VOV4.Êđê - Hluê si klei t^ng dla\ng mơ\ng phung kreh knhâo,  ho\ng lu mta vi sinh vật mâo klei tu\ ja\k, hbâo bru\ vi sinh mâo klei tu\  mkra mđ^ bi êbhuc\ la\n leh ana\n bi mkhư\ du\m ta mmao nga\ kơ mnơ\ng pla mjing dôk hla\m la\n. Kyua ana\n, [rư\ hruê [rư\ mâo lu mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma ti kr^ng Dap Kngư ba yua hbâo bru\ vi sinh pioh kriê dla\ng kơ mnơ\ng pô pla mjing mâo hnơ\ng boh mnga đ^ leh ana\n ja\k siam. Mta hbâo anei đru mguôp bi mkhư\ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\, đang kphê, tiêu dưi hd^p sui h^n …….

        Djiêo đang kphê 25 thu\n, Phạm Ngọc Anh ti alu\ 9, phường Tân Hoà, [uôn pro\ng {uôn Ma Thuột, ]ar Dak Lak brei thâo; mơ\ng leh ba yua hbâo bru\ vi sinh, đang kphê khua mduôn mơ\ng `u boh mnga hrui w^t ăt h’^t kjăp mâo 3 ton hlăm 1 ha, [ia\dah prăk bi liê kơ hbâo pruê tru\n h^n:“Kâo [uh mâo boh tu\ dưn êdi: ana kphê `u mdê mơh, đ^ jing mtah mda, lu adhan; leh ana\n tru\n 50% hnơ\ng hbâo hoá học”.

            Bi ho\ng go\ êsei Phạm Quốc Trung ti thôn Hoà Sơn, să Ia Phang, kdriêk }ư\ Pưh, ]ar Gia Lai, bruă ba yua hbâo vi sinh ba w^t klei tu\ jing êngao kơ ]ang hmang. Kyua khua mduôn leh ana\n hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, 3ha tiêu `u jhat rai kjham, ana\p bu] lui. {ia\dah leh ba yua hbâo bru\ vi sinh, đang tiêu lo\ mâo boh mnga mse\ si hđăp. Phạm Quốc Trung hơ\k m’ak: “ Đang tiêu anei mnơ\ng ngă kjham, [ia\ dah kyua mâo hbâo sinh học kâo ba yua 2 thu\n êgao, sơnăn đang tiêu ara\ anei dưi lo\ kru\ w^t 70%. Tiêu pla mơ\ng thu\n 2005, [ia\dah ara\ anei dưi lo\ kru\ w^t mse\ sơnăn jăk êdi”.

          Hluê si Tiến sĩ Lê Ngọc Báu, khua Anôk bruă khoa học kỹ thuật bruă lo\ hma dliê kyâo Tây Nguyễn, mnơ\ng pla đ^ jing kjăp, dưi bi kdơ\ng ho\ng klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, lăn ala dưi kru\ w^t jăk, kyua mâo mta mnơ\ng hd^p đơđiêt tu\ jăk hlăm hbâo bru\ vi sinh:“ Ba yua hbâo vi sinh s’năn `u mjing klei đ^ jing, kyua du\m mta mnơ\ng hd^p đơđiêt anei `u dưi bi h’^t kjăp đạm, leh ana\n `u bi rai rai lân mâo lu hlăm lăn hrah ba-zan, s’năn du\m mta mnơ\ng hd^p đơđiêt anei bi rai lân dleh lik jing lân êlưih lik ]ia\ng mnơ\ng pla mjing hrip mă, sơnăn srăng mkiêt mkriêm hbao hoá học. Mb^t ana\n mâo mta mnơ\ng hd^p đơđiêt tu\ jăk `u dưi mkhư\ klei đ^ lar mơ\ng lu mta m’mao ba klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă hlăm lăn, si tôhmô mse\ si m’mao Trichoderma: hlăm ana kphê sơnăn `u bi kdơ\ng ho\ng Fusarium, hlăm ana tiêu `u bi kdơ\ng ho\ng m’mao Fitotora”.

            Ba yua hbâo bru\ sinh học, mhro\ hbâo hoá học leh ana\n êa drao krih kơ mnơ\ng pla mjing jing klei yuôm bhăn mơ\ng bruă ngă lo\ hma h’^t kjăp, rơ\ng hnơ\ng jăk mnơ\ng mă mơ\ng lo\ hma, mđ^ h^n klei bi mhiă hlăm hdră `u\ kma. Tiến sĩ Trương Hợp Tác, Anôk bruă pla mjing, Phu\n bruă Lo\ hma mđ^ kyar kr^ng [uôn sang la]:

            “ Hbâo vi sinh jing mta hbâo mâo knu\k kna mđing dlăng hlăm bruă duh mkra pla mjing ara\ anei. Amâo djo\ kno\ng ala ]ar drei đui] ôh, [ia\dah du\m ala ]ar dlông ro\ng lăn ăt mse\ mơh, ara\ng hlăk mâo hdră bi mlih [rư\ [rư\ mơ\ng hbâo hoá học ba yua hbâo sinh học, boh nik gơ\ hbâo mâo mta mnơ\ng hd^p đơđiêt. Kyua leh dưm kơ mnơ\ng pla mjing, sơnăn `u amâo djo\ kno\ng mđ^ hnơ\ng mâo, hnơ\ng jăk đui] ôh, [ia\dah lo\ mâo klei tu\ dưn mkra mđ^ lăn”.

       Ba yua jih jang djah djâo mơ\ng mnơ\ng lo\ hma mđam ngă hbâo bru\ vi sinh, jing hdră jăk êdi bi mkiêt mkriêm pioh dlăng kriê mnơ\ng pla mâo boh mnga, lehana\n mjing lăn êbhu] h^n. {ia\dah, tơ amâo mâo păn kjăp ôh hdră mđam, snăn srăng lu] hruê mmông, [ia\dah amâo mâo hbâo bru\ jăk ôh. Snăn êjai mđam hbâo bru\, brei diih ba yua djăp mta mmao vi sinh mse\ si Trichoderma, HB-01… jing pô bi mbrui\ djah mơ\ng mnơ\ng pla mjing.

Mnơ\ng pioh mđam bi mbru\ mâo: 5 kdrê] djah mơ\ng brua\ lo\ hma, mse\ si adrăng, rơ\k rung, djah djăp mta ana djuê êtak, ana êtak mtah, êtak prăi, ana rơ\k mrâo, lehana\n 2 kdrê] hbâo eh mnơ\ng rông (eh kbao, eh êmô, eh u\n mnu\) Tơdah mâo lu eh mnơ\ng rông jing jăk h^n. Ba yua 1kg kpei Trichoderma, 5kg hbâo lân kơ 1m3 djah bi mbru\.

Hdră mđam: Adrăng lehana\n djăp mta djah mơ\ng brua\ pla mjing, drei k]oh bi [h^, krih êa bi msah.

Bi lu\k tar mb^t ho\ng eh mnơ\ng rông, lehana\n hbâo lân.

Bi lu\k kpei vi sinh ho\ng êa krih bi tar hlăm mkăm mđam.

Ruah anôk lăn dap, ti kngư pioh mđam hbâo.Ti gu\ tur mkăm djah mđam ana\n sun sa tal adrăng amâodah rơ\k krô hlăm brô 10cm. Mjing kăm mđam pro\ng hlăm brô 1m mkrah, mkăm dlông truh kơ 1m mkrah mơh, ]ia\ng dưi mâo hnơ\ng h’uh djo\ guôp. Amâo mâo jăk ôh jua\ ktang, amâodah jeh dăl đei hlăm kăm mđam ana\n. Tlum he\ kr^p kăm mđam ana\n ho\ng [aih, amâodah luôm ho\ng ho\ng lu\ bi kr^p kăm mđam.

Hnơ\ng h’uh djo\ guôp ]ia\ng kơ vi sinh dưi bi mbru\ hbâo jing hlăm brô 60 độ C. Hlăm 10 hruê, bi ksul he\ djah mkăm, ]ia\ng kơ đăm anôk hlơr đei, lehana\n klei bi mbru\ hbâo amâo mâo bi knar ôh. Dưi mơh mjing [a\ng êwa ho\ng hdră drei ]u\t du\m [a\ng hlăm krah kăm mđam.

Hnơ\ng h’ăp man djăp kơ kăm mđam jing 50 %. Tơdah lu đei êa, klei bi mbru\ êmưt, hbâo [âo bru\ ktang. Bi tơdah thu đei klei bi mbru\ ăt êmưt mơh, amâdah amâo lo\ dưi bi mbru\ ôh. Kyuana\n, tơdah mnơ\ng mđam ana\n msah đei snăn drei raih bi thu, bi tơdah thu đei lo\ krih êa bi msah. Ksiêm dlăng mnơ\ng mđam ana\n ho\ng hdră ma\ sa păt djah kpit ktang, [uh êa kbia\ drim drim hlăm kplang kđiêng jing man leh. Diih ma\ êa hlăm ênao, amâodah êa djah mnơ\ng rông pioh krih hlăm kăm mđam. Hdơr điêt đuôt amâo mao dưi ma\ yua êa pơ\ng ôh pioh mđam hbâo bru\.

Tơdah hnơ\ng h’ăp djăp ênoh ]ua\n, [ia\dah kăm mđam bi mbru\ êmưt, drei lo\ lu\l thiăm eh mnơ\ng rông hlăm kăm mđam ana\n.

Drei dưi ksiêm dlăng pral klei bi bru\ hbâo ho\ng hdră mnâo kbia\ amâo mâo [âo jhat ôh, ho\ng klei drei [uh lu mta mmao ko# hlăm kăm mđam ana\n hlăk dôk bru\. Kăm mđam mlih jing êa uê khua, boh pro\ng kăm mđam điêt êjai.

Hlăm brô 2 mlan, kăm mđam srăng bru\ jih, dưi jing hbâo bru\ vi sinh. Diih ma\ `uăl kwa\t ala\ mja mâo [a\ng pro\ng hlăm brô 3cm êyuh hbâo bru\. Đơ djah pro\ng lo\ dơ\ng mđam, ]ia\ng kơ hbâo dưi bru\ jăk h^n.

                                  H’Nga; Y-Khem pô ]ih mkra, răk dlăng.