VOV4.Êđê- Ƀrư̆ giăm Tết nguyên đán leh anăn hŏng dŭm klei dleh dlan leh klei ruă Covid-19 hmaĭ kơ mnuih mă bruă hlăm jih wưng êgao, snăn msĕ si ngă kơ diñu ênưih lĕ hlăm dŭm klei arăng mplư hlăm internet, iêô jak duah prăk hlăm kdrăp, amâodah ruah mnuih mă bruă hlăm gưl Tết… Hlăm wưng êgao, mâo lu klei ngă mplư mâo anăn knăl, amâodah mơĭt hlăm đĭng blŭ mơ̆ng phung yua, iêô jak duah bruă mă hŏng prăk mlan lu, duah prăk ti sang…Sĭt phung yua knŏng click hlăm dŭm êlan link mơĭt, amâodah mkŏ dưm kdrăp duah prăk phung mplư mơĭt, snăn srăng lĕ hlăm dŭm hla pŏk web mplư, srăng tlĕ mă prăk phung yua.

Klei čih mơĭt hlăm đĭng blŭ mâo anăn knăl mơĭt truh kơ mnuih yua hlăm hruê mmông giăm anei, kreh mâo mta phŭn hưn kơ mnuih yua brei răng leh anăn mbĭt anăn mâo sa êlan link, čiăng kơ mnuih yua click ti êlan link anei. Năng mđing hĭn, khădah jing klei čih mơĭt mâo anăn knăl, ƀiădah klă klơ̆ng anăn jing dŭm klei čih mơĭt mgưt mơ̆ng phung plư, mâo lu mnuih luič nick leh click hlăm êlan link anei. Sa čô mnuih yua lač:

“Mâo sa klei čih mơĭt êlan đĭng blŭ hưn brei răng lač kâo dôk blei ba yua hlăm ala tač êngao, tơdah amâo djŏ ôh kâo dôk ngă bruă anăn, gư̆ mtam ti êlan link mơ̆ng knơ̆ng bruă ngăn prăk anăn čiăng mdei klei ngă bruă. Kâo mĭn dah sĭt leh anăn hluê ngă, leh anăn amâo lŏ dưi mŭt ôh hŏng nick pô. Ƀri mơh nick kâo lŏ yua thiăm mrô pŏk hgăm OTP, lŏ ƀiă luič hĕ jih leh prăk kăk. Leh kơ anăn, kâo lŏ nao ti knơ̆ng bruă ngăn prăk lŏ ngă mrô pŏk hgăm mkăn leh anăn lui jih dŭm mta bruă amâo djŏ mơ̆ng kâo. ”

            Mâo lu klei plư mdê mdê, ƀrư̆ hruê ƀrư̆ mnêč leh anăn hgăn hĭn mâo phung mplư loar tui duah djăp mta hdră êlan čiăng mơĭt truh kơ phung yua, hŏng klei čih mơĭt êlan đĭng blŭ, hlăm zalo, viber, amâodah hưn mdah hlăm mbah internet. Ară anei dŭm knơ̆ng bruă lŏ mtô kơ phung yua mdưm thiăm mrô pŏk hgăm OTP yua sa blư̆ hŏng klei čih mơĭt Sms amâodah mrô pŏk hgăm yua sa blư̆ Smart OTP hlăm kdrăp dưn yua hlăm đĭng blŭ mơ̆ng knơ̆ng bruă ngăn prăk. Kyuanăn hlăm grăp klei mâo, phung yua tơdah mâo klei čih mơĭt mơ̆ng knơ̆ng bruă ngăn prăk, nao mbĭt hŏng anăn mâo sa êlan lĭnk, amâo srăng gư̆ ti anăn ôh. Tơdah mâo sa mta klei đing, pô yua čiăng blŭ mtam hŏng knơ̆ng bruă ngăn prăk anăn hŏng đĭng blŭ. Phung ngă soh plư hlăm êlan internet ară anei mâo lu sơnăk mnêč duah mplư phung yua, hlăm anăn diñu kñăm kơ bruă tlĕ mă klei čih hưn grăp čô, mrô đĭng blŭ, mrô hră kak asei, mrô hlăm knơ̆ng bruă ngăn prăk. Klei jing dŭm klei yuôm bhăn phung mplư kreh mčhua, čiăng bi arưp phung ba yua, msĕ si klei hlăk mbang mơ̆ng pô ngă bruă krơ̆ng kđi, êpul krơ̆ng kđi Hà Nội:

“Klă klơ̆ng, phung ngă soh kreh mčua kdrăp mrâo mrang hâo hưn, mčua klei ăăt êdu hlăm ai tiê leh anăn klei mĭn leh anăn knŏng anôk bruă klei bhiăn kơh dưi bi huĭ mnuih ƀuôn sang. Kyua phung ngă soh mă yua anăn anôk bruă klei bhiăn, lač diñu mơ̆ng anôk bruă ksiêm duah a,b,c anei dih amâodah anôk bruă ksiêm dlăng amâodah sang phat kđi, anăn jing mta kñăm yua bi hiŭ klei mĭn leh anăn ai tiê mnuih ƀuôn sang. Sơnăn, mông anăn digơ̆ srăng huĭ, hmư̆ hluê dŭm klei anăn, mâo klei bi huĭ digơ̆ srăng hluê ngă tui si klei čiăng mơ̆ng pô ngă soh anăn”.

Kơ bruă phung ngă soh thâo hĕ klei čih pioh grăp čô amâodah klei mplư êlan online srăng ngă truh lu klei amâo jăk, kyua dŭm klei čih pioh anăn mâo lu mta yuôm bhăn, hră mơar bruă mdrao mgŭn… phung ngă soh mâo mă hĕ leh anăn duah hdră êlan bi mlih hŏng mrô hjat akâo mă prăk. Dŭm êlan link mơĭt truh kơ pô yua hlăm dŭm klei cih hưn hlăm đĭng blŭ, email, amâodah hlăm mbah internet, lu blư̆ hlăm anăn mâo mrô amâo jăk. Kyuanăn, knŏng gư̆ mă hlăm êlan lĭnk anăn, phung yua amâo mâo arăng mplư, luič prăk mmông anăn mtam ôh, arăng tlĕ mdưm mrô jhat pô amâo yŏng thâo ôh. Phung mplư kreh mčua dŭm mta klei ruă mrâo, msĕ hŏng ară anei jing klei ruă tưp Covid-19, čiăng kơ phung yua mâo tluh leh anăn gư̆ hlăm êlan lĭnk mâo mrô jhat anăn, digơ̆ amâo lŏ mâo êlan mkăn êngao kơ bruă brei prăk kơ phung ngă soh anăn.

Mrâo anei, mâo leh 2 êklăk čô phung yua, mâo anăn, thŭn, email, mrô đĭng blŭ, anăn pŏk, mrô bi klă… lu jing mnuih yua ti ala čar drei êjai nao hgŭm hlăm Onus mâo arăng ba čhĭ. Anei jing kdrăp dưn yua duh bi liê ngăn prăk mrô, sa hlăm dŭm kdrăp dưn yua duah prăk êlan online êdah kdlưn giam anei leh anăn dleh dưi thâo kral ti dŏ sĭt, ti dŏ mgưt. Msĕ si klei mrâo anei mơ̆ng ayŏng Hoàng Văn Tùng, sa čô tuôm čan prăk hlăm sa kdră dưn yua online mă prăk mnga êgao hnơ̆ng, khădah amâo lŏ yua ôh ƀiădah mâo nanao klei čih mơĭt êlan đĭng blŭ hưn mdah brei čan prăk hlăm internet, klei čih mơĭt sms, wăt kơ mŭt hlăm hla pŏk web ăt mtô mdưm kdrăp dưn yua brei čan prăk:

“Kâo mâo nanao klei arăng čih mơĭt êlan đĭng blŭ mơ̆ng kdrăp dưn yua anăn, lač dah đru brei čan prăk. Kâo kăn thâo kral lei ti jing klei sĭt, ti jing klei brei čan mă mnga lu. Êlâo dih, čan knŏng 10 êklăk prăk, sui sĭn mơh dưi tla jih, prăk mnga ñu đĭ 2 blư̆, tlâo blư̆, kyuanăn ară anei kâo hŭi leh kơ kdrăp dưn yua anei.”

Anôk bruă êđăp ênang klei mrâo, phŭn bruă klei mrâo leh anăn hâo hưn ăt bs mdah leh lu klei hưn brei răng kơ dŭm klei ksŭng ngă prŏng hlăm internet kyua mâo dŭm anôk ka msir jih. Kyuadah đăo knăl mâo truh kơ 16% hlăm 68 êklăk čô mnuih yua mŭt leh hlăm dŭm hlă pŏk arăng mplư loar, pŏk hla jhat hlăm sa mlan, mbĭt hŏng klei luič klei čih pioh pô, pô yua anăn srăng tuôm hŏng klei arăng mplư êlan onlie, luč prăk leh anăn luč klei đăo knang hlăm wăl mrô. Dŭm klei lông dlăng kơ klei êđăp ênang srăng lŏ bluh đĭ, ngă kơ phung yua êlưih lĕ hlăm klei plư, msĕ si klei bi klă mơ̆ng Nguyễn Thành Phúc khua kiă kriê Anôk bruă êđăp ênang klei mrâo, phŭn bruă klei mrâo leh anăn hâo hưn:

Luč klei čih pioh pô jing kyua pô anăn luč klei răng, dlăng hơăi mang hlăm bruă mkăp brei klei čih pioh pô. Klei bhiăn kơ bruă răng mgang klei čih pioh grăp čô mơ̆ng Việt Nam mâo leh, ƀiădah ka ênŭm klă ôh. Boh klei tal 2, anăn jing klei mplư êlan online. Hlăm klei ksiêm dlăng mơ̆ng anôk bruă klei êđăp ênang klei mrâo, mâo êbeh leh 1 êklăk čô mnuih Việt Nam, jing hlăm brô 16% phung yua internet ti Việt Nam mŭt hlăm dŭm hla pŏk web duah mplư, amâo jăk. Dŭm klei mplư ară anei ƀrư̆ hruê ƀrư̆ mnêč leh anăn ênưih mplư phung yua hĭn. Hlăm thŭn 2021, tar rŏng lăn mâo giăm 2 êklăk hla pŏk web mplư luar, Việt Nam mâo truh leh 816 website mplư, duah mdưm jing knơ̆ng bruă ngăn prăk.

Pô mblang: Y-Khem Niê