VOV4.Êđê - Ho\ng klei hluê ngă djo\ ho\ng klei kreh knhâo hlăm brua\ dlăng kriê wiê ênăk tiêu, lu mnuih pla mjing ti Daklak mâo mđ^ kyar leh ho\ng klei kjăp brua\ pla tiêu, ba w^t hnơ\ng hrui w^t du\m êklai prăk grăp thu\n. Êjai ana\n, klei mnơ\ng nga\ djiê pral, djiê êmưt hlăk đ^ lar hlăm kr^ng, snăn du\m đang tiêu pla mjing djo\ hdră hlăm brua\ răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ho\ng hdră kluôm, snăn ana tiêu ăt đ^ jing jăk, boh mnga h’^t h^n 3tôn/ha.

        Ata\t hmei nao ti krah 3 ha đang tiêu mtah djưt, Trần Đình Hai, dôk ti alu\ 24, sa\ Êa H’ning, kdriêk C|ư\ Kui` brei thâo: yan mrâo êgao, go\ sang `u hrui mâo êbeh 12 tôn tiêu krô. C|ia\ng kơ đang tiêu đ^ jing ja\k siam, dưi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\, `u mđing kơ klei dưm hbâo hữu cơ bru\ nga\ kơ la\n êbhui. ~u a\t mbo\ dưm du\m đa trung vi lượng kơ ana tiêu ho\ng brua\ ba yua du\m mta hbâo tu\ ja\k mơ\ng du\m knơ\ng brua\ hing ang mâo k’hưm mse\ si hbâo pruê Bình Điền. Trần Đình Hai lac\:“ Sa thu\n kâo duh bi liê kơ tiêu hla\m brô 15 kg hbâo bru\ hla\m sa phu\n, bi hbâo vô cơ kâo kno\ng yua hbâo tu\ ja\k. Tơ duah dưm du\m mta hbâo si [uh si mâo sna\n c\ia\ng bi dưm lu sra\ng luc\ lu mmông leh ana\n ai nga\ brua\; bi yua hbâo tu\ ja\k jing bi ruah hbâo mâo ana\n kna\l sna\n `u sra\ng rơ\ng klei ja\k tu\ h^n”.

     Ho\ng klei thâo hla\m 15 thu\n pla tiêu ba klei tu\ pro\ng, Trần Minh Phúc dôk ti [uôn Bhôk, sa\ êa Bhôk, kdriêk C|ư\ Kui` lac\, ana tiêu yuôm bha\n êdi jing agha `u; agha c\a\t đ^ jing ja\k kơh `u ktang dưi bi kdơ\ngho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\. Đang tiêu c\ia\ng bi mâo mnuôr mđoh mđue# êa bi ja\k đa\m ênga\p êa. S^t kriê dla\ng đa\m nga\ bi êka ôh agha tiêu. Ana tiêu amâo c\ia\ng lu đei ôh hbâo hóa học leh ana\n dưm hbâo c\ia\ng bi dưm lu bliư\, mb^t ana\n bi mkhư\ klei ba yua êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing. Trần Minh Phúc brei thâo: đang tiêu h’^t hnơ\ng boh mnga mâo 3 tôn/ 1ha, `u bi hluê nga\ djo\ hdra\ mgang mdjiê klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ mguôp:“ Tal 1 jing mgang mdjuê mnơ\ng nga\, tal 2 jing brua\ kriê dla\ng kha\t adhan dưm hbâo, tal 3 jing mnuôr mđoh mđue# êa, 3 mta ana\n c\ia\ng bi mđing dla\ng tal êlâo s^t pla tiêu. Sitôhmô mse\ si kha\t adhan sna\n gra\p gơ\ng phu\n tiêu hd^p anei hla\m sa thu\n kâo bi kha\t adhan mao 3 bliư\, khan adhan brei `u mngac\ tac\ ana dul [ia\ klei eh kan nga\. Bi brua\ dưm hbâo sna\n sa thu\n kâo kah dưm jing 5 bliư\ hbâo hóa học, sa bliư\ hbâo bru\. Mơ\ng ako\ yan hjan jing bi dưm hbao bru\ êưlâo. Bi êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing sna\n drei ba yua tui hluê ho\ng đang tiêu pô bi yua, ksiêm dla\ng đang tiêu [uh ya mta mnơ\ng nga\ sna\n bi yua êa drao mdjiê mnơ\ng nga\ ana\n, amâo mâo djo\ [uh ara\ng yua êa drao anei êa drao dih pô ba yua mơh kơ đang tiêu pô, sna\n jing amâo mâo djo\ ôh”.

      Nao duah dla\ng gru hmô pla tiêu mơ\ng go\ sangTrần Minh Phúc, Tiến sĩ Phan Việt Hà, Knơ\ng brua\ kreh knhâo hdra\ mnêc\ brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng Tây Nguyên lac\ snei: đang tiêu anei dưi hluê nga\ djo\ hdra\ pioh mđ^ kyar h’^t kja\p:“ Đang tiêu mơ\ng go\ sang Phúc yua jing gơ\ng hd^p s’a\i, sna\n anei jing klei hmei mtô mta\ c\ia\ng mâo đang tiêu h’^t kja\p. Bi mguôp ho\ng pla gơ\ng hd^p sna\n đang tiêu mâo mnuôr mđoh đue# êa ja\k đa\m `u ênga\p êa. Klei tu\ jing leh sa yan hjan ho\ng hnơ\ng êa lu sna\n [ia\dah đang tiêu amâo mâo ana tiêu djiê ôh, sna\n brei [uh đang tiêu anei ba yua djo\ hdra\ mgang mdjiê klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ mguôp hluê si klei mta\ mtô mơ\ng phung kreh knhâo.”

      Hlăm hdră gưl êlâo, Tiến sĩ Phan Việt Hà, Khua adu\ brua\ ]ua\l mka\ brua\ kreh knhâo, Knơ\ng brua\ ksiêm hriăm brua\ kreh knhâo lo\ hma dliê kmrơ\ng Lăn Dap Kngư, k]e\ mtô leh kơ brua\ dlăng kriê wiê ênăk kơ ana tiêu hlăm yăn bhang không. Lo\ dơ\ng hlăm hdră hruê anei, Tiến sĩ Phan Việt Hà mâo klei mta kơ phung pla mjing kơ brua\ pruê hbâo kơ ana tiêu:

“Brua\ tal êlâo brei drei mđing jing pruê bi djăp ênu\m hbâo bru\, ]ia\ng mâo mkăp djăp đa vi lượng, trung vi lượng lehana\n du\m mnơ\ng dhơ\ng hd^p tu\ dưn, ]ia\ng đru mkhư\ mta jhat mâo hlăm lăn. Êjai pruê hbâo bru\ lehana\n wa\t hbâo vô cơ snăn brei drei pruê bi djo\ hdră: Drei ktuôr sa [a\ng êđal ju\m knhal hla tiêu hla\m brô 15cm, pruê hbâo hlăm ana\n, leh kơ năn dơr he\ ho\ng lăn. Ho\ng hbâo bru\ drei pruê hbâo kla\ s^t jing bru\ leh, hlăm klei mđăm hbâo bru\, mđăm tơl bru\ s^t leh kơ năn bi lu\k chế phẩm sinh học trichoderma, bi mbru\ djah, krơ\ng hnơ\ng đạm mâo, bi lik lân…boh nik mta trichoderma dưi mkhư\ kman hlăm lăn lehana\n mmao jhat fursarium”.

      Hlăm yan không, adiê mđia\ hlơr, brei diih mđing krih êa jê` jê`, krơ\ng hnơ\ng h’ăp msah kơ lăn, ]ia\ng kơ agha tiêu đ^ jing jăk. Kha\dah hnơ\ng hbâo kơ ana tiêu ]ia\ng amâo mâo lu ôh, [ia\dah brei mđing mkăp bi djo\ hnơ\ng hbâo kơ tiêu, kyuadah anei jing wưng hlăk kbu\m ]uh blang mnga, ksu\n hbâo pioh rông ana tiêu blang mnga lehana\n đuôm adiê. Tiến sĩ Phan Việt Hà mblang:

“Ana tiêu mâo klei jing ana\n jing agha hd^p awa\t, kyuana\n êjai drei pruê hbâo, snăn dleh mơh agha tiêu hrip ma\ hbâo. Lehana\n tơdah drei pruê hbâo amâo mâo djo\ hdră `u srăng ba klei jhat kơ agha, ana\n mơh hlo\ng jing êlan ba mtưp klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ba klei djiê pral lehana\n djiê êmưt kơ ana tiêu. Kyuana\n hmei mâo klei ]ia\ng mta\ êjai pruê hbâo bru\ snăn brua\ tal dua jing jing drei mbo\ djăp mnơ\ng tu\ jăk kơ ana tiêu hlăm êlan hla drei krih êa hbâo kơ ana tiêu. Hbâo krih hlăm hla drei ăt bi t^ng mơh hnơ\ng mtlai djo\ ho\ng grăp wưng hd^p mơ\ng ana tiêu, snăn jăk h^n krih mbha lu blư\ tu\ dưn h^n. Êjai krih bi krih tar hlăm hla, ]ia\ng bi msah jih [o# hla nah dlông lehana\n, lehana\n krih êa hbâo ti mmông adiê êđăp”.

       Thâo kla\ kơ klei đ^ jing mơ\ng ana tiêu, bi mbo\ thiăm hbâo bi djo\ guôp, ruah bi djo\ hbâo, pruê bi djo\ hdră jing sa hdră ma\ brua\ tu\ dưn pioh mđ^ kyar đang tiêu kjăp mâo ba w^t boh mnga lu.

BTV: Y-Khem; H’Nga.