VOV4.Êđê - Leh sa wưng sui hmăi mơ̆ng klei ruă Covid 19, hlăm wưng êgao, djăp alŭ wăl hlăm kluôm ala dôk gĭr krŭ wĭt hdră mđĭ kyar bruă duh mkra hŏng dŭm klei bi êdah jăk. Ti Lăn dap kngư, hdră bruă anei lar bra leh hlăm djăp ƀuôn êlan, grăp gŏ sang, mjing hdră bruă bi lông ktưn hlăm hdră duh mkra pla mjing, ba yua jih klei găl mâo čiăng ba klei hdĭp, hdră mă bruă lŏ wĭt msĕ hŏng aguah tlam mrâo.

Pyoh (kkiêng thŭn 1959, ti ƀuon Pơ Chak, să H’Ra, kdriêk Mang Yang, čar Gia Lai) brei thâo, mơ̆ng akŏ thŭn 2021 truh kơ ară anei, klei ruă tưp Covid-19 ngă truh lu klei hmăi amâo jăk kơ klei hdĭp mnuih ƀuôn sang hlăm ƀuôn. Wưng tal êlâo, mnuih ƀuôn sang mâo klei hŭi hyưt, rŭng răng. Ƀiădah kyua mâo klei hâo hưn mơ̆ng bruă sang čư êa alŭ wăl, boh nik jing phung knuă dru bruă mdrao mgŭn, mnuih ƀuôn sang mâo leh lu klei mlih hlăm klei hdĭp aguah tlam leh anăn klei mkra mjing čiăng bi djŏ guôp, rơ̆ng klei êđăp ênang hlăm wưng klei ruă tưp. Ară anei, bruă truă čhiăm guôm ƀô̆, mdjiê kman leh anăn dôk bi kbưi jing leh klei mưng kơ Pyoh leh anăn gŏ sang ñu. Pyoh brei thâo:

 “Klei ruă tưp Covid-19 dleh dưi ksiêm dlăng, kyuanăn hmăng hmưi jih jang srăng ngă djŏ dŭm hdră êlan gang mkhư̆ klei ruă tưp msĕ si truă čhiăm guôm ƀô̆ rơ̆ng klei êđăp ênang kơ asei pô leh anăn kơ pô mkăn, mâo klei suaih pral kơ mă bruă tŭ jing. Lač jăk kơ Đảng, knŭk kna mâo klei uêñ mĭn, mkŏ mjing klei tlŏ mgang, mbha čhiăm guôm ƀô̆ kơ mnuih ƀuôn sang. Kâo srăng gĭr ktưn hluê ngă leh anăn mtrŭt mjhar gŏ sang, găp djuê hluê ngă jăk, čiăng kơ klei ruă tưp amâo mâo bluh đĭ, čiăng kơ jih jang dưi suaih pral”.

Ayŏng Rơ Chăm Thuân, ƀuôn Mơ Nông Yô̆ 1, să Ia Ka, kdriêk Čư̆ Pah mâo 5 sao mdiê lŏ lehanăn 1 ha kphê. Hlăk klei ruă Covid 19 bluh mâo, ayŏng lehanăn mnuih ƀuôn sang hlăm ƀuôn ăt mă bruă pưk hma čiăng hdĭp mda. Amâo mâo prăk kyua anăn đang kphê mơ̆ng gŏ sang ayŏng amâo dưi duh bi liê djăp ênŭm, kyua anăn hnơ̆ng mâo boh mnga amâo lu ôh. Hlăm thŭn 2022, hlăk klei ruă tưp dưi ksiêm dlăng, mnuih ƀuôn sang mđing mđĭ kyar bruă duh mkra čiăng mkra mđĭ hnư hrui wĭt.

 “Hlăm dua thŭn bluh mâo klei ruă tưp snăn mnuih ƀuôn sang ăt nao kơ pưk hma, amâo thâo mă bruă mkăn, klei hdĭp dleh dlan êdi, ti ya anôk gơ̆ snăn s’aĭ yơh. Hlăm thŭn 2022, klei ruă dưi ksiêm dlăng lehanăn ƀrư̆ hrŏ kyua anăn mnuih ƀuôn sang hmei mâo klei găl mă bruă duh ƀơ̆ng, hmei ăt m’ak mơh msĕ si tông čing čhar, kyua anăn hmei ƀuh ăt m’ak hĭn mơh mkă hŏng êlâo”.

Hruê mmông êgao, klei ruă tưp Covid-19 dleh dưi ksiêm dlăng, hmăi truh kơ djăp mta bruă hlăm klei hdĭp, klei mă bruă knuă mơ̆ng mnuih ƀuôn sang wăt kơ krĭng taih kbưi, krĭng mnuih djuê ƀiă hlăm čar Kon Tum. Ti anăp boh sĭt anei, bruă sang čư êa leh anăn bruă mdrao mgŭn čar mâo leh lu hdră êlan djŏ guôp gang mkhư̆ klei ruă tưp, bi hơĭt klei hdĭp leh anăn krŭ wĭt klei ngă bruă. A Bông, ti ƀuôn Kon Leng, wăl krah Măng Đen, kdriêk Kon Plông đăo knang kơ dŭm hdră êlan gang mkhư̆ klei ruă tưp Covid-19 leh anăn krŭ wĭt klei ngă bruă mơ̆ng bruă sang čư êa leh anăn bruă mdrao mgŭn alŭ wăl:

 “Hruê mmông êgao kyua klei ruă tưp Covid-19 dleh dưi ksiêm dlăng, tưp lar wăt kơ yang ƀuôn, kyuanăn grăp čô mâo sơăi klei hŭi hyưt. Ƀiădah, kyua mâo Đảng, knŭk kna uêñ mĭn, bruă mdrao mgŭn đru kơ mnuih ƀuôn sang, klei ruă tưp dưi msưh kdŭn, mnuih ƀuôn sang mâo klei hơĭt mđĭ kyar bruă duh mkra. Kâo mâo klei đăo knang hŏng klei gĭt gai mơ̆ng Đảng, knŭk kna, klei đru mơ̆ng bruă mdrao mgŭn, klei sa ai mơ̆ng jih jang mnuih ƀuôn sang, hlăm mgi dih klei ruă tưp srăng dưi msưh kdŭn kluôm ênŭm. Ară anei, dŭm kdriêk ti alŭ wăl čar Kon Tum amâo lŏ mâo ôh klei ruă tưp, mnuih ƀuôn sang yâo mơak, mâo klei hơĭt mă bruă knuă”.

Leh giăm 3 thŭn tuôm hŏng lu klei dleh dlan kyua hmăi mơ̆ng klei ruă tưp, Anôk bruă Êđê Café mơ̆ng ayŏng Y Pôt Niê, ti ƀuôn Kla, să Drai Sap, kdriêk Krông Ana, čar Dak Lak ăt gĭr krơ̆ng kjăp hdră mă bruă duh mkra, mnia mblei. Hŏng lu hdră mtô mblang mdê mdê, ba yua dŭm kdrăp mrô mrâo mrang čiăng hưn mthâo lehanăn čhĭ mnơ̆ng dhơ̆ng kyua anăn anôk bruă ăt mâo dŭm klei kuôl kă ba čhĭ kơ wăl anôk mnia mblei hlăm ala čar lehanăn ba čhĭ kơ ala tač êngao msĕ si ti Japon, Dhŭng Korea, Singapore.

Ayŏng Y Pôt Niê brei thâo: Mbĭt hŏng bruă krơ̆ng kjăp hdră mă bruă, hlăm wưng anei, anôk bruă ăt akâo hdră mtrŭn mơ̆ng bruă sang čư̆ êa alŭ wăl đru kơ mnuih ƀuôn sang mkra mlih ênhă kphê khua mduôn, amâo mâo boh mnga kñăm mđĭ hnơ̆ng tŭ jăk, hnơ̆ng mâo kphê mŭt hlăm anôk bruă, mơ̆ng anăn mđĭ hnư hrui wĭt kơ mnuih ƀuôn sang.

Khădah găn sa wưng dleh dlan kyua hmăi mơ̆ng klei ruă tưp ƀiădah hlăm wưng anei, Anôk bruă Êđê Kphê hlăk dôk bi hgŭm sĭt êmĭt đru kơ ƀĭng ngă lŏ hma lŏ pla mrâo kphê, buč lui dŭm ênhă kphê khua thŭn čiăng ba pla mjeh mrâo mâo hnơ̆ng tŭ jăk hĭn, đru kơ hbâo pruê, ana boh duria čiăng pla pluă hlăm đang kphê kơ mnuih ƀuôn sang.

Ti čar Lâm Đồng, hluê ngă hdră hdĭp êđăp ênang, hŏng klei mbruă, ksiêm dlăng tŭ dưn klei ruă tưp Covid-19, djăp mta bruă hlăm klei đĭ kyar bruă duh mkra – ala ƀuôn mơ̆ng čar lŏ wĭt msĕ si aguah tlam. Hlăm anăn, êngao kơ bruă hiu čhưn ênguê leh anăn dŭm bruă mkăn, klei mkra mjing bruă lŏ hma mơ̆ng mnuih ƀuôn sang dưi hmar djŏ guôp, ƀĭng ngă lŏ hma lŏ dơ̆ng duh bi liê, pŏk phai klei mkra mjing, mđĭ hĭn boh tŭ klei ngă bruă. Hluê si Đa Guot Vinh, khua gĭt gai êpul hgŭm ƀĭng ngă lŏ hma čar Lâm Đồng, dưi mâo boh tŭ dưn msĕ sơnei kyua klei gĭr ktưn jih ai mơ̆ng knŭk kna hlăm bruă mtrŭt mđĭ hluê ngă bruă klam mdua, mđĭ kyar bruă duh mkra ala ƀuôn leh anăn ngă jăk bruă gang mkhư̆ klei ruă tưp, hnưm lŏ wĭt hlăm wưng aguah tlam mrâo. Đa Guot Vinh, mñă klă:

 “Klei ruă tưp Covid-19 hlăm čar mâo leh klei hrŏ, kyuanăn klei ngă bruă mơ̆ng ƀĭng ngă lŏ hma lŏ wĭt leh msĕ aguah tlam. Amâo lŏ mâo klei hŭi hyưt bi tuôm hŏng klei amâo mâo hơĭt kơ anôk ba čhĭ mnơ̆ng dhơ̆ng msĕ hŏng êlâo. Ară bruă klei ngă bruă mơ̆ng mnuih ƀuôn sang dôk mâo dŭm gưl bruă, dhar bruă uêñ mĭn leh anăn đru klei ngă bruă msĕ si hdră kčah. Êpul hgŭm ƀĭng ngă lŏ hma čar ăt hluê ngă leh dŭm hdră êlan đru, mtrŭt mjhar mnuih ƀuôn sang čoh bruă ngă hma, mđĭ hnơ̆ng tŭ jăk leh anăn ênoh boh mnga bruă lŏ hma.