VOV4.Êđê - Leh sa wưng dleh dlan kyua klei ruă Covid 19, bruă duh mkra – ala ƀuôn ti krĭng Lăn dap kngư mâo klei bi êdah lŏ krŭ wĭt pral êdi. Boh nik, hdră bruă mnia mblei dưi krŭ wĭt đru leh dŭm yan ngă bruă mơ̆ng ƀĭng ngă lŏ hma ti lăn dap kngư tui duah ƀuh wăl anôk mnia mblei, lŏ mâo klei čang hmăng, hơ̆k m’ak.

Yan anei, ktuê êlan dơ̆ng mrô 27 găn kdriêk Čư̆ Kuiñ mâo lu sang čhĭ boh durian. Hŏng boh durian asăr điêt, dŭm boh durian ăt dưi čhĭ hŏng ênoh yuôm.  Y Nhoái Knul, Khua ƀuôn Buôn Jung A, să Ea Ktur, kdriêk Čư̆ Kuiñ brei thâo, kyua klei ruă Covid-19 dưi mkhư̆ leh, bruă mnia mblei lŏ msĕ aguah tlam anăn ênoh čhĭ boh durian lu hĭn dua blư̆ mkă hŏng thŭn dih. Msĕ si gŏ sang ñu, knŏng hŏng êbeh 40 phŭn ana boh durian, yan anei ăt dưi čhĭ mnia êbeh 120 êklăk prăk. Y Nhoái brei thâo, tơdah snei nanao bruă duh mkra mnuih ƀuôn sang hlăm ƀuôn srăng mâo klei đĭ kyar lu: “Thŭn anei snăn boh durian mâo ênoh, amâo djŏ msĕ si thŭn dih kyua klei ruă Covid-19, boh jhat, dưm sa anôk, amâo dưi čhĭ mnia ôh. Thŭn anei snăn ăt jăk, mâo hnơ̆ng boh mnga lŏ dưi ba čhĭ, lŏ mâo ênoh msĕ si ară anei. Boh durian ară anei mâo êbeh 20 êbâo hlăm sa kg, mnuih ƀuôn sang ăt mâo mnga lu leh anăn boh duh mkra ăt mâo klei đĭ kyar”.

Ai êwa yan boh mnga mơak mñai ti kdriêk Krông Pač, čar Dak Lak, hŏng dŭm boh êdeh container mdiăng boh durian mjưh bŏ dŭm anôk lăn hŏng dua nah êlan dơ̆ng prŏng mrô 26. Anei jing anôk bi kƀĭn dŭm đang durian mâo ênoh yuôm hĭn mơ̆ng Lăn Dap Kngư hŏng dŭm anôk bruă duh mkra ba čhĭ boh durian kơ ala tač êngao prŏng hĭn. Hlue si Lê Thị Thanh Thuý ti ƀuôn Jung, să Ea Yông, kdriêk Krông Pač, wưng anei thŭn adih, hlăm klei kpăk đuôm kyua Covid-19, mơ̆ng alŭ ƀuôn truh ti kdriêk – čar bi trông hdră kčah đru čhĭ boh durian, snăn thŭn anei, kdriêk dôk mơak mñai ai êwa knăm mơak boh durian tal sa. Bruă dŭ mdiăng – mnia blei dưi tŭ jing, lŏ mâo thiăm boh durian Việt Nam dưi ba čhĭ kơ ala tač êngao klă sĭt, dŭm đang hlăm kdriêk ƀrư̆ iêô jak phung mnia blei, dưi čhĭ hŏng ênoh yuôm: “Gŏ sang kâo mơak snăk, ƀĭng ngă lŏ hma hơ̆k mơak. Thŭn dih mâo lu sang čhĭ mâo 20 êbâo prăk, 22, mâo phung čhiư 25 êbâo prăk hlăm sa kg ƀiădah thŭn anei snăn ênoh lu hĭn dua blư̆. Ênoh snei ƀĭng ngă lŏ hma hmei gĭr duh bi liê hbâo pruê vi sinh, hbâo pruê doh čiăng ba čhĭ kơ ala tač êngao bi djăk hnơ̆ng čuăn.”

Hŏng yan mơak boh durian, yan kphê ăt dôk drông klei bi knăl mơak mơ̆ng anôk ba čhĭ leh ênoh kphê asăr mâo giăm 50.000 prăk hlăm sa kg. Phạm Đình Trung ti alŭ Đức Trung, să Đức Minh, kdriêk Dak Mil, čar Dak Nông brei thâo, amâo djŏ knŏng čhĭ hŏng ênoh yuôm ôh, kphê yan anei lŏ mâo klei čang hmăng kơ hnơ̆ng boh mnga, ƀuăn srăng mâo say an boh mnga lu, ênoh yuôm: “Thŭn anei snăn kphê găl yan adiê ăt jăk. Krĭng dak Mil snăn mâo lu hĭn mkă hŏng thŭn dih. Ênoh ênil tơdah dưi krơ̆ng snăn ăt jăk mơh”.

Boh sĭt brei ƀuh, mkă hŏng ênoh kdrăp mnơ̆ng lŏ hma đĭ lu snăn bruă lŏ hma Lăn Dap Kngư ƀrư̆ huĭ kơ mnơ̆ng dhơ̆ng kpă đuôm hlăm klei ba čhĭ. Kyua anăn, ruh mgaih klei kpăk đuôm, tă êlan ba anôk ba čhĭ kơ ala tač êngao, jing klei mđing dlăng mrô sa mơ̆ng dŭm čar. Lê Văn Thành, Khua Knơ̆ng bruă pla mjing leh anăn răng mgang mnơ̆ng pla mjing Dak Lak brei thâo, ară anei mâo leh 20 mta mnơ̆ng lŏ hma, boh kroh ti čar djăp leh klei găl hdră bhiăn čiăng dưi ba čhĭ kơ ala tač êngao djŏ klă kơ China, Australia, New Zealand leh anăn Mi. Dak Lak lŏ hlue ngă hdră êlan prŏng čiăng jih jang mnơ̆ng dhơ̆ng lŏ hma mâo klei găl ti čar, dưi mkŏ ba čhĭ hlăm ala čar, dưi ba čhĭ kơ ala tač êngao djŏ klă ti anôk dleh ba čhĭ: “Ară anei, dŭm ala čar blei boh kroh, mnơ̆ng dhơ̆ng lŏ hma mơ̆ng Việt Nam, mtă mnơ̆ng dhơ̆ng brei mâo phŭn agha, anôk mkra mjing leh anăn hnơ̆ng čuăn klă mngač. Mđing truh mđĭ ktang ba čhĭ mnơ̆ng dhơ̆ng lŏ hma klă sĭt, hmei dôk mkŏ mjing hdră bruă čiăng bi mklă jih jang mnơ̆ng dhơ̆ng. Năng ai hlăm thŭn 2022 srăng hlue ngă. Anei jing hdră bruă prŏng čiăng bi klă phŭn agha. Hmei dôk ngă čiăng mkra mjing hlue si hdră kčah dưi bi mklă, msĕ si VietGAP, globalGAP, UTZ. Tal dua jing mkă mrô krĭng, hmei dôk iêô mthưr dŭm anôk bruă duh mkra hrăm mbĭt hŏng ƀĭng ngă lŏ hma. Snăn ară anei dŭm anôk bruă duh mkra ăt dôk kƀĭn hlăm Dak Lak čiăng tui duah, mkŏ, boh nik mkŏ hŏng dŭm êpul bruă, êpul hgŭm bruă.”

Ênoh duh bi liê đĭ ngă dleh dlan kơ bruă mkra mjing bruă mnia blei, boh nik bruă lŏ hma. Khădah snăn, ăt mâo leh klei găl prŏng mâo Knŭk kna mjing, anăn jing dŭm klei kuôl kă bruă mnia blei ênuk mrâo dưi bi siñê, ba čhĭ kơ anôk p’prŏng. Êngao anăn, êbeh 30%, ênhă kphê Lăn Dap Kngư jing sa kdrêč mơ̆ng dŭm hdră bi hgŭm, thơ̆ng mkra mjing kphê hnơ̆ng jăk, dưi bi mklă anăn knăl dlông rŏng lăn, leh anăn dưi tŭ mă ti lu anôk ba čhĭ dlông rŏng lăn. Klei găl mrâo mơ̆ng Lăn Dap Kngư jing boh kroh, ăt mâo dŭm pluh mta truh ti leh dŭm anôk ba čhĭ ti China, Australia, New Zealand leh anăn Mi, ba ênoh yuôm. Kyua anăn, prăk ba čhĭ kơ ala tač êngao mnơ̆ng dhơ̆ng lŏ hma mơ̆ng krĭng wăl đĭ leh mơ̆ng 40 truh êbeh 60% hlăm jih thŭn 2021 leh anăn mkrah thŭn 2022. Boh tŭ anăn bi mklă, bruă lŏ hma Lăn Dap Kngư hlăk dưi mkŏ mjing jăk, ba yua jăk klei găl leh anăn mâo klei tŭ dưn hlăm lu klei dleh dlan, lŏ dơ̆ng jing tur knơ̆ng kjăp kơ bruă duh mkra ala ƀuôn krĭng wăl.

H’ Zawut pô mblang