp. Ară anei, jih jang ênhă pla mjing hlăm čar Gialai jing êbeh 550 êbâo 590 ha hŏng dŭm mnơ̆ng pla phŭn jing kphê, ksu, tiu, ana boh kroh, ana êa drao, mdiê, hbei ƀlang, kbâo, ktơr lehanăn djam mtam. Hlăm dŭm thŭn giăm anei, tuôm hĕ hŏng klei ruă tưp, snăn ngă klei hmăi amâo mâo jăk mơh hlăm bruă duh mkra pla mjing, ba čhĭ boh mnga, bruă dah bruă lŏ hma čar Gialai mâo ba wĭt êbeh 30 êbâo êklai prăk/thŭn, hlăm anăn hjăn bruă pla mjing mâo leh êbeh 26 êbâo 140 êklai prăk. Čiăng mkŏ bruă lŏ hma hlăm dŭm thŭn êgao, čar Gialai mâo leh klei bi mlih dŭm pluh êbâo ha ana mnơ̆ng pla amâo lŏ jing, bi pla dŭm mta mnơ̆ng djŏ guôp hĭn. Mbĭt hŏng anăn, čar mâo mkra leh truh 13 mta bruă pla mjing, lehanăn 18 anôk duh mkra pla mjing sa anôk ba yua kdrăp mă bruă mrâo mrang hŏng ênhă hlăm brô 3 êbâo 490 ha, hŏng jih jang mnơ̆ng pla jing: Mtei; boh ƀơr; boh durian; boh guga; amrêč; tiu; kphê; djam mtam. Mbĭt hŏng anăn, ară anei alŭ wăl mâo leh êbeh 231 êbâo ha mnơ̆ng pla djăp mta hlue ênoh čuăn, mâo klei kuôl kă hrui blei boh mnga. Đoàn Ngọc Có k’iăng khua knơ̆ng bruă lŏ hma čar Gialai lač, hlăm wưng kơ anăp ngă hŏng lu hdră êlan mđĭ klei tŭ dưn boh mnga mâo boh nik mđing hlăm bruă čhĭ kơ ala tač êngao:

 “Hlăm wưng kơ anăp, lŏ dơ̆ng pŏk mlar mnơ̆ng pla bi djăp ênoh čuăn, boh nik jing mnơ̆ng pla phŭn, hlue ngă jăk bruă bi mguôp bruă knuă plah wah mnuih pla mjing, Êpul hgŭm bruă, hŏng phung duh mkra čiăng hrăm mbĭt mđĭ kyar hnơ̆ng jăk, mâo klei tŭ dưn dưi čhĭ mnia hŏng ala tač êngao hlăm ênoh lu. Lehanăn bruă lŏ hma srăng bi mguôp hŏng knơ̆ng bruă kreh knhâo mkŏ mjing anăn knăl, jih jang klei ktrâo atăt kơ anôk pla mjing bi djŏ hŏng mnơ̆ng mâo, čiăng kơ drei mâo čhĭ kơ ala tač êngao jăk lehanăn đru răng mgang kơ mnơ̆ng pô mâo”.

Lăn dap kngư hŏng klei găl mâo mơ̆ng pô dôk gĭr hrăm mbĭt hŏng kluôm ala lŏ krŭ wĭt hdră mđĭ kyar bruă duh mkra – ala ƀuôn leh klei ruă tưp Covid 19.