VOV4.Êđê - Hlăm du\m thu\n giăm anei, mnuih pla mjing ti Daklak jho\ng bi mlih mnơ\ng pla k`ăm mđ^ boh mnga mâo, lehana\n prăk ba w^t. Hlăm năn hdră ba yua klei pla mjing kphê plua mb^t ho\ng du\m mta boh kroh đru leh lu go\ êsei md^ kyar klei hd^p mda.

        Ăt mse\ ho\ng lu go\ êsei mnuih [uôn sang mkăn ]ia\ng mâo thiăm prăk hrui w^t êngao kơ kphê du\m thu\n ho\ng anei go\ êsei Cao văn Thắng ti să Êa Kiêt, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Dak Lak pla pluă ana boh [ơr, tiêu hlăm đang kphê pô ho\ng ênhă pro\ng giăm 2 ha. Cao Văn Thắng brei thâo; `u ruah mă boh [ơr, sầu riêng, tiêu ]ia\ng pla pluă, kyua du\m mta ana anei jing du\m mta ana djo\ guôp ba w^t boh tu\ dưn mse\ si: bi êyui, mjing hnơ\ng h’ăp tơdah pla mb^t ho\ng kphê. Kyua ba yua du\m hdră pla pluă anei đang kphê `u đ^ jing h’^t kja\p hnơ\ng mâo boh mnga 4 ton asa\r hlăm 1 ha. Êngao kơnăn, hnư hrui w^t mơ\ng go\ êsei `u ăt đ^ h^n êdi yap mơ\ng du\m mta ana pla pluă.

        Bi Hoàng Thị Phong, ti să Êa Kao, [uôn pro\ng {uôn Ma Thuôt, ]ar Dak Lak mâo klei thâo hlăm bruă pla kphê êbeh 10 thu\n ho\ng anei. Hlăm brô 5 thu\n êlâo dih, [uh boh tu\ dưn mơ\ng bruă pla sầu riêng, sơnăn Hoàng Thị Phong ktưn ai pla pluă 50 phu\n boh sầu riêng hlăm đang kphê pô ênhă pro\ng 7 sào. Ara\ anei grăp thu\n, êngao kơ hrui w^t boh kphê, Hoàng Thị Phong lo\ mâo thiăm du\m pluh êklăk prăk mơ\ng ]h^ boh sầu riêng. Hoàng Thị Phong la] sơnei; êdei ana\p ênoh kphê pla srăng khua, sơnăn bi pla thiăm ya be\ mta ana, ]ia\ng leh kphê khua amâo mâo mboh, [ia\dah ăt mâo hnư hrui w^t mkăn. Hoàng Thị Phong la]:

        “Đang kphê sang kâo khua leh, sơnăn duah ana boh sầu riêng ba pla pluă ]ia\ng mâo thiăm hnư hrui w^t, êdei ana\p kphê khua ăt koh druôm mơh, tơdah lo\ pla kphê mrâo, drei ăt mâo hrui w^t boh sầu riêng ]ia\ng bi hnô, bi tơdah h’a^ sơnăn si thâo mâo prăk ba yua aguah tlam êjai dôk guôn kphê. Amâo dah drei lo\ pla pluă du\m mta ana ]ia\ng mâo hnư hrui w^t grăp hruê, tơdah h’a^ koh leh ana\n lo\ pla w^t si dưi dôk guôn du\m mta ana pla sui thu\n mlan”.

        Ho\ng ayo\ng Nguyễn Văn Quốc ti thôn 3, să Hoà Phú, [uôn pro\ng {uôn Ma Thuột ruah mă ana boh [ơr jing ana pla pluă hlăm đang kphê pô ênhă pro\ng 1 ha. Ayo\ng Nguyễn Văn Quốc brei thâo; grăp ana boh [ơr pla pluă mơ\ng sang `u hrui pe\ mâo hlăm brô 50 kg, 1 yan ênoh boh [ơr sang `u ba ]h^ mâo du\m pluh êklăk prăk. Êngao kơnăn, êyui mơ\ng ana boh [ơr dlông, êđăp, dưi gang mđiă kơ kphê amâo kbia\ đue# êwa êa ôh hlăm yan mđiă hlơr.

       “Kâo pla boh [ơr tal 1 kyua boh tu\ dưn mơ\ng mta ana anei, mta ana anei ênưih kriê dlăng, pum hla pro\ng dưi mgang êđăp kơ ana kphê, mrâo anei tơdah amâo mâo ôh du\m [e\ ana boh [ơr s^t nik đang kphê sang kâo dliu krô jih”.

Bruă pla pluă ana boh kroh hlăm đang kphê đru leh lu mnuih [uôn sang ngă lo\ hma mâo thiăm hnư hrui w^t, ba pla lu mta mnơ\ng hlăm 1 ênhă lăn, mđ^ h^n boh tu\ dưn hlăm bruă duh mkra pla mjing./.

        Hdra\ pla boh [ơr hlăm war kphê.

        Ara\ anei ênhă pla boh [ơr ti ]ar Dak Lak truh 5 êbâo ha. Ana boh [ơr amâo djo\ kno\ng ba w^t boh tu\ dưn đui] ôh, [ia\dah lo\ jing mta ana pla djo\ guôp ]ia\ng ba pla pluă hlăm du\m đang kphê k`ăm mđ^ lar klei tu\ dưn gang ang^n leh ana\n bi êyui êđăp kơ ana kphê hlăm yan bhang. Kyua ana\n, [rư\ hruê [rư\ lu mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ruah mă ana boh [ơr ]ia\ng pla pluă hlăm đang kphê pô. }ia\ng mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng găp drei mâo thiăm klei thâo kơ bruă ruah mă djuê mjeh, pla kriê dlăng ana boh [ơr, ti gu\ anei, Thạc sĩ Hoàng Mạnh Cường, knuă druh Anôk bruă ba yua hdră mnê] mrâo mrang hlăm bruă lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap Kngư srăng k]e\ kơ mnuih [uôn sang drei hdră pla, kriê dlăng tơdah pla pluă ana boh [ơr hlăm đang kphê.

     Ara\ anei mâo 4 mta mjeh boh [ơr mâo phu\n brua\ lo\ hma tu\ yap djo\ guôp ho\ng lăn ala, yan adiê ti Lăn Dap Kngư, jing jih jang mjeh boh [ơr anei amâo djo\ kno\ng boh mnga lu, boh jăk, [ia\dah dưi lo\ kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, kăn lu] liê ai tiê dlăng kriê wiê ênăk rei. Boh nik mjeh [ơr Booth 7. Boh [ơr anei mâo lu kđeh truh 15%, bi mjeh [ơr yăng đar kno\ng mơ\ng 5 – 10%. K[dah boh k`^ khua, [âo mngưi, ê’un juat, amâo mâo lu arua\t ôh, asa\r điêt, kl^t kpal, wưng ksa\ hlăm brô 7 hruê, bi boh [ơr yăng đar kno\ng hlăm 3 hruê. Klei anei jing jăk pioh ]h^ kơ ala ta] êngao. Boh nik, mlan pe\ boh jing mlan 10 – 11, hnui h^n dua mlan mka\ ho\ng du\m mta mjeh [ơr mkăn, kyuana\n yơh ênoh ]h^ `u yuôm h^n mơh mka\ ho\ng boh [ơr mkăn. Tui si Thạc sĩ Hoàng Mạnh Cường, mjeh boh [ơr Booth dưi pla hlăm djăp mta lăn. Hlăm năn mâo lăn hrah bazan, lăn êa mbo\ mtlai ]uah, lăn mngư, lehana\n kr^ng lăn dap jing jăk h^n. Lăn pla boh [ơr jăk h^n jing lăn ênưih klei mđue# êa, kyuadah boh [ơr amâo mâo dưi tu\ ôh ho\ng klei dram êa. Hnơ\ng pH mil 4-6, brei ksul nanao lăn bi êbhu], hwai mdoh jih djah djâo leh kơ năn kơh klei [a\ng pla boh. Bi tơdah hlăm du\m kr^ng lăn kngư snăn mkra pruê pla hluê êlan dar pioh đru mkhư\ klei hroh đue# lăn. Ho\ng lăn ala, lehana\n yan adiê ti Lăn Dap Kngư snăn pla guôp h^n mơ\ng mlan 6 – 7. Êjai pla, thạc sĩ Hoàng Mạnh Cường mta\ snei:

        “Mjeh kreh pla jing mjeh grep, leh 6 mlan drei prăp êmiêt ana grep mơ\ng anôk mjut mjing êđai mjeh, drei ma\ ba pla. Hdơr hdră pla jing ana boh [ơr amâo mâo dưi tu\ ôh ho\ng anôk lăn dram êa, snăn jing amâo mâo kuai [lu\ng ôh kơ anôk pla êđai boh, [ia\dah pla mtăp trim ho\ng [o# lăn. Klei [a\ng lehana\n tuh eh êmô leh mđam bru\. Tal dua, drei klai [a\ng êlâo kơ ana\n dua mlan, lehana\n drei tuh hbâo hlăm năn, lehana\n dơr he\ ]ia\ng kơ hbâo lo\ bru\ h^n. Hnơ\ng hbâo bru\ eh êmô tuh kơ sa [a\ng jing mơ\ng 15 – 20kg. {a\ng klei pro\ng 60cm, êlam 50cm, leh kơ năn drei lo\ dơr ho\ng lăn mđăm dơ\ng mơ\ng 1 mlan mkrah truh kơ 2 mlan snăn kơh drei klei lăn bi lu\k mb^t lehana\n pla ]ia\ng kơ hnơ\ng hd^p ênu\m êđai boh”.

        Ana boh [ơr Booth dưi pla đang hjăn, amâodah pla plua\ mb^t ho\ng mnơ\ng mkăn. Tơdah ]ia\ng mđ^ kyar trua\n kơ brua\ pla boh [ơr snăn pla jing đang hjăn. {ia\dah ara\ anei hlăk hlê dôk ba yua hdră pla plua\ ho\ng kphê jing lu êdi, ]ia\ng pioh mjing ana bi êyui êjai, lehana\n gang ang^n êjai, lehana\n dưn yua lklei tu\ dưn mâo hlăm sa ênha\ lăn. Thạc sĩ Hoàng Mạnh Cường mta\:

    “Ho\ng war kphê mrâo pla, êjai hlăm thu\n ka mboh ôh, snăn thu\n tal tlâo drei pla plua\ mb^t ana boh [ơr plah wah êwang kphê. Drei dưi pla ho\ng êwang bi kpleh jing 9x12m. Sitôhmô, 3 – 4 prue# kphê drei pla sa prue# boh [ơr. Bi ho\ng đang kphê leh mboh, jing ]ia\ng dleh kơ klei pla ana boh [ơr plua\ plah wah prue# kphê snăn drei pla hlăm ktuê roh blôk kphê. Tui si klei hmei ksiêm dlăng, ho\ng hnơ\ng pla 100phu\n/ha, jing knar ho\ng mkrah ênoh pla hlăm đang hjăn. ~u srăng bi hro\ ênoh bi mia\ kơ mđia\, lehana\n hbâo ho\ng mnơ\ng pla mkăn”.

        Ăt mse\ ho\ng kphê, leh ana boh [ơr ]huang hlăm thu\n tal dua, tal 3 snăn drei dơ\ng khăt mkra adhan, drei khăt lui he\ du\m adhan hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, adhan drung sia\ ho\ng lăn, lehana\n adhan ]a\t mơ\ng ana hlăm wang mơ\ng 0,5 – 1m mka\ ho\ng ro\ng lăn. Khăt mkra adhan 2 blư\ hlăm sa thu\n, ho\ng hdră mjing pum bi siam, lehana\n brua\ răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ăt jing yuôm bhăn. Mâo du\m mta klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kreh tuôm ho\ng ana boh [ơr mse\ si mnơ\ng ngă kđang hlăm ana, bi ruih hlăm boh. Kyuana\n mkhư\ bi jih mta mnơ\ng ngă ho\ng hdră kha\t lui he\ bi ênu\m adhan mnơ\ng ngă, leh hrui pe\ boh, khăt mkra adhan, lehana\n krih êa drao bi djo\ ho\ng mta hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă. Hdră răng mgang, thạc sĩ Hoàng Mạnh Cường mta\ snei:

      “Tơdah pla boh [ơr, snăn bi mđing êdi yơh kơ klei mnơ\ng ngă hlăm boh, kyuadah boh amâo lo\ siam mnơ\ng ngă he\ snăn ]h^ amâo lo\ yuôm ôh. Mnơ\ng ngă kbia\ hriê mơ\ng mmao phitoptora, amâodah mmao suradium, jing du\m mta mmao jhat drei kreh [uh hlăm ana boh sầu riêng, ana\n jing bi kđang hlăm kl^t ana. Drei [uh hlăm gu\ phu\n ana boh [ơr bi ju\ ơ\ng, lehana\n kđang kl^t ana\n jing mnơ\ng ngă kjham leh ho\ng ana boh. Mâo klei mmao jhat gam hla\m ana boh kbia\ hriê mơ\ng êyui, mơ\ng hông ala\ hrah kreh djip hlăm du\m anôk mda, snăn drei ma\ êa drao ADS, êa drao mkhư\ mmao jhat amâodah du\m mta êa drao krih kơ klei hlua\t [ơ\ng, pioh pruh he\ hông, lehana\n êyui đue#, kyua ana\n drei krih mơ\ng hnưm amâo mâo dôk guôm boh leh pro\ng ôh, ênưih snăk mnơ\ng gam lehana\n dleh srăng dưi mkhư\, lehana\n amâo mâo klei tu\ dưn ôh”.

        Mb^t ho\ng brua\ ruah mjeh bi jăk, ho\ng êwang pla djo\ guôp, snăn wưng pla plua\, lehana\n klei dlăng kriê wiê ênăk, pruê hbâo kơ ana boh jing yuôm bhăn mơh. Kyuana\n brua\ pla plua\ ana boh [ơr ]ia\ng bi mâo klei tu\ dưn hla\m đang kphê, snăn brei drei thâo kjăp mơh hdră dlăng kriê brua\ pla plua\ mb^t ana\n. Hơê] hmưi kơ diih mâo boh mnga lu hlăm brua\ knua\.

                                    Y-Khem pô ]ih hlo\ng răk.