VOV4. Êđê - Khua Knu\k kna mrâo tu\ ư kơ brua\ brei ]an prăk pioh lo\ w^t kru\ kphê ti du\m ]ar hlăm alu\ wa\l Lăn Dap Kngư wưng thu\n 2014 – 2020, tui si klei akâo mơ\ng Knơ\ng prăk Knu\k kna Viêt Nam. Djăp Phu\n brua\: Lo\ hma, Duh mkra mnia mblei, lehana\n Knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa du\m ]ar hlăm alu\ wa\l Lăn Dap Kngư hgu\m ma\ brua\ kjăp ho\ng Knơ\ng prăk Knu\k kna ]ia\ng ngă tu\ jing Hdră brua\ lo\ w^t ru\ pla kphê, đru mnuih pla mjing kphê hluê djo\ ho\ng hdră ma\ brua\, mtru\t mđ^ brua\ duh mkra mnia mblei, lehana\n ]o\ng mghaih msir djăp brua\ adôk gun kpăk hlăm brua\ ]an prăk pioh pla kphê, rơ\ng kơ mnuih pla kphê mâo ]an prăk ho\ng klei ênưih.

Hla\m kna\m m’ak Kphê {uôn Ama Thuột gưl tal 5 – thu\n 2015 mrâo êgao, Anôk brua\ mnia mblei kphê {uôn Ama Thuột (BCCE) dưi lo\ mko\ w^t, leh sa wưng sui amâo mâo nga\ brua\. Brua\ lo\ mko\ w^t BCCE dưi ]ang hma\ng sra\ng đru kơ mnuih pla kphê Việt Nam dưi ]h^ gia\m ho\ng ênoh ti dlông ro\ng la\n, anôk brua\ duh mkra mnia mblei kphê hla\m ala ]ar sra\ng dưi bi mje\ ho\ng du\m anôk mnia mblei quốc tế. Hluê ana\n, du\m klei hâo hưn kơ anôk bi mnia mblei, kơ ênoh ]h^, hnơ\ng ]ua\n… sra\ng kla\ mnga] leh ana\n pral. Lu thu\n êgao, Du\m anôk brua\ duh mkra mnia mblei Việt Nam ba ]h^ kphê kơ ala ta] êngao dôk tui hluê kơ ênoh ]h^ ti dlông ro\ng la\n leh ana\n leh mu\t hla\m anôk bi mnia mblei Liffe, lu anôk brua\ ti Việt Nam ]h^ ho\ng ênoh tu\ klei lui] mơ\ng 50-100 USD/ton kphê, t^ng dla\ng lui] gia\m 200 êkla\k USD/thu\n.

}ar Kon Tum mrâo mko\ mjing ksiêm w^t brua\ 2 thu\n hluê ngă brua\ hyua\ h^n klei răng mgang dliê. Leh dua thu\n ma\ brua\ hlăm du\m ]uê kmrơ\ng hrông, tuôm ho\ng lu klei bi rai dliê ti k]u\n ]ư\ Măng Đen, knông plah wah kdriêk Kon Plông lehana\n kdriêk Kon Braih, alu\ wa\l ktuê êlan dơ\ng pro\ng mrô 24, kdriêk Kon Plông, kdriêk Đăk Glei, Tu Mrông; klei bi rai dliê soh ho\ng hdră bhiăn ti du\m sa\ hlăm kdriêk ĐăkTô, alu\ wa\l knông lăn ti kdriêk Ngọc Hồi lehana\n Đăk Glei…dưi gang mkhư\ lehana\n mghaih msir ho\ng klei jăk leh, klei ngă soh ho\ng hdră bhiăn răng mgang dliê hro\. {ia\dah hlăm klei hluê ngă du\m hdră brua\ ăt adôk mâo lu klei awa\t: Ênoh klei ngă soh lehana\n hnơ\ng lui rrai hro\, [ia\dah mka\ w^t ăt adôk pro\ng, mâo du\m klei druôm kyâo, du\ mdiăng kyâo mdăp kyâo dliê soh ho\ng hdră bhiăn ka dưi mâo ma\, lehana\n mghaih msir s^t êm^t ôh.

Anôk brua\ lo\ hma leh ana\n mđ^ kyar kr^ng [uôn sang kdriêk }ư\ Sê, ]ar Gialai brei thâo: Thu\n anei, hnơ\ng hrui w^t tiêu kah knar ti alu\ wa\l kdriêk kno\ng mâo ma\ hla\m brô 3,5 – 4 ton/ha, hro\ êbeh 30% mka\ ho\ng yan êlâo. Mâo lu mta phu\n nga\ truh kơ hnơ\ng hrui w^t tiêu hro\ lu mse\ si: Đang tiêu sui thu\n đei leh, boh klei tiêu djiê pral, djiê êmưt, hma\i djo\ mơ\ng yan adiê… Hla\m ana\n, mta phu\n jing kyua yan adiê, yan hjan thu\n 2014 truh hnưm nga\ kơ du\m đang tiêu bi tai wưng ]uh blang mnga. Mta mka\n, hjan sui hla\m wưng ana tiêu dôk kbu\t blang mnga nga\ kơ hnơ\ng mnga jing adiê [ia\ sna\n hnơ\ng tiêu mâo hrui w^t hro\ lu hlăm yăn thu\n 2014-2015.

Hluê si phung ksiêm hria\m kơ klei kreh knhâo, ara\ anei boh tu\ mơ\ng brua\ ba yua hbâo pruê ti ala ]ar drei adôk [ia\, ho\ng hbâo đạm  jing 30-45%, lân 40-45% leh ana\n kali 40-50%. Ba yua hbâo pruê amâo mâo boh tu\ dưn nga\ mđ^ hnơ\ng pra\k bi liê hla\m brua\ duh kra pla mjing, bi hro\ hnơ\ng pra\k mnga mâo hrui w^t leh ana\n mđ^ klei ]ho\ djhan kơ wa\l hd^p mda. Bi mhro\ hnơ\ng hbâo pruê [ia\dah a\t krơ\ng hnơ\ng boh mnga mâo hrui w^t ana\n jing brua\ nga\ k`a\m bi mdoh wa\l hd^p mda, mđ^ hnơ\ng hrui w^t ana\p truh kơ brua\ nga\ lo\ hma pla mjing doh leh ana\n h’^t kja\p.

Brua\ pruê hbâo kơ mnơ\ng pla jing tui hluê ho\ng klkei jing mnơ\ng pla, anôk pruê, lehana\n tui hluê mdê bi mta hbâo. Mse\ si GS.TS Nguyễn Bảo Vệ, sang hra\ Đại học Cần Thơ bi hmô brua\ pruê hbâo kơ mnơ\ng pla ăt mse\ ho\ng brua\ m]iêm mnuih hua\ [ơ\ng ana\n mơh. Mnơ\ng pla bi mâo djăp mta tu\ jăk đa, trung vi lượng mơ\ng hbâo snăn kơh mâo ai đ^ jing jăk. Thâo bi kla\ ya mta tu\ jăk hlăm mnơ\ng pla dôk k[ah. ]ia\ng lo\ thâo mbo\ bi ênu\m, đăm ôh pruê du\m mta hbâo amâo mâo tu\ dưn ôh, ngă truh kơ klei êbeh hbâo, lu] liê ti hơăi mung mang.

Sa mta klei năng mđing dơ\ng jing agha amâodah hla mnơ\ng pla mâo klei amâo mâo jăk ăt srăng ngă hro\ mơh hnơ\ng hrip ma\ hbâo, tơdah kdrê] anei tuôm ho\ng klei mnơ\ng ngă snăn mghaih msir mtam klei mnơ\ng ngă ana\n êlâo kơ pruê hbâo. Klei jing mơ\ng riêng gah mse\ si lăn, êa, yăn adiê ăt jing du\m mta klei bi t^ng mơh, hlăm hdră pruê hbâo. Kyuadah mnơ\ng pla ]ia\ng kơ mđia\ pioh kơ hla bi êwa, bi mlih du\m mta vô cơ jing mnơ\ng ênưih lik kno\ng tơdah mâo mđia\ kơh, kyuana\n amâo mâo jăk ôh pruê hbâo hlăm đơ hruê êyui knam.

{ia\dah le\, hlăm yăn bhang hlơr hnơ\ng h’uh tăp năng truh kơ 36 – 37 độ C, hnơ\ng h’uh hlăm êa truh 41 độ C snăn hnơ\ng dưi hrip mnơ\ng tu\ jăk mơ\ng mnơ\ng pla ăt hro\ mơh. Kyuana\n wưng jăk h^n pruê hbâo jing hlăm aguah ưm adiê mđia êdu, hnơ\ng h’uh hlăm brô 32 độ C.

Tui si TS Chu Văn Hách, mơ\ng anôk brua\ ksiêm hriăm kơ mdiê kuê kr^ng Dap Mnai krông Cửu Long, brua\ pruê hbâo bi ba yua 6 mta klei djo\: Djo\ mta hbâo pruê, djo\ hnơ\ng, djo\ hdra\, djo\ mmông, djo\ yăn, lehana\n djo\ ho\ng mta lăn.

Ti yăn puih bhang ho\ng adiê siam, ho\ng hnơ\ng êa krih mđoh jăk, snăn bi mđ^ lu h^n hbâo đạm. Bi hlăm yăn không k[ah êa, snăn bring kreh đ^, snăn bi pruê lu hbâo lân lehana\n bi hro\ hbâo đạm. Bi ho\ng lăn jia\ bring msăm, leh pruê hbâo, du\m mta jhat mse\ si msei, ksueh mâo hlăm lăn srăng bi mguôp ho\ng lân, ngă kơ lân mơ\ng mta thâo lik truh jing mta dleh lik, mnơ\ng pla amâo mâo dưi lo\ hrip ma\ ôh. Bi ho\ng lăn tro# ms^n, mâo hnơ\ng pH lu, đạm srăng bi mlih amonium hlo\ng hu\l đue# jih. Brua\ mghaih msir lăn ho\ng djăp hdră ]ia\ng mkhư\ bring, proh ms^n êlâo kơ pruê hbâo dưi yap jing tal êlâo, pioh kơ brua\ pruê hbâo mâo klei tu\ dưn.

Brua\ bi lu\k hbâo hliê pioh pruê, mse\ ho\ng lu phung pla mjing kreh ngă êjai pruê kơ mdiê mâo klei jăk jing, ênoh bi liê [ia\ h^n. {ia\dah hla\m năn mâo mơh lu klei amâo mâo jăk jing hnơ\ng ênoh bi lu\k kreh amâo mâo djo\, bi lu\k kreh amâo mâo bi knar, truh kơ klei amâo mâo lo\ djo\ guôp ôh ho\ng hnơ\ng mnơ\ng pla ]ia\ng.

Kyuadah êngao kơ du\m mta hbâo đa lượng snăn du\m mta trung vi lượng ăt jing yuôm bhăn snăk kơ mnơ\ng pla, brei mâo klei mkăp bi djo\ kha\dah ho\ng ênoh [ia\ đu], [ia\dah klei bi lu\k `u amâo mâo djo\ ênưih ôh, lehana\n kno\ng dưi ngă jăk ho\ng mnuih pla mjing mưng leh sui thu\n mâo klei jua\t thâo leh hlăm brua\ anei.

Hluê si Tiến sĩ Nguyễn Đăng Nghĩa, Khua knơ\ng brua\ ksiêm hriăm kơ la\n, hbâo pruê leh ana\n wa\l hd^p mda kwar Dhu\ng, boh tu\ dưn mơ\ng brua\ ba yua hbâo pruê djo\ tuôm hla\m lu mta klei:

 “Tal êlâo jing tui hluê si mta lăn, tal dua jing tui si mnơ\ng drei pla, lehana\n tal tlâo jing du\m mta hbâo pruê. {ia\dah dlăng kluôm, hnơ\ng tu\ dưn klei ba yua hbâo đạm, hnơ\ng đạm mnơ\ng pla mao hrip ma\ lu êdi kno\ng 50%, hbâo lăn ăt mơ\ng 40 – 50%, amâo mâo hu\l đue# mse\ ho\ng hbâo đạm ôh, [ia\dah hlo\ng đuôm jia\ he\ hlăm la\n, amâodah mlih jing mnơ\g dleh lik, amâodah hlo\ng hroh đue#. Kali ăt kăn hu\l đue# lei, [ia\dah hnơ\ng tu\ ma\ hbâo ăt kăn êgao 50%”.

Klei 50% djăp mta hbâo pruê kơ mnơ\ng pla amâo hrui ma\ jih ôh, tuôm ho\ng klei hroh đue# ngă lu] hnơ\ng hrui w^t mơ\ng mnuih pla mjing. Klei mnơ\ng pla hrip ma\ hbâo kno\ng [ia\, lehana\n hdră pruê hbâo ka djo\ guôp, lehana\n mơ\ng klei pruê hbâo lo\ ba klei ]ho\ djhan kơ wa\l riêng gah, bi kbia\ lu êwa metan (CH4) lehana\n Carbonic (CO2). Kyuana\n, ]ia\ng snăk bi mâo hdră ma\ brua\ bi djo\ hlăm jih jang, pioh kơ brua\ pla mjing mâo klei tu\ dưn đ^ kyar kjăp, guôp ho\ng klei bi mdoh wa\l hd^p mda, ăt rơ\ng dưi mâo djăp mnơ\ng [ơ\ng, đru mdrơ\ng mơh ho\ng klei bi mlih yăn adiê. Sa hlăm du\m hdră dôk yua ara\ anei jing pruê hbâo bi djo\ hnơ\ng, djo\ klei bhiăn, hluê djo\ ho\ng mta k`ăm ]ia\ng mâo boh mnga jăk lehana\n mđ^ klei tu\ dưn brua\ knua\.

Hdră êlan ara\ anei dlông ro\ng lăn, boh nik hlăm du\m ala ]ar đ^ kyar, jing pruê hbâo amâo mâo ba klei jhat kơ wa\l hd^p mda ôh, ho\ng brua\ pruê lu h^n hbâo bru\, bi hro\ hbâo hoá học, ]ia\ng lo\ tla w^t mnơ\ng bru\ kơ lăn, lehana\n bi hơ^t carbon kơ lăn, mđ^ hnơ\ng jăk mnơ\ng pla mjing, lehana\n mđ^ klei tu\ dưn mnơ\ng pô mâo. Hdră hlăk dưi ngă ara\ anei jing bi hro\ hnơ\ng hbâo hoá học mơ\ng 10% - 15%, pruê hbâo bi kna lehana\n ba yua djo\ guôp djăp mta hbâo mdê mdê wa\t hbâo bru\, wa\t hlăm brua\ lo\ dơ\ng ba yua adrăng bru\, krih êa mkiêt mkriêm.

Sa klei yuôm bhăn mkăn phung kreh knhâo dlông ro\ng lăn ngă leh lehana\n hlăk dôk ksiêm duah jing đru đru mnơ\ng pla mđ^ h^n hnơ\ng hrip ma\ djăp mta hbâo, ho\ng klei ba yua du\m mta chế phẩm, amâodah du\m mta sinh học pioh mtru\t kơ agha đ^ kyar, mđ^ hnơ\ng vi sinh mâo hla\m lăn, mđ^ hnơ\ng dưi hrip ma\ djăp mta hbâo.

                                                BTV: Y-Khem.