VOV4.Êđê – Hla\m du\m thu\n gia\m anei, anôk boh mâo [luôn mse\ si: boh krue# kam, boh krue# kuit dưi ba pla ti du\m kr^ng mơ\ng Dap Kngư leh ana\n [uh djo\ guôp mơh ti kr^ng la\n mrâo. Kyua ana\n, anôk ba pla du\m mta ana boh anei [rư\ hruê [rư đ^ h^n. Sna\n [ia\dah, kyua anei a\t jing mta ana ba pla mrâo, mnuih [uôn sang adôk tu\k tu\l hla\m brua\ pla leh ana\n dla\ng kriê, bohnik s^t du\m đang war boh mâo klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ leh ana\n amâo đei mboh ôh.

Boh krue# cam, quýt dưi pla hlăm lu mta lăn mse\ si: la\n êa mbo\ tuê hang êa, lăn ]ư\ kngư, lăn mtlaih ]uah. Hnơ\ng hlơr leh ana\n hnơ\ng êa mâo klei hma^ djo\ kơ hnơ\ng tu\ jăk leh ana\n klei đ^ pro\ng mơ\ng boh. Đoàn Đức Hồng ti alu\ Giang Điền, să Êa Puk, kdriêk Krông H’Nang brei thâo, hlăm wưng adôk điêt, bruă pla ana bi êyui jing ]ia\ng êdi pioh krơ\ng hnơ\ng hlơr mhro\ klei bluh đue# êwa êa hlăm yan bhang:

“ }ia\ng mâo êyui mgang êđăp, snăn kâo pla ana juăr,ana juăr amâodah lo\ pia jing ana keo ju\ ]ia\ng mâo êyui kơ du\m ana boh mrâo pla tal êlâo. Ara\ anei gơ\ h’^t kjăp leh, ana juăr kâo găl he\ adhan ]ia\ng ba pla tiêu mpluă mb^t ana\n. Bi êa jua mâo klei găl jing giăm hnoh êa, anăn klei hlăm brô du\m sao ênao êa, êa amâo mâo tuôm khuôt ôh. Si la] he\ êa jing mâo djăp yơh”.

Hlăm hdră pla, ]ia\ng ana boh đ^ jing jăk siam, boh pro\ng, êdjin, m’mih, [luôn  amâo mâo thu, bi arua\t sna\n mnuih pla c\ia\ng bi thâo klă hdră kriê dlăng mơ\ng mbu\ phu\n, khăt adhan, dưm hbâo, krih êa djo\ hruê mmông, djo\ hnơ\ng. Huỳnh Hữu Vân, ti alu\ Hoà Thanh, să Êa ~uôl, kdriêk {uôn Đon brei thâo: bi hro\ng ruah mta hbâo mâo hnơ\ng jăk, mâo phu\n agha klă mnga] leh ana\n ara\ng bi mdoh leh. Drei bi mđing ba yua hbâo sinh học `u ba klei tu\ jăk kơ lăn êjai, mhro\ klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă êjai:

“Đang war anei lu êdi kâo ba yua hbâo sinh học, kyua mta hbâo anei ara\ng bi mdoh leh, leh ana\n drei kăn dưi k[ah lei hbâo NPK, [ia\dah drei ruah hbâo NPK ya mta hbâo mâo `u boh tu\ dưn, amâo mâo klei ju\ jhat kơ mnơ\ng pla, mb^t ana\n drei mguôp ho\ng hbâo sinh học, dưi nga\ snăn kơh dưi mjing klei doh ja\k kơ ana boh, bi krơ\ng yua hbâo ana\n, sna\n kơh anôk lăn pô gơ\ doh, amâodah si hdră msir mghaih lăn pla, amâo djo\ ôh bi kluh dưm hbâo ngă kơ lăn [rư\ hruê [rư\ jhat h^n amâo mâo jăk kơ ana boh ôh. Kyua lăn drei amâo jăk mơ\ng êlâo, ara\ anei drei ba dưm ]u\r ]ia\ng mkra mđ^ hnơ\ng PH pioh bi mhro\ [ia\ hnơ\ng msăm”.

Mb^t ho\ng bruă dưm hbâo, snăn bruă msir mghaih tơdah đang war mâo klei mnơ\ng ngă jing bruă năng mđing êdi. Hluê si Huỳnh Hữu Vân boh krue# cam, quýt leh ana\n du\m mta ana [ơ\ng boh, khăng mâo lu klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, snăn [ia\dah leh ana boh leh mboh, snăn bruă ba yua êa drao hoá học c\ia\ng t^ng dlăng bi klă, kyua tơdah ba yua amâo djo\ hnơ\ng srăng ngă hma^ djo\ kơ hnơ\ng doh jăk boh leh ana\n amâo mâo êđăp ênang ho\ng klei suaih pral mnuih blei [ơ\ng:

“ Kâo tal 1 amâo mâo ba yua lu đei êa drao ôh,  tal 2 amâo mâo ba yua êa drao pliă plia ôh. Si tô hmô mse\ si ara\ anei hlăm 1 mlan kâo bi k]ah krih 2 blư\ đui]. Mse\ si drei mrâo leh khăt adhan hlo\ng ma\ êa drao sinh học krih mtam . Êa drao ana\n jing êa drao sinh học bi mdoh leh amâo djo\ êa drao hoá học ôh, leh krih snăn 15 hruê êdei kơh drei lo\ hrui pe\ boh, jing mơ\ng hruê mphu\n krih mâo truh kơ 30 hruê, boh sui bi kpleh mâo 15 hruê, snăn mmông ana\n ana boh pô jing doh jăk”.

Klei c\ia\ng mnơ\ng tu\ ja\k leh ana\n hdra\ răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kơ ana boh krue# bam, krue# kuit

 }ia\ng mnuih [uôn sang lehana\n [^ng găp drei mâo klei thâo kơ hdră pla leh ana\n kriê dlăng ana boh mâo [luôn la] mb^t, boh krue# cam, quýt la] hjăn, kdrê] adôk mơ\ng kdrê] anei, Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường, Khua adu\ bruă Dliê kmrơ\ng leh ana\n ana boh kroh, Knơng Kreh knhâo hdra mnêc\ nga\ bruă Lo\ hma dliê kmrơ\ng Tây Nguyên srăng đru k]e\ kơ mnuih [uôn sang drei klei ]ia\ng kơ mnơ\ng tu\ jăk leh ana\n hdră răng mgang klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ ana boh krue# cam, quýt.

Ho\ng djăp mta ana boh, klei thâo kjăp si klei đ^ jing, mơ\ng ana\n mnuih pla mjing mâo hdră dlăng kriê wiê ênăk djo\ guôp, kơ grăp wưng s^t nik srăng ba w^t boh mnga jăk. Tui si tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường, khua anôk brua\ kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap kngư la] boh krue# kam, kuit, lehana\n djăp mta ana boh bi k[luôn mkăn hd^p lehana\n đ^ jing ho\ng hnơ\ng h’uh mơ\ng 13 – 38⁰C. Êwang bi kpleh hnơ\ng h’uh hruê ho\ng mlam ktang pro\ng snăn boh mnga jăk h^n. Lehana\n le\, ana boh bi k[luôn [ng êa lu, boh nik hlăm yan bi mnga, lehana\n đ^ jing adiê boh, [ia\dah kăn dưi tu\ rei tơdah tuôm ho\ng klei dram êa. Hlăm yan hjan, hnơ\ng êa mur lu hlăm lăn, lehana\n amâo mâo êlan đue# ôh s^t nik srăng bru\ jih agha k`^ hla lehana\n djiê:

“ Ho\ng ana boh krue# kam kuit, lehana\n jih jang boh bi k[luôn jing boh bi mnga, bi adiê [ơ\ng lu êa snăk, snăn êjai hlăm brua\ dlăng kriê wiê ênăk mđing kơ brua\ mkăp êa bi djăp. Ho\ng du\m kr^ng mâo nanao êa snăn ti ana\n jăk pla boh krue# kam, boh krue# kuit. Tal dua, klei pruê hbâo jing yuôm bhăn pioh kơ ana boh mboh jăk. Tal 3, jing klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kreh mâo lu snăk ho\ng ana boh krue# kam lehana\n kuit, boh nik hlua\t ka], lehana\n êyui [âo. Mnơ\ng kreh ngă lu jing hlăm agha. Jih jang anôk pla boh krue# tuôm sơăi yơh mta virus ngă. Mse\ si greening ngă anei jing mnơ\ng ngă jhat êdi. Brei mnuih pla mjing mđing, ana boh krue# kam, kuit dưi hd^p jăk hlăm kr^ng hlơr, lehana\n mâo êwang bi kpleh hnơ\ng h’uh pro\ng snăn boh krue# kam, lehana\n kuit mboh h^n. Bi tơdah pla boh anei hlăm kr^ng êđăp amâo mâo guôp ôh ho\ng mta ana boh anei. {ia\dah boh krue# kam, lehana\n kuit ăt mâo lu mta djuê mâo mjeh ăt guôp ho\ng kr^ng êa\t, Tôhmô hla\m Sơn La, Thái nguyên. {ia\dah lu [uh mjeh kam kuit hd^p jăk h^n hlăm kr^ng hlơr, boh srăng mmih h^n, anôk anei yơh klei tu\ kơ boh krue# kam lehana\n kuit”.

Êngao kơ hnơ\ng h’uh, lehana\n êa jua, snăn mta lăn ăt hmăi pro\ng mơh kơ hnơ\ng jăk boh krue#. Tui si Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường boh krue# kam, kuit hd^p jăk hla\m lăn mnai êa mbo\:

“ Boh nik ana boh krue# kam kuit hd^p jăk ho\ng lăn mnai êa mbo\. Bi hlăm lăn hrah bazan hnơ\ng tu\ boh krue# srăng hro\ h^n mkă ho\ng anôk pla hlăm lăn mnai êa mbo\. kyua hlăm lăn hrah bazan mâo mta msei lu srăng ngă kơ boh msăm h^n mka\ ho\ng klei jing mơ\ng mjeh  boh ana\n”.

Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường brei thâo, brua\ mbo\ mnơ\ng tu\ jăk kơ ana boh jing yuôm bhăn snăk, amâo mâo djo\ kno\ng mboh h^n ôh, [ia\dah lo\ ngă kơ hnơ\ng jăk boh tu\ h^n. Brua\ pruê hbâo amâo mâo djo\ wưng, amâo mâo djo\ ênoh mơ\ng ana boh ]ia\ng, amâo mâo djăp mta hbâo s^t nik klei mjing mta tu\ jăk hlăm boh amâo mâo djăp ôh srăng ngă kơ boh msăm, amâo mâo lu êa ôh, boh điêt, ]h^ amâo mâo yuôm ôh. Kyuana\n, hlăm grăp wưng đ^ jing brei bi mâo hdră pruê hbâo bi djo\ rơ\ng mkăp djăp đa trung vi lượng kơ ana boh.

Hlăm wưng leh hrui pe\ boh drei lo\ dơ\ng khăt mkra adhan hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, adhan amâo mâo jăk, mkhư\ êa kơ ana boh [ia\ êdi 20 hruê, leh kơ ana\n dơ\ng krih êa, lehana\n thiăm mbo\ djăp mta hbâo krih hlăm hla, lehana\n hbâo pruê hlăm phu\n, k`ăm mtru\t ana boh bi mnga, đuôm adiê:

Bi kơ hbâo pruê kơ ana boh kam kuit brei mnuih pla mjing mđing pruê bi djo\ wưng. Êjai hlăm wưng bi adiê snăn drei amâo mâo pruê lu ôh đạm, drei mđing pruê lân lehana\n kali. Lehana\n drei lo\ thiăm du\m mta trung vi lượng, mơ\ng mta hbâo anei mjing mta mmih jăk kơ boh. Bi tơdah drei pruê lu hbâo đạm hla\m wưng bi adiê srăng ngă kơ ana boh luh adiê lu. Tal dua le\, jing pruê hbâo hlăm wưng dơ\ng bi mnga, lehana\n đuôm adiê, bi hro\ pruê đạm, lehana\n lân, mđ^ hbâo kali srăng bi mnga lehana\n đuôm adiê h^n”.

Mb^t ho\ng brua\ pruê hbâo vô cơ, snăn hbâo bru\ jing mta hbâo năng mđ^ ai ba yua bi lu ho\ng djăp mta mnơ\ng pla. Ho\ng ana boh krue# kam kuit pruê hbâo bru\ [ia\ êdi sa thu\n sa blư\, mâo hbâo eh wa\t, eh mnu\ jing jăk h^n. Bi tơdah amâo mâo ôh hbâo bru\ eh mnơ\ng rông, dưi mơh ba yua hbâo hữu cơ vi sinh:

“ Hbâo bru\ jing mta hbâo guôp ho\ng djăp mta mnơ\ng pla, klei ba yua hbâo bru\ tui si phung ksiêm lu, mnuih pla mjing ba yua bi lu. Boh nik ho\ng ana boh krue# kam kuit jing ana boh tui duah lu mta hbâo lân lehana\n kali snăn hlăm eh êmô, lehana\n eh wa\t jing mta hbâo jăk snăk ho\ng ana boh krue# kam kuit”.

Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường mâo ênoh mka t^ng hnơ\ng hbâo vô cơ kơ sa thu\n pruê jih jang snei:

• Ana boh mơ\ng 1 – 2 thu\n: Hnơ\ng hbâo pruê kơ grăp phu\n jing mkrah kg ]u\r + 80 – 150 gram đạm + 100 – 150 gram lân + 100 – 150 gram kali.
• Ana boh mơ\ng 4 – 5 thu\n: Hnơ\ng hbâo pruê kơ grăp phu\n jing 0,7kg ]u\r + 200 – 250 gram đạm + 150 – 200 gram lân + 150 – 250 gram kali.
• Ana boh mơ\ng 6 – 7 thu\n: Hnơ\ng hbâo pruê kơ grăp phu\n jing 1kg ]u\r + 300 – 400 gram đạm + 250 – 300 gram lân + 300 – 400 gram kali.
• Wưng ana boh bi mnga lo\ thiăm luy lân lehana\n kali.
• Wưng êlâo kơ hrui pe\ boh hlăm brô 20 pruê thiăm kali ]ia\ng hnơ\ng mmih kơ boh, lehana\n boh siam h^n mơh.
• Amâo mâo jăk ôh pruê ure ko# srăng ngă kơ boh krue# kam kuit msăm, ngă lu] klei tu\ dưn mơ\ng boh.

                                                                       Y- Khem pô ]ih hlo\ng răk