VOV4.Êđê - K`a\m mđ^ h^n klei thâo sa\ng hla\m hdra\ gang mkhư\ ho\ng mnơ\ng nga\ ti ana tiu, mb^t ana\n đru kơ mnuih nga\ lo\ hma ti alu\ wa\l mâo sa hdra\ pla mjing tiu h’^t kja\p, Anôk mtru\t mđ^ brua\ nga\ lo\ hma ]ar Gialai po\k leh Hdra\ lo\ kru\ w^t đang tiu djiê kyua mnơ\ng nga\ bi djiê êmưt hluê si hdra\ gang mkhư\ du\m mta mnơ\ng nga\ kluôm, mphu\n tal êlâo, hdra\ anei ba w^t leh klei tu\ kla\ s^t.

Hdră bruă kru\ w^t đang tiu tuôm ho\ng klei djiê êmưt ho\ng hdră gang mkhư\ klei mnơ\ng ngă mâo Anôk bruă mtru\t mjhar bruă lo\ hma ]ar Gia Lai po\k ngă mơ\ng ako\ thu\n 2018 truh ara\ anei. Hdră bruă po\k ngă ti đang pla mjing mơ\ng 15 go\ êsei ti du\m wa\l pla tiu lu hlăm ]ar jing ti să Ia Băng, kdriêk }ư\ Pro\ng, să Dun, kdriêk ]ư\ Sê, să Ia Phang, kdriêk }ư\ Pưh.

Aduôn Đinh Thị Hiệp, knuă druh hdră ngă bruă Anôk bruă mtru\t mjhar bruă lo\ hma Gia Lai brei thâo, du\m đang tiu dưi ruah hluê ngă hlăk dôk mâo klei mnơ\ng ngă kơ agha. Klei anei m[^t ho\ng klei mưng ba yua êa drao krih kơ ana pla mjing leh ana\n hbâo pruê ngă kơ tiu hro\ klei thâo mdrơ\ng ho\ng mnơ\ng ngă, ênưih djiê kyua du\m mta kman ngă. Du\m mta anei ngă lu klei dleh dlan hlăm hdră po\k ngă hdră bruă:

 Băng: “Tiu ti nei djiê pral đei, jing dleh hlo\ng ruah, kơ bruă hbâo pruê, êa drao krih lu đei, kyua ana\n mnuih [uôn sang ngă tui si pô ]ia\ng. Tơdah pô ktrâo la] kơ di`u hdră mđoh mđue# êa, di`u ăt kăn ngă mơh ana\n hdră duah go\ êsei ăt dleh dlan mơh kyua lu blư\ di`u ngă tui si di`u ]ia\ng, amâo knang kơ pô ôh.”

 Klă s^t, khă gơ\ mâo lu klei thâo pla mjing tiu lu thu\n anei, [ia\dah amai Nguyễn Thị Phượng ti [uôn Bang, să Dun, kdriêk }ư\ Sê, ]ar Gia Lai ăt kăn mâo hdră ]ia\ng dưi đru kơ 1 ha tiêu djiê kyua êngăp êa hlăm yan hjan 2017. {ia\ dah, du\m thu\n giăm anei, mâo phung knuă druh Anôk bruă mtru\t mjhar bruă lo\ hma ]ar ktrâo la] hdră ngă êlan mđoh mđuê$ êa mb^t ho\ng lu hdră gang mkhư\ ho\ng klei, mnơ\ng ngă kơ 2 sào tiu hlăk mâo klei bi êdah djiê êmưt\, đang tiêu mâo hla bi k`^, êluh kuôp mơ\ng go\ sang amai lo\ w^t mtah mda leh:

 Băng: “Êlâo dih hlăk ka tui si gru hmô anei snăn tiu sang kâo k`^ hla, luh kuôp. Leh tui si gru hmô anei tiu sang kâo dưi [ia\ leh, bi knăt mda lu h^n leh tui hluê. Kâo dlăng tiu `u jăk h^n mkă ho\ng êlâo dih”.

Êngao kơ klei bi mlih klei mưng ngă bruă amâo mâo jăk mơ\ng pô, phung knuă druh hlăm hdră bruă lo\ bi hriăm ktrâo la] kơ mnuih [uôn sang bi mlih klei kriê dlăng, pruê hbâo kơ tiu. Klă klơ\ng, phung knuă druh anôk bruă mtru\t mjhar bruă lo\ hma Gia Lai ktrâo la] kơ mnuih [uôn sang ti alu\ wa\l pruê hbâo bru\, hbâo eh mnơ\ng rông ]ia\ng mkra mlih, mđing kơ klei bi knar kơ lăn.

Mnuih [uôn sang ăt dưi ktrâo la] ba yua du\m mta êa drao đru bi mkhư\ mmao jhat gam, klei mnơ\ng ngă hlăm lăn, ti ana, adhan, hla. Sa mta yuôm bhăn mkăn jing mnuih [uôn sang dưi ktrâo la] klei mđoh mđuê$ êa bi jăk ]ia\ng mđoh êa pral tơdah mâo adiê hjan, kă `uăl amâodah pla ana gang ang^n ]ia\ng kriê hnơ\ng h’uh, êđăp ti đang tiu. Phan Quốc Thành, [uôn Bang, să Dun, kdriêk }ư\ Sê, mnuih ngă lo\ hma mâo klei tu\ mơ\ng hdră bruă brei thâo:

Băng: “Mkă ho\ng du\m đang tiu riêng gah, kâo [uh gru hmô anei msir mgaih klei mnơ\ng ngă kơ tiu djiê êmưt mse\ snei jing mâo klei tu\ dưn. Leh mnuih [uôn sang ba yua gru hmô anei, kâo đao\ mnuih [uôn sang srăng ba yua ho\ng đang tiu go\ sang pô.”./.

Hmei mâo klei bi blu\ hra\m ho\ng kỹ sư brua\ lo\ hma Lê Thị Thu Thảo, knua\ druh klam dla\ng Hdra\ kru\ w^t đang tiu djo\ mnơ\ng nga\ djiê êmưt hluê si hdra\ gang mkhư\ du\m mta mnơ\ng nga\ kluôm mơ\ng Anôk mtru\t mđ^ brua\ nga\ lo\ hma ]ar Gialai ]ia\ng thâo sa\ng kla\ h^n kơ mta k`a\m, hdra\ msir mơ\ng hdra\ brua\ anei:

- Ơ kỹ sư, hdră k`ăm phu\n mơ\ng Hdră bruă kru\ w^t đang tiêu djiê êmưt ho\ng hdră răng mgang mnơ\ng ngă kluôm si hdră Anôk bruă mtru\t mjhar mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ]ar Gia Lai hlăk ba yua?

Aduôn Lê Thị Thu Thảo: Mta k`ăm mơ\ng hdră bruă, ana\n jing k`ăm đru tiêu đ^ jing jăk h^n, jing kru\ w^t du\m đang tiêu mâo mnơ\ng ngă êlâo kơnăn ti hnơ\ng hdjul lehana\n man dưn dưi lo\ đ^ jing mse\ aguah tlam. Hruê mlan êgao, mnuih pla tiêu ba yua lu đei du\m mta êa drao hoá học lehana\n hbâo pruê, ngă kơ hnơ\ng jăk lăn bi mlih, jing klei găl kơ m’mao, kman hlăm lăn `u\ kma, bi rai đang tiêu. Kyua ana\n, bruă ngă mơ\ng klei kru\ w^t anei jing mkra mđ^ hnơ\ng jăk lăn, mđ^ h^n hnơ\ng pH mơ\ng lăn, mbo\ thiăm du\m mta mnơ\ng hd^p đơđiêt mâo klei tu\ dưn hlăm lăn ]ia\ng agha tiêu tu\ mă êa lehana\n mnơ\ng tu\ jăk pioh rông ana ho\ng klei jăk h^n.

Hdră bruă dưi hluê ngă ti ]ar Gia Lai hnơ\ng pro\ng 3 ha, mâo du\m alu\ wa\l hluê ngă mse\ si să Ia Băng, să Dun, să Ia Phang, hlăm 3 kdriêk }ư\ Prông, }ư\ Sê, }ư\ Pưh. Grăp alu\ wa\l mse\ djuê ana\n mâo 5 go\ êsei hluê ngă, grăp go\ êsei dưi đru mdul gru hmô jing 0,2 ha. Êdei 1 thu\n hluê ngă kru\ w^t, sơnăn hluê si klei t^ng dlăng tal êlâo brei [uh klei kru\ w^t năng yap. Kyua ana\n, thu\n 2019, hdră bruă lo\ dơ\ng hluê ngă ]ia\ng t^ng knăl jăk h^n.

- Ya mta bruă phu\n ]ia\ng bi mlih klei m^n lehana\n hdră duh mkra đưm mơ\ng mnuih [uôn sang ngă lo\ hma pla tiêu hlăm hdră bruă ơ kỹ sư?

Aduôn Lê Thị Thu Thảo: Sơna\n hdră kru\ w^t tiêu djiê êmưt hluê hdră kriê dlăng kluôm, jing ba yua du\m hdră kriê dla\ng mse\ si mđing dlăng kơ bruă răng mgang klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă hluê hdră h’^t kjăp. Ba yua hbâo ti anei jing bi mlih klei m^n pruê hbâo. Mse\ si êlâo dih pruê 1 blư\ ho\ng hnơ\ng lu, sơnăn ara\ anei drei dưm hnơ\ng [ia\ h^n lehana\n kah mbha lu blư\ ]ia\ng ana tiêu êlưih hrip mă, mb^t ana\n ba yua du\m mta hbâo mâo mta mkra mđ^ lăn mse\ si MKP, Kali ru-mát lehana\n du\m mta hbâo leh mâo, ba ]h^ lu hlăm sang mnia.

1 hdră bruă dơ\ng ana\n jing leh wưng hrui pe\ boh, ana tiêu ăt ]ia\ng kơ wưng thu krô êlâo kơ drei pruê du\m mta hbâo mtru\t mđ^ kbiă agha, ]ia\ng agha tu\ mă du\m mta hbâo ana\n ho\ng klei jăk h^n.

Êngao kơ ba yua hbâo, ênoh pruê hbâo, sơnăn hdră pruê hbâo ăt bi mlih mơh. Bi hrô kơ hdră dưm hbâo [uôr hluê prue#, dưm hbâo dôk guôn hjan, sơnăn ara\ anei drei hlai ho\ng êa lehana\n krih yơh. Hla\m du\m hruê amâo mâo hjan, drei krih êa man djăp sơnăn kơh dưm hbâo, ana tiêu tu\ mă mnơ\ng tu\ jăk đ^ h^n. Mb^t ho\ng bruă ba yua hbâo, drei mjing klei găl ana tiêu đ^ jing găl êlưih ho\ng hdră pla thiăm du\m mta ana bi êyui, mgang ang^n. Ho\ng du\m đang tiêu ka mâo ana kyâo bi êyui, mgang ang^n, sơnăn ba yua `uăl ju\ mgang mđiă ]ia\ng mjing hnơ\ng h’ăp, hnơ\ng hlơr djo\ guôp kơ ana tiêu đ^ jing jăk h^n, boh nik gơ\ hlăm yan bhang.

Hlăm yan hjan, boh nik gơ\ thu\n 2018 mrâo êgao, mnuih [uôn sang drei thâo klă hnơ\ng hjan pro\ng, wưng sui ngă kơ lu đang tiêu djiê sa wa, mâo đang tiêu hlo\ng djiê jih. Sơnăn, bruă klei mnuôr mđoh mđue# êa ăt jing 1 hlăm du\m hdră bruă mhro\ klei êngăp êa kơ ana tiêu bi alu\. Êngao kơ bruă bi mjing êyui, klei mnuôr mđoh mđue# êa, sơnăn bruă kriê dlăng ana tiêu ]ia\ng h’^t kjăp ăt jing 1 hdră bruă ngă mđ^ h^n ai ktang bi kdơ\ng ho\ng klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, boh nik gơ\ hluăt lăn lehana\n m’mao hlăm lăn. Klei juăt mưng pla mjing êgao hnơ\ng mơ\ng mnuih [uôn sang êlâo dih ngă kơ mnơ\ng hd^p đơđiêt mâo klei tu\ jăk hlăm lăn djiê jih, mb^t ana\n mjing klei găl kơ klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă đ^ lar h^n. Ara\ anei si be\ ngă ]ia\ng mhro\ [ia\ klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă đ^ lar, mđ^ h^n mnơ\ng hd^p đơđiêt mâo klei tu\ jăk ho\ng hdră ba yua du\m mta hbâo mse\ si kali ru-mát lehana\n du\m mta chế phẩm hbâo bru\ vi sinh. Ara\ anei drei ăt hluê hdră mhro\ bruă ba yua hbâo hoá học, ba yua hbâo bru\, mbo\ thiăm du\m mta chế phẩm sinh học mâo klei tu\ dưn mse\ si tri-cho-der-ma, du\m mta m’mao mhro\ m’mao jhat hlăm lăn mnơ\ng ngă djiê pral, djiê êmưt.

- Ara\ anei, bruă pla mjing tiêu hluê hdră pla doh jăk, h’^t kjăp hlăk lar bra ti lu anôk hlăm ]ar. Sơnăn hlăm klei hluê ngă hdră bruă kru\ w^t đang tiêu djiê êmưt ho\ng hdră răng mgang mnơ\ng ngă kluôm, dưi mơ\ mnuih pla tiêu mguôp mb^t bi mlih nao kơ bruă pla mjing tiêu doh, h’^t kjăp ơ kỹ sư?

Aduôn Lê Thị Thu Thảo: Pla mjing hluê hdră doh hlăk jing hdră pla mjing tiêu doh djo\ guôp ho\ng sang ]ơ mnia, mjing klei h’^t kjăp kơ đang tiêu. Hdră bruă drei ngă anei ăt hluê hdră ana\n, [ia\dah adôk ba yua hbâo hoá học, ka djo\ doh kluôm dhuôm ôh. Jing pla mjing hluê hdră h’^t kjăp, [ia\dah adôk ba yua hbâo hoá học ]ia\ng mkăp du\m mta trung lehana\n vi lượng kơ ana tiêu. Bi hbâo hoá học hnơ\ng [ia\ h^n lehana\n hdră pruê kah mbha lu blư\ h^n. Jing bi mlih klei juăt mưng pla mjing mơ\ng mnuih [uôn sang pô mkă ho\ng êlâo dih.

- La] jăk kơ kỹ sư lu.