VOV4.Êđê - Việt Nam amâo djŏ knŏng jing anôk pla mjing leh anăn mkra mjing kphê prŏng tal 2 hlăm tar rŏng lăn ƀiădah anôk mnia mblei kphê ti anei jing mbruă leh anăn lu klei găl. Grăp mnĭt mmông hlăm sa hruê, hlăm sa hruê kăm dưi ƀuh nanao dŭm sang mnăm kphê ti djiêo êlan truh kơ sang huă mnăm kdrưh kơang…tuê mnăm lu êdi. Mnăm kphê jing leh sa klei mưng, sa dhar kreh mơ̆ng mnuih Việt Nam. Leh anăn, anăn jing klei găl dŭm knơ̆ng bruă kphê mđĭ kyar anăn knăl, boh nik hlăm wưng krŭ wĭt leh jih klei ruă tưp. Hlăm pŏk rup lu jơr anăn, klei bi hmô kphê jao klei dưi kiă kriê hŏng ênoh 0 prăk bluh đĭ msĕ si sa mta kñăm bŏ hŏng lu hdră êlan.

Hiu hlăm ktuê êlan ti ƀuôn prŏng Hồ Chí Minh, amâo dleh ôh ƀuh leh klei ruă Covid 19, sa hlăm dŭm klei bi knăl lŏ “Krŭ wĭt” leh mơ̆ng ƀuôn prŏng jing bruă mâo lu anôk čhĭ kphê mrâo. Anei jing anôk čhĭ kphê bi jao kriê dlăng. Anôk čhĭ anei amâo prŏng ôh ƀiădah leh pŏk čhĭ ngă bruă jăk găl, mâo lu tuê hriê mnăm... kyua juăt mưng leh hŏng anăn knăl kphê anei. Klei msĕ mơ̆ng “Phung kriê dlăng anei” jing mda asei, pral kdal, khădah amâo lu ôh prăk duh bi liê ƀiădah ăt čiăng lông mphŭn čô̆ kơ bruă. Leh anăn hdră “Bi jao kriê dlăng 0 prăk” đru leh kơ diñu bi sĭt klei čang hmăng. Anăn jing dưi ngă khua kiă kriê khădah prăk du bi liê amâo lu ôh lehanăn kăn luič lu hruê mmông ăt msĕ mơh klei thâo dôk ksiêm hriăm, tui duah wăl anôk čhĭ kphê. Êngao anăn, bruă ruah sa gru hmô kphê bi jao kriê dlăng djŏ guôp ăt đru kơ anôk čhĭ kphê pral mâo anôk dôk kjăp, mâo ênoh tuê lu kyua “Anăn knăl mâo bi mklă lehanăn amâo mâo luič hruê mmông tui ksiêm kơ wăl anôk čhĭ lehanăn hdră ngă bruă” msĕ si klei ayŏng Khanh, pô čhĭ kphê ti sa anôk čhĭ điêt ti Bình Thạnh.

Ară anei, dŭm hdră bi jao kriê dlăng ti ƀuôn prŏng Hồ Chí Minh mâo lu, hŏng ênoh mdê mdê. Êdah êdi msĕ siTrung Nguyên e-coffee mơ̆ng 65 truh 175 êklăk prăk, Rovina Coffee mơ̆ng 68 truh 700 êklăk prăk, Napoli Coffee mơ̆ng 70 êklăk prăk – 350 êklăk prăk, Kphê Ông Bầu mâo gru hmô h’ĭt kjăp hŏng ênoh duh bi liê hlăm brô 200 êklăk prăk, anôk čhĭ mâo boh prŏng mơ̆ng 70 – 220 m2 amâo dah hlăm brô 100 êklăk prăk anôk čhĭ thâo mbĕ hiu...

Klei msĕ mơ̆ng dŭm gru hmô anei jing “Bi jao kriê dlăng 0 prăk” lehanăn amâo kah mbha prăk mnga hlăm mlan tal êlâo. Jing êpul êya bruă anei amâo tĭng ôh prăk ba yua anăn knăl lehanăn đru hlăm bruă bi mklă anăn knăl, kdrăp čŭt h’ô, bi hriăm hdră mkra, hdră ngă bruă... Dŭm anôk bruă srăng tĭng prăk mnga mơ̆ng bruă setup anôk čhĭ, čhĭ kphê asăr leh kwă krô amâo dah đŭng hruh. Hŏng dŭm anôk bruă duh mkra, bru mtrŭt mđĭ gru hmô bi jao kriê dlăng jing sa hdră čiăng hưn mthâo anăn knăl lehanăn đru kơ anôk bruă kphê ti Việt Nam kpưn đĭ kbưi hĭn, đru kơ anăn knăl kphê Việt Nam đĭ kyar pral hĭn hlăm wưng ti anăp.

Hluê si klei tĭng dlăng, ară anei klei bi ktưn mơ̆ng dŭm anôk bruă jing prŏng snăk ƀiădah anei ăt jing boh kdrŭt čiăng anôk bruă duh mkra bi mlih mrâo, amâo djŏ đru kơ mnuih ƀuôn sang mphŭn čô̆ kơ bruă ƀiădah lŏ mkŏ mkra “Dhar kreh mnăm kphê”. Nguyễn Đức Hưng, pô mkŏ mjing Napoli Coffee brei thâo:Napoli ăt mâo dŭm hdră mphŭn pŏk klei lŏ čhĭ mnia msĕ si hdră đru kơ mnuih knap mñai, đru kơ êpul êya, jao êdeh kphê, đru kơ mnuih ƀuôn sang ti djăp anôk... čiăng ñŭ kma hŏng êpul êya, čiăng lŏ krŭ wĭt leh klei ruă tưp. Mơ̆ng anăn mkra mđĭ klei jing kphê Việt Nam lač kluôm hlăm ktuê êlan, dhar kreh mnăm kphê djiêu êlan, čiăng kơ êđăp ênang hĭn, doh hĭn, mâo anăn knăl čiăng kơ mnuih mnăm h’ĭt mơh ai tiê.

Êngao bruă bi jao kriê dlăng anăn knăl čiăng mkra anôk čhĭ kphê, dŭm anôk bruă kphê lŏ nao giăm hĭn hŏng phung tuê hiu čhưn hŏng bruă “Nao ti êlan”. Anăn jing dŭm boh êdeh čhĭ kphê điêt, khuăt, grăp boh êdeh mâo mơ̆ng 1 – 2 čô mă bruă, mâo kdrăp čŭt h’ô mdê mkăp kơ tuê blei kphê djă hiu mnăm. Klei jăk mơ̆ng gru hmô anei jing êdeh čhĭ kphê điêt, ênưih nao hiu lehanăn hnơ̆ng tŭ ăt dưi rơ̆ng kjăp “Amâo mdê mdô ôh mkă hŏng anôk čhĭ hlăm sang” kyua kbiă hriê mơ̆ng sa phŭn mkăpkphê, mbĭt hŏng hdră mkra. Mâo dŭm anôk bruă kphê bi hgŭm hŏng anôk bruă sang čư̆ êa alŭ wăl čiăng jao êdeh kphê kơ mnuih ƀun. Bruă anei kñăm mjing hdră duh ƀơ̆ng, đru kơ mnuih ƀuôn sang mâo bruă mă h’ĭt kjăp lehanăn anei ăt jing sa hdră ngă bruă mrâo.

Gŏ sang Nguyễn Thị Kim Phụng (Phú Nhuận) mâo 6 čô mnuih, hlăm anăn mâo 2 čô anak dôk hriăm, amĭ ama khua thŭn. Dua ung mô̆ mă djăp bruă, mô̆ ñu hiu mă bruă hlăm anôk čhĭ kphê. Dŭm pluh thŭn đru bruă hlăm anôk čhĭ kphê, ñu ka tuôm mĭn ară anei ñu srăng jing pô êdeh kphê hiu čhĭ kphê. Kyua anăn, leh mâo alŭ lehanăn sa anôk bruă kphê mđup brei êdeh kphê mâo ênoh êbeh 7 êklăk prăk, ñu dưi mjuăt bi hriăm, ktrâo lač kơ hdră đeh kwă, mkra... čiăng dưi ba čhĭ, Phụng hơ̆k kdơ̆k êdi: Kâo amâo mĭn ôh ară anei kâo mâo sa boh êdeh kphê mâo anăn knăl. Dưi čhĭ dŭm kcŏk kphê mâo anăn knăl jăk, ênoh ênưih... Kâo ƀuh m’ak êdi yơh. Čang hmăng kâo srăng dưi mkra, čhĭ kčok kphê mâo hnơ̆ng tŭ jăk, mnuih blei khăp mnăm, lŏ hriê blei kphê kâo, grăp hruê ƀrư̆ đĭ kyar, dưi čhĭ lu hĭn.

Hluê si Thạc sĩ Lê Anh Tú, nai mtô Sang hră gưl prŏng Văn Lang, gru hmô bi jao kriê dlăng kphê ênoh găl ênưih mâo ti Việt Nam êbeh 10 thŭn êgao. Leh klei ruă Covid 19, bruă duh mkra lu gŏ sang lĕ hlăm klei dleh dlan, gru hmô kphê anei hŏng diñu ăt jing sa hdră čiăng mphŭn čô̆ kơ bruă, mâo sa anôk bruă duh mkra điêt mơ̆ng pô. Kyua anăn, gơ̆ dôk mâo nanao kyua Việt Nam jing sa ala čar khăp mnăm kphê. Hŏng dŭm gŏ sang ngă bruă duh mkra anei tơdah nao hgŭm hlăm hdră bi jao kriê dlăng dưi dưn yua dŭm anăn knăl mâo bi mklă lehanăn dưi krơ̆ng kjăp hdră ngă bruă hlăm wưng sui, mnuih blei yua khăp čiăng, mprăp blei mnăm. Êngao anăn, hŏng hdră mtrŭn jăk găl, bi jao kriê dlăng 0 prăk lŏ đru kơ mnuih hgŭm mđĭ hnư hrui wĭt.

Čiăng mđĭ kyar gru hmô anei, Thạc sỹ Lê Anh Tú brei mâo klei bi hgŭm, bi đru mơ̆ng anôk bruă duh mkra lehanăn mnuih ƀuôn sang. Hlăm anăn, mnuih ƀuôn sang nao hgŭm hlăm gru hmô anei brei hluê ngă kjăp klei kčah mtrŭn mơ̆ng anôk bruă duh mkra, brei mâo hdră ktrâo lač kjăp, mđrăm mbĭt hlăm hdră mkra, hnơ̆ng tŭ jăk ti dŭm anôk čhĭ, mơ̆ng anăn srăng răng mgang kjăp k’hưm mơ̆ng anôk čhĭ, anăn knăl mơ̆ng kphê ăt msĕ mơh mơ̆ng dŭm anôk bruă duh mkra... Thạc sỹ Lê Anh Tú mñăk lă: Hŏng anôk bruă duh mkra brei mâo klei đru nanao hŏng dŭm gŏ êsei ngă bruă čhĭ mnia, tơdah gŏ êsei anăn tuôm hŏng klei dleh dlan hlăm hdră ngă bruă amâo dah ka thâo hdră mkra brei mâo hdră đru mtam čiăng kơ digơ̆ dưi msir mghaih klei dleh dlan anăn, čiăng kơ grăp čô dưi thâo si srăng ngă čiăng ba wĭt boh tŭ kdlưn hĭn hlăm bruă čhĭ mnia”.

Hdră lŏ krŭ wĭt, gĭr ktưn kpưn đĭ mơ̆ng ala čar leh klei ruă dưi bi êdah klă hlăm lu mta bruă hlăm klei hdĭp yang ƀuôn. Leh anăn bruă čhĭ kphê ti djiêu êlan hŏng hdră jăk ăt đru kơ anôk bruă kphê doh, ênoh găl ênưih ăt đru kơ lu mnuih thâo hĭn kơ anăn knăl kphê, anei ăt jing sa hdră đru kơ anôk bruă kphê Việt Nam đĭ kyar h’ĭt kjăp hĭn./.