VOV4.Êđê - Dŭm thŭn giăm anei, kphê jăk Việt Nam mphŭn mâo wăl anôk mnia mblei kphê tar rŏng lăn mđing dlăng, boh nik dŭm anôk bruă đeh kwă kphê ti dŭm ala čar mâo klei kčah mtrŭn kjăp phĭt kơ hnơ̆ng tŭ jăk. Klei anei pŏk leh klei čang hmăng kpưn đĭ “Kbưi hĭn” mơ̆ng kphê doh Việt Nam hlăm anăn mâo čar Dak Lak. Anei ăt jing ktuê êlan mơ̆ng anôk bruă kphê truh kơ hruê ba wĭt klei tŭ jing mơ̆ng mnuih jih ai tiê tui tiŏ mta kñăm ba kphê jăk Việt Nam truh hŏng tar rŏng lăn.

Mbĭt hŏng anăn knăl jing êpul êya 4 thŭn mtam mâo mnơ̆ng dhơ̆ng dôk hlăm ênoh 3 klei bi lông kphê jăk Việt Nam, mnơ̆ng mơ̆ng knơ̆ng bruă Minudo Farm-Care Daklak lŏ mâo lu mnuih blei, đeh kwă hlăm ala čar, lehanăn kơ ala tač êngao ruah dŭm mta kphê jăk, kphê siam mâo klei khăp hĭn.

Čiăng dưi djă pioh nanao klei jăk siam anei, Lê Đình Tư, Khua knơ̆ng bruă Minudo Farm – Care lač, anei jing boh tŭ dưn mơ̆ng sa hdră duh bi liê kjăp hlăm djăp mta bruă, kčưm mơ̆ng dŭm bruă rŭ mkra đang war. Tinăn mâo klei bi mguôp dŭm mta klei msĕ si: Mjeh kphê djŏ guôp hŏng yan adiê, lăn ala kơ anei, klei dlăng kriê wiê ênăk doh, truh kơ bruă hrui pĕ, mâo klei hrŏng ruah, lehanăn mkra mjing kriê pioh hŏng klei kjăp. Ti anăn, bi mâo anak mnuih klă sĭt jing khăp lehanăn hur har jih ai tiê hŏng bruă kphê:“Êjai mă bruă bi djŏ hŏng ênoh čuăn Rainforest (kmrơ̆ng hjan krĭng hlơr) bi ksiêp dlăng kjăp hnơ̆ng tŭ jăk ba yua. Ya ngă? si hnơ̆ng jăk? Anăn jing ăt msĕ hŏng ai tiê klei ktang anak mnuih mơh. Bi mâo djăp mnơ̆ng tŭ jăk snăn kơh jing jăk, lehanăn dlăng kơ yan adiê, si hnơ̆ng bi kpleh êăt hŏng hlơr. Yan kphê ksă tăp hnơ̆ng h’uh bi mâo, adiê êăt si hnơ̆ng jing djŏ, jih jang klei anăn bi mâo ênoh čuăn klă mngač sơăi”.

Tă hdră êlan klă mngač mơ̆ng phŭn tal êlâo mtam kơ jih jang êpul hgŭm ngă bruă, anăn jing mjut mjing kphê jăk, snăn Êpul hgŭm Êa Tân ti kdriêk Krông Hnang bi kjăp nanao bruă pô ngă čiăng dưi mâo hnơ̆ng jăk boh kphê. Êpul hgŭm bi klă leh, phung pla mjing jing mnuih tal êlâo mjing klei jăk kơ jih jang bruă srăng ngă kơ tluôn, kyuanăn mâo leh klei bi mguôp kjăp hŏng phung pla mjing kñăm mđĭ klei tŭ dưn kơ kphê. Êpul bruă hgŭm luič mơ̆ng 2 – 3 thŭn mtam mbĭt hŏng phung pla mjing bi kjăp jih jang hdră êlan mă bruă, lehanăn klei mkra mjing kphê jăk. Nguyễn Trí Thắng, Khua êpul hgŭm Êa Tân brei thâo: Čiăng dưi mâo nanao kphê jăk snăn bi mâo hdră êlan mă bruă kjăp mơ̆ng phŭn tal êlâo mtam. Anăn jing mprăp klei thâo kơ bruă hŏng klei kjăp, mâo klei bi mguôp hlăm hdră mă bruă, čiăng dưi mâo dŭm boh mnga hơĭt lehanăn jăk:“Găn leh hlăm 4 yan, klei phung ƀuôn sang hrăm mbĭt hŏng Êpul hgŭm hlăm bruă duh mkra bi mâo kphê jăk knư̆ hrue knư̆ mâo klei bi mguôp tliêr kjăp hĭn, digơ̆ ƀuh bruă klam pô hŏng kphê lehanăn ƀuh klei tŭ dưn kơ pô mâo ba wĭt mơ̆ng kphê jăk hŏng jih jang phung mđrăm mbĭt hlăm klei ngă bruă, snăn dôk lu mnuih kơ êngao mŭt hgŭm msĕ mơh”.

Trịnh Đức Minh, Khua êpul hgŭm bruă kphê Ƀuôn Ama Thuôt, kphê jăk knŏng mâo mă mơ̆ng 1 – 2% ênoh jih jang hnơ̆ng kphê mâo hlăm tar rŏng lăn, lu jing kphê mjeh Arabica. Ară anei mâo leh dŭm anôk khăp blei yua kphê mjeh Robusta, snăn anei jing klei myun kơ Việt Nam gĭr ktĭr mđĭ kyar kphê jăk anei.

Boh sĭt, hlăm 2 – 3 thŭn kơ anei, jih jang dŭm ênoh akâo blei “kphê jăk Việt Nam” mâo leh êpul hgŭm kphê Ƀuôn Ama Thuôt mkŏ mjing snăn mâo phung đeh mkra kphê mơ̆ng ala tač êngao bi mni, lehanăn hrui blei lu êdi. Anei ăt jing boh tŭ dưn tal êlâo mơ̆ng sa klei ksiêm duah mjut mjing dơ̆ng mơ̆ng phŭn pla mjing hlŏng truh kơ bruă mkra mjing boh mnga dưi mâo kphê pioh čhĭ. Trịnh Đức Minh lač: “Mkra mjing kphê jăk anei jing sa hdră yuôm bhăn snăk čiăng dưi krơ̆ng anôk blei mnia bi ksiêm dlăng hnơ̆ng jăk kphê prŏng snăk. Dŭm ênoh kphê yap jing kphê jăk snăn phung mkra mjing ngă bruă dơ̆ng mơ̆ng hrui blei kphê mơ̆ng phung pla mjing hŏng ênoh bi kpleh prŏng mkă hŏng digơ̆ čhĭ kphê asăr. Bi mkă tĭng ênoh ênil hlăm klei bi mnia mblei kphê jăk kñăm mđĭ klei tŭ dưn jing prŏng hĭn”.

Daklak jing anôk phŭn pla mjing kphê mjeh Robusta, dưi ba čhĭ truh kơ êbeh 60 ala čar, krĭng lăn, hŏng ênoh jih jang dŭm êtuh êbâo ton. Lu gŏ sang pla kphê, Êpul hgŭm, phung duh mkra duh bi liê, dưn yua leh klei kreh knhâo hlăm bruă pla mjing čiăng bi mâo kphê jăk. Phŭn bruă lŏ hma ăt bi klă kơ hdră êlan mđĭ kyar bruă pla mjing kphê jăk Việt Nam wưng thŭn 2021 – 2030; hjăn čar Daklak srăng pla mjing kphê mjeh Robusta jăk, hŏng ênha êbeh 1 êbâo ha hlăm thŭn 2025, lehanăn truh kơ thŭn 2030 mâo hlăm brô 2 êbâo 120ha, dưi ba wĭt boh mnga hlăm brô 1 êbâo 500 tôn.

Bruă ngă srăng atăt ba kphê Việt Nam dưi mâo djăp ênoh čuăn kphê jăk ăt dôk jing sa hdră êlan dleh dlan, êjai klei mĭng kơ bruă anei ka jăk mâo klă nik ôh hlăm ai tiê klei mĭn mnuih pla kphê hlăm ala čar pô. Mbĭt hŏng anăn, dŭm hdră êlan pioh kơ klei mđĭ kyar kphê jăk ka mâo hdră êlan duh bi liê sĭt êmĭt mơh. Hŏng dŭm boh tŭ dưn leh mâo, phung mâo ai tiê klei mĭn duh kơ kphê jăk ăt đăo knang kơ hdră êlan êdei ênăp. Klei đăo knang anei amâo mâo djŏ knŏng bi mlih klei thâo săng đuič ôh, ƀiădah tui duah hdră êlan dưn yua bi kjăp bruă bi mlih ênoh ênil klei tŭ jing mơ̆ng kphê kñăm mjing hnơ̆ng mâo ba wĭt kơ phung pla mjing kphê hơĭt hĭn./.