Dak Nông: Mtŭk mtŭk hdră čuăl mkă- iêô jak klei bi liê tuôm hŏng dleh dlan

Hlăm klei bi kƀĭn 6, Êpul Gơ̆ng Bruă Ƀuôn Sang čar Dak Nông gưl IV, hlăk êjai bi trông kơ boh klei duh mkra ala ƀuôn, Khua gĭt gai čar Dak Nông Hồ Văn Mười wĭt lač dŭm klei êmuh phung bi ala kơ mnuih ƀuôn sang leh anăn phung bi ala Êpul Gơ̆ng Bruă Ƀuôn Sang čar mđing, boh nik mđing hlăm bruă hdră čuăl mkă ƀô xit, lăn ala. Hồ Văn Mười, Khua knơ̆ng bruă sang čư̆ êa čar lač kơ 7 mta phŭn, năng mđing hlăm mđĭ kyar bruă duh mkra ala ƀuôn ti čar 6 mlan êgao leh anăn hlăm wưng kơ anăp. Hlăm anăn, bruă bôxit mâo lu phung bi ala Êpul Gơ̆ng Bruă Ƀuôn Sang čar lač hlăm klei bi kƀĭn. Khua knơ̆ng bruă sang čư̆ êa Dak Nông brei thâo, hlue si klei ksiêm dlăng mrâo hĭn, hnơ̆ng bô xít ti Dak Nông mâo 60% kluôm ala, jing klei găl mơ̆ng čar. Ƀiădah boh klei ară anei jing dleh dlan snăk, gun kpăk snăk. Hdră kčah mơ̆ng thŭn 2007 kơ klei mbha krĭng hiu dlăng, duah mă, mkra mjing, ba yua bô xít, truh ară anei ăt ka mâo klei mkra mlih anăn 1062 hdră bruă ti čar mtŭk mtŭl hŏng hdră kčah bô xít, hlăm ênhă đĭ truh 6.700 ha. Klei anei ngă truh kơ lu hdră kčah hdră êlan bi liê ti čar Dak Nông mjưh mdei hmăi amâo jăk kơ kei dưi iêô jak duh bi liê:

         “1062 hdră bruă ară anei dôk êmưt, boh nik amâo dưi ngă, amâo dưi msir mgaih ôh kyua djŏ tuôm kơ hdră bhiăn mnơ̆ng hlăm gŭ lăn. Čiăng ngă snăn brei b ayua êlâo, leh anăn lŏ klin sa anôk. Bô xít mâo 1/3 lăn mkra mjing ti čar, bi klin snăn ti anôk dưm, klei bi mklă srăng bi klin ti hnơ̆ng, dŭm boh êlam. Hmei ăt hưn hŏng Khua knŭk kna hlăm klei bi kƀĭn mrâo êgao mtam, tơdah Khua knŭk kna, dŭm phŭn dhar bruă msir mgaih kơ Dak Nông snăn Dak Nông amâo bi leh bruă klam. Anei jing bruă phŭn mơ̆ng djăp mta klei. Amâo dưi brei čan snăn bruă duh mkra ala ƀuôn amâo đĭ kyar ôh, amâo dưi iêô mthưr duh bi liê ôh”.

 Khua Knơ̆ng bruă sang čư̆ êa čar Dak Nông ăt hâo hưn, čar dua blư̆ mơĭt hră iêô Khua gĭt gai Phŭn bruă tuh tia mnia blei, Phŭn bruă ngăn dŏ wăl hdĭp mda hriê mă bruă. Leh anăn mĭn tĭng hlăm mlan 7 anei dua phŭn bruă srăng hriê mă bruă čiăng ruh mgaih bruă bô xít, kyua ară anei mjêč snăk.

Hŏng bruă ba yua lăn knŭk kna, Khua knŭk kna Knơ̆ng bruă sang cư̆ êa čar Dak Nông lač kơ boh sĭt năng ênguôt: “Amâo mâo ôh ƀuôn prŏng lăn lui huâng lu msĕ si ti Gia Nghiã”. Lăn lui huâng, rơ̆k rung čăt jŭm dar ƀuôn prŏng jing luč liê mang. Hlăk êjai anăn, bruă jao lăn, brei mưn lăn knŭk kna ti čar brei ksiêm dlăng leh anăn msir mgaih. Boh nik boh klei jao lăn kơ anôk bruă duh mkra čiăng hlue ngă hdră bruă ƀiădah lu thŭn amâo dưi pŏk ngă, amâodah anôk bruă duh mkra lŏ mă lăn jao kơ ƀĭng ngă lŏ hma ti čar mưn lăn čiăng pla mjing. Hồ Văn Mười brei iêô jih jang anôk bruă duh mkra mă bruă hŏng čar, dŭm ênhă mâo yua, čiăng luč liê mang amâodah yua amâo djŏ hdră kñăm brei hrui mă:

 “Ya ngă ară anei drei dleh dlan snăk kơ lăn mkra mjing ƀiădah lŏ jing snei. Pô jao kơ anôk bruă duh mkra, ară anei anôk bruă duh mkra lŏ jao lăn kơ ƀĭng ngă lŏ hma mưn. Ya ngă amâo jao klă anăp kơ mnuih ƀuôn sang ƀiădah jing snei. Klei anei kâo akâo kơ Khua Knơ̆ng bruă kreh knhâo ksiêm yap, dlăng wĭt jih jang hlăm čar leh anăn mâo hră iêô jak dŭm anôk bruă duh mkra dôk mă lăn ƀiădah amâo ngă, mă bruă hŏng khua gĭt gai čar Dak Nông. Brei msir mgaih mtam bruă mă amâodah amâo ngă, hbĭl ngă. Si ngă čiăng msir mgaih, hrui mă dŭm hdră bruă amâo dưi hlue ngă.”

Hlue si Khua knơ̆ng bruă sang čư̆ êa čar Dak Nông, wăt tơdah 2 thŭn êgao, čar gĭr leh hlăm bruă mkra mlih hră mơar, đru kơ ênoh mrô PCI đĭ 14 blư̆, mơ̆ng tal 52 đĭ tal 38/63 čar, ƀuôn prŏng. Khădah snăn, brei klă mngač lŏ dlăng Dak Nông ăt adôk êmưt đĭ kyar, ka kjăp leh anăn ka năng ôh hŏng klei găl, klei mâo. Kyua anăn, mbĭt hŏng bruă mtă kơ gưl dlông ruh mgaih klei dleh dlan, gun kpăk kơ klei bhiăn, hdră êlan snăn dŭm gưl, dŭm bruă hlăm čar brei mđĭ bruă klam, boh nik phung khua gĭt gai, čiăng msir mgaih klei gun kpăk, êdu kƀah, mjing boh kdrŭt kơ bruă duh mkra, ala ƀuôn đĭ kyar./.

Kon Tum wang dar anôk mnia mblei sang lăn- hmăi bruă hrui wĭt pră knŭk kna

Boh klei anôk mnia blei sang lăn păt čiăng msĕ “wang dar” ăt jing sa boh klei bi trông hlăm klei kƀĭn tal 5, Êpul gơ̆ng bruă ƀuôn sang čar Kon Tum gưl 12 mkŏ mjing ti hruê kăm êgao. Lu phung bi la bi êdah klei anei srăng hmăi kjham kơ bruă hrui wĭt prăk knŭk kna hlăm thŭn anei.

Năm mlan akŏ thŭn, ênoh prăk hrui wĭt mơ̆ng bruă yua lăn ti čar Kon Tum đăo knăm mâo 90 êklai prăk, knŏng mâo mă 22,5% mkă hŏng klei tĭng mkă. Mbĭt hŏng anăn ênoh prăk hrui wĭt mơ̆ng dŭm hdră mkăp ba yua lăn mâo 280 êklai prăk, knar hŏng 22,3% hŏng klei tĭng mkă. Hlăm klei bi trông, êpul bi ala Êpul gơ̆ng bruă ƀuôn sang čar, Khua bruă đảng ƀuôn prŏng Kon Tum Nguyễn Đức Tuy brei thâo, mơ̆ng ară anei truh kơ jih thŭn ăt jing klei lông dlăng, hnư hrui wĭt mơ̆ng bruă sang lăn ăt srăng hrŏ. Nguyễn Đức Tuy brei thâo:

 “Hlăm wưng êgao ti alŭ wăl ƀuôn prŏng amâo dưi bi lông blei lăn ôh. Mnuih ƀuôn sang čiăng mlih mta kñăm yua lăn ăt dleh dlan êdi. Dŭm thŭn êlâo mmông anei mnuih ƀuôn sang mlih leh anăn tla prăk mlih klei yua lăn jing lu êdi, bi thŭn anei amâo mâo ôh. Boh klei tal 2 jing ênoh ênil. Ênoh thŭn êlâo, thŭn dih yuôm, bi mdưm ênoh 2 thŭn êlâo amâo mâo thâo čhĭ ôh, amâo mâo dưi čhĭ lăn dôk sơnăn yơh, amâo mâo prăk duh bi liê bruă mkŏ mkra amâo mâo đĭ kyar ôh”.

          Hluê si pô bi ala Hồ Văn Đà, Khua êpul bruă duh mkra – ngăn prăk Êpul gơ̆ng bruă ƀuôn sang čar Kon Tum, hnư hrui wĭt mơ̆ng bruă sang lăn hrŏ ktang sa kdrêč jing anôk mnia blei dleh dlan, kdrêč mkăn jing ênoh ênil ti čar amâo mâo klei mkra mlih djŏ anôk mnia mblei. Klei anei ngă kơ lu gưl bi lông blei dleh kpăk, amâo mâo pô blei. Hồ Văn Đà ktrâo klă sa alŭ wăl ngă klei bi lông blei lu blư̆ ti ƀuôn prŏng Kon Tum:

         “Mphŭn duh drei mkŏ mjing hdră hlăm brô 6 êklăk jing wĭt ênoh leh, êdei anei mđĭ 9 êklăk prăk ƀuh man dưn leh. Êjai bi lông blei drei mđĭ 12 êklăk prăk, arăng bi tla 17 êklăk prăk, drei lŏ mñă wưng êdei 8 êklăk prăk jih jang bi kriêp. Mĭn dah prăk mŭt hlăm kdô pô, amâo mâo pô mĭn ôh msĕ ară anei. Wăt kơ wưng sui kăn dưi mkŏ mjing wăl ƀuôn sang msĕ hŏng pô hmăng hmưi”.

          Čiăng ruh mghaih klei dleh kpăk kơ anôk mnia mblei sang lăn, rơ̆ng hnư knŭk kna hrui wĭt, mkŏ mjing boh kdrŭt kơ dŭm knơ̆ng bruă djŏ tuôm, klei blŭ mơ̆ng lu phung bi ala Êpul gơ̆ng bruă ƀuôn sang čar Kon Tum lač, srăng mkra mlih ênoh lăn hluê si anôk mnia mblei, djŏ hruê mmông, boh nik hlăm bruă čuăl mkă, ruh mgaih klei dleh dlan hlăm bruă hluê ngă klei bhiăn ala čar kơ lăn yua. Klei hưn mdah mơ̆ng bruă sang čư êa čar Kon Tum hlăm klei kƀĭn tal 5, Êpul gơ̆ng bruă ƀuôn sang čar Kon Tum gưl 12 brei ƀuh, hnư knŭk kna hrui wĭt 6 mlan akŏ thŭn 2023 mơ̆ng čar đăo knăl mâo giăm 1.840 êklai prăk, knŏng mâo giăm 41% hdră kčah leh anăn 1 hlăm dŭm hnư hrui wĭt ƀiă hĭn jing dŭm jing dŭm hdră ba yua lăn./.