VOV4.Êđê- Lăn Dap Kngư hlăk jing wưng yan không, adiê mđiă djăp anôk. Mŭt hlăm thŭn mrâo, leh dŭm hruê mdei Tết djuê ana, mnuih ƀuôn sang hŏng bruă sang čư̆ êa alŭ wăl mơak mñai hŏng dŭm hdră kčah, bruă mơ̆ng akŏ hruê kăm, mlan tal êlâo mơ̆ng Yan Mnga Nhâm Dần.

 Ti alŭ A Dơk Kông, să A Dơk, kdriêk Đăk Đoa, čar Gialai hlăm dŭm hrue akŏ thŭn mrâo, bruă sang čư̆ êa alŭ wăl mbĭt hŏng phung ƀuôn sang bi nao hwai mdoh mnuôr êa, bi mdoh mbông êa hlăm lŏ prăp êmiêt ngă lŏ bhang. Y Xiu, khua alŭ brei thâo: Hŏng giăm 200 gŏ êsei, phung ƀuôn sang djuê ana Bahnar ti alŭ pla leh êbeh 70 ha mdiê lŏ, lehanăn êbeh 200ha kphê. Phung ƀuôn sang hlăm alŭ bi mjhĭt m’uăt trŭn kơ bruă akŏ thŭn mrâo, hŏng klei čang hmăng yan mdiê anei srăng djŏ boh mnga hĭn, kphê thŭn êdei srăng lŏ mâo ênoh hĭn.

“Alŭ iêo mthưr phung ƀuôn sang êlâo kơ mŭt hlăm thŭn mrâo, snăn nao bi hwai êmiêt mnuôr mbông êa, čiăng kơ êa đoh jăk. Lehanăn phung ƀuôn sang bi kai čaih, rah pla, ară anei phung ƀuôn sang thâo rah pla leh mdiê hŏng mta mjeh mrâo, mboh hĭn, 1 sao srăng mâo ba wĭt mơ̆ng 4 – 5 êtuh kg/yan. Phung ƀuôn sang thâo ba yua leh hdră mă bruă mrâo mrang, hbâo pruê, krih êa drao djăp ênŭm, čuă êa lŏ jêñ jêñ snăn mdiê đĭ jing jăk, mboh hĭn… Mbĭt hŏng anăn phung ƀuôn sang ăt pla kphê, ară anei hlăk hlê dôk khăt mkra adhan lehanăn krih êa drao kơ kphê… Klei hdĭp mda phung ƀuôn sang ară anei mâo leh klei bi mlih, knư̆ hrue knư̆ đĭ kyar hĭn.”

 Phung pla kphê ti Lăn Dap Kngư mphŭn ngă bruă akŏ thŭn hlăm ai êwa mrâo mjưh ruê̆ yan boh mnga tŭ dưn kơ hnơ̆ng boh mnga, hnơ̆ng jăk leh anăn ênoh ênil. Gŏ sang K’Brèng, djuê ana K’Ho ti să Tân Lâm, kdriêk Di Linh, čar Lâm Đồng mâo 10 ton kphê mơ̆ng 1ha kphê mjeh mrâo. Mâo prăk hrui wĭt, anăn Tết anei gŏ sang leh anăn ƀuôn sang hơ̆k mơak. K’Brèng brei thâo, leh tết, gŏ sang kƀĭn kriê dlăng kphê, krih êa leh anăn pruê hbâo djŏ hdră mnêč, klă sĭt yan boh mnga kơ anăp srăng mâo hnơ̆ng boh kphê lu hĭn.

“Thŭn êgao, gŏ sang kâo ngă bruă, hrui pĕ ăt mâo ƀiă mơh. Mŭt hlăm thŭn mrâo srăng hrui pĕ lu hĭn. Kâo srăng kƀĭn ksiêm hriăm leh anăn ba yua hdră mnêč ngă pla mjing hlăm bruă pla kphê čiăng hŏng mnuih ƀuôn sang hlăm ƀuôn ba bruă duh mkra gŏ sang đĭ kyar hĭn.”

 Hluê si Knơ̆ng bruă sang čư̆ êa să Tân Lâm, kdriêk Di Ling, čar Lâm Đồng hdră mkra mjing kphê ti alŭ wăl dŭm thŭn giăm anei mâo klei bi mlih ktang hluê hdră jăk, hlăm anăn kphê jing ana pla mjing phŭn, mâo mkrah wah ênhă pla mjing. Dŭm êbâo ha kphê sui thŭn dưi bi mlih, mâo hnơ̆ng boh mnga kah knar 30 tạ/ ha, mâo êbeh 50 gru hmô pla mjing kphê mâo hnơ̆ng êbeh 4 ton mkrah/1ha.

Mbĭt hŏng kphê lehanăn djăp mta djam mtam – mnga ăt jing leh mnơ̆ng pla phŭn ti čar Lâm Đồng, hlăm anăn, kdriêk Đơn Dương jing anôk pla djam mtam prŏng êdi. Gŏ sang K’Nhiên ti să Ka Đơn, kdriêk Đơn Dương mâo 2 ha sang ală kĭng, sang ñuăl pioh pla djam mtam hlue hdră mrâo mrang. Yan pla djam kơ tết lehg êgao, kyua mâo klei duh bi liê djŏ hdră, ba yua hdră mrâo mrang hlăm klei pla mjing, snăn mâo klei tŭ dưn jăk, snăn gŏ sang ñu mâo hrui wĭt êbeh 300 êklăk prăk. K’Nhiên brei thâo, bruă pla mjing ti alŭ wăl bi djŏ hŏng yan, êlâo kơ tết snăn čhĭ pioh kơ tết, êdei kơ tết lŏ dơ̆ng pla mjing djăp mta djam mtam mtah, djam bei msăm, êtak, trŏng hrah… Klei mơak hĭn êdi mơ̆ng mnuih pla djam ti Lâm Đồng jing dưi mkhư̆ leh klei ruă tưp Covid 19, snăn bruă lŏ kơrŭ wĭt pla mjing djam mtam, lehanăn dŭ ba čhĭ mnia jăk hĭn mơh.

“Pla mjing lehanăn dlăng kriê djam mtam mơ̆ng gŏ sang mâo nga nanao wăt hlăm wưng dôk găn klei ruă tưp, hlŏng truh kơ wưng dưi mkhư̆ leh jih klei ruă tưp, lŏ tuôm hŏng yan adiê jăk, snăn djam đĭ jing jăk snăk. Leh klei ruă tưp dưi ksiêm dlăng, mnơ̆ng mnuă dưi dŭ ba hŏng klei êngiê truh kơ dŭm čar, phung ƀuôn sang bŏ hŏng klei mơak jing mâo čhĭ djam yuôm mơh, ênoh ăt hơĭt”./.

Leh mơ̆ng dŭm hruê akŏ thŭn mrâo bruă sang čư̆ êa să Măng Cành leh anăn 735 gŏ êsei mnuih ƀuôn snag ti 9 alŭ ƀuôn pŏk ngă leh bruă pŏk mlar ênhă dŭm mta ana mâo ênoh yuôm bruă duh mkra lu, msĕ si kphê krĭng ê ăt, ana êa drao pla ti gŭ êyui dliê, mđĭ kyar êpul mnơ̆ng rông… Dŭm êpul mơ̆ng să gĭr hâo hưn, mtô mblang, iêô jak phung hlăm êpul bi lông ktưn ngă bruă duh mkra, mkŏ mjing klei hdĭp gŏ sang jăk mơak trei mđao. Amai Y Ró, K’iăng Khua Êpul hgŭm phung mniê să Măng Cành brei thâo, 417 čô mniê ti să mŭt hlăm thŭn mrâo 2022 hŏng ai tiê bi lông ktưn ngă bruă mkra mjing lu:

“Thŭn 2022, Êpul hgŭm phung mniê să mâo leh hdră kčah bi lar dŭm gru hmô mkra mjing msĕ si gru hmô pla sâm, hbei bua êlâo dih phung amai adei mniê čih anăn lông ngă ti alŭ Kon Năng. Dŭm êpul hgŭm mrâo ềao čih snăn snăn brei gĭr ngă bi leh. Hluê ngă klei mtrŭt mjhar “Bi mlih klei mĭn hdră ngă” grăp anôk čih anăn ngă gru hmô rông bip, pla djam čiăng mkra mđĭ êseo huă djam ƀơ̆ng, bi rhŏ ênoh bi liê blei djam ti sang mnia, ñĕ kơ bruă djŏ mta mnơ̆ng ruă, hĭn mơh amao adei čŏng pla djam snăn mâo djam doh čiăng ƀơ̆ng  grăp hruê, mkiêt mkriêm kơ gŏ sang.”

Dưi thâo, Măng Cành, kdriêk Kon Plông, čar Kon Tum jing să krĭng taih kbưi, ênoh mnuih ƀuôn sang lu jing mnuih djuê ƀiă. Klei mơak prŏng hĭn mnuih ƀuôn sang hlăm thŭn mrâo êgao jing dưi tŭ yap krĭng ƀuôn sang mrâo. Mŭt hlăm thŭn mrâo, knuă druh leh anăn mnuih ƀuôn sang ti să jih ai tiê hlăm bruă răng kriê leh anăn mđĭ dŭm hnơ̆ng čuăn dưi mâo.”

Sa klei sĭt dôk găn ti kdriêk Dak Song, lehanăn hlăm čar Daknông msĕ mơh, thŭn leh êgao, mâo lu gŏ êsei phung ƀuôn sang lĕ hlăm klei đuôm nư, kyua čan lĭng prăk kăk duh kơ bruă pla tiu. Leh truh ti mmông tiu čhĭ amâo mâo yuôm ôh, snăn amâo mâo ôh prăk tla nư. Lu snăk gŏ sang lui pưk sang kơyua nư klei, hiu duah mă bruă mưn hlăm dŭm čar nah Dhŭng, ƀiădah lŏ tuôm hĕ hŏng klei ruă tưp Covid 19, snăn lŏ wĭt kơ ƀuôn sang. Hlăm wưng Tết, bruă sang čư̆ êa alŭ wăl lehanăn dhar bruă djŏ tuôm ăt đru kơ digơ̆ hdĭp mda, amâo mâo lui sa gŏ êsei lĕ hlăm klei dleh dlan ôh ư̆ êpa ôh. Leh jih tết, lŏ wĭt kơ bruă knuă, bruă sang čư̆ êa ktrâo brei leh hŏng phung ƀuôn sang mghaih msir klei dleh dlan. Thị Hương, khua Bon Njrang Lu, să Dak Ndrung, kdriêk Dak Song, čar Dak Nông, jih jang mnuih lŏ bi gĭr mơ̆ng akŏ:

Tal êlâo jing bi mâo lăn snăn kơh thâo mđĭ kyar klei hdĭp mda. Tal dua jing asei mlei grăp čô brei mâo klei thâo gĭr mă bruă mơ̆ng akŏ mtam, gĭr duh ƀơ̆ng pla mjing lehanăn rông êmô, kbao lenăn rông ŭn, mnŭ, bip snăn kơh dưi mđĭ kyar klei hdĭp. Mnuih amâo mâo lăn, snăn mañ ngă lăn phung mâo lu lăn, pioh pla êtak êbai “mă ƀiă hrue rông sui hrue”. Leh kơ anăn dơ̆ng duh mĭn kơ bruă sui thŭn. Sitôhmô pla ksu, kphê, tiu hlăm thŭn kơ anăp”./.

Pô mblang: Y-Khem Niê- H’Zawut Ƀuôn Yă