VOV4.Êđê- Kyua po\k nga\ mđra\m mb^t lu hdra\ brei ]an prăk, mkăp mjeh mnơ\ng pla, brua\ mkra mđ^ ênha\ kphê ho\ng hdră mrâo mrang mâo klei mđ^ kyar kjăp, pioh kơ mnuih pla mjing tui hriăm…  ]ar Lâm Đồng jing leh ]ar ba ako\ kr^ng la\n dap kngư hluê nga\ brua\ lo\ w^t hlua\ mjing mrâo kphê.

            Hlăm wưng giăm anei, đang kphê pro\ng 10 ha mơ\ng go\ sang Lê Quang Linh, ti să Lộc Đức, kdriêk Bảo Lâm (Lâm Đồng) jing anôk lu mnuih ngă lo\ hma hlăm kr^ng wa\l nao tui hriăm. Mâo he\ klei iêu ba lu mnuih hriê dlăng kyua Linh mjing leh mơ\ng đang kphê khua, mâo hnơ\ng boh [ia\ jing sa đang kphê mâo mboh, êbeh 7 ton/ha/thu\n. }ia\ng mâo klei tu\ dưn anei, Linh ngă leh bruă bi mlih kluôm ênhă kphê mơ\ng go\ sang ho\ng hdră [rư\ [rư\, kyua ana\n hlăm hdră grep mkra mlih, đang kphê go\ sang `u mâo prăk hrui mă leh ana\n boh mnga đ^ na nao grăp thu\n.

 Băng: “Tơ dah pô bui] amâo lo\ pla snăn hnơ\ng boh kphê hrui pe\ amâo lo\ mâo ôh, snăn kâo kăn thâo ti anôk lo\ mă ]ia\ng mâo prăk bi liê. Kyua ana\n ăt lui đa đa ana hđăp ]ia\ng mâo prăk hrui mă lo\ dơ\ng rông mjeh mrâo. Ăt mơ\ng klei ana\n snăn pô amâo yua prăk ]an, amâo dah tlă ana\p ho\ng klei dleh dlan kơ prăk. Ngă snăn yơh snăn knhal tui] ăt kluôm đang kphê srăng bi mlih ho\ng mjeh mrâo sơa^ mơh. Pô jing mnuih ngă lo\ hma snăn êlâo kơ ngă t^ng yap bi klă, s^t ru\ bui] jih đang kphê snăn prăk bi liê lu êdi, brei guôn truh 3 thu\n snăn ti anôk lo\ mă he\ prăk bi liê, bi grep [rư\ [rư\, grep 70% êlâo, ngă bi huông hlăm đang ]ia\ng mâo yang hruê mtrang snăn knăt srăng ]a\t, leh ana\n pô kriê dlăng bi jăk snăn đang kphê pô jăk siam yơh.

 Bi ho\ng go\ sang Huỳnh Đức Đông, ti wa\l anôk dôk mrô 13, wa\l krah Di Linh, kdriêk Di Linh, ]ar Lâm Đồng, mơ\ng hruê tui hriăm leh ana\n ba yua hdră ngă bruă pla mjing kphê mơ\ng du\m gru hmô êdah kdlưn kyua bruă lo\ hma ]ar Lâm Đồng mko\ mkra, hnơ\ng đang kphê khua êgao 25 thu\n mơ\ng go\ sang `u dưi bi mđ^ klă s^t. Êngao kơ hnơ\ng boh kphê đ^ dua blư\, đang kphê adôk lo\ bi hlua\ mrâo leh ana\n hriê kơ pro\ng, đ^ kyar jăk. Klei k`^ hla, êluh boh leh ana\n du\m mta mnơ\ng ngă kơ ana, gha ăt dưi bi mkhư\ jih:

 Băng: Êlâo dih hnơ\ng boh kphê [ia\ êdi, kno\ng mâo kah knar 3 ton ti gu\ amâo lu đei ôh. {ia\ dah êdei anei snăn hnơ\ng boh lu êdi, klei mnơ\ng ngă ăt kăn lo\ mâo mơh. Êlâo dih pô amâo thâo ôh du\m hdră ngă bruă, amâo ba yua, snăn đang kphê mâo na nao klei mnơ\ng ngă, luh boh lu, amâo djo\ lu boh, jăk siam mse\ si ara\ anei ôh.

 Mb^t  ho\ng mko\ mjing du\m gru hmô phu\n, bruă lo\ hma ]ar Lâm Đồng lo\ bi hgu\m jăk ho\ng Hdră pla mjing kphê hơ^t kjăp VnSAT ]ia\ng hâo hưn du\m klei thâo pla mjing kphê hluê si hdră mrâo mơ\ng hdră mkra lăn, ruah mjeh, khăt adhan truh kơ bruă pruê hbâo, bi mdjiê hluă [ơ\ng mnơ\ng ngă leh ana\n krih êa mkiêt mkriêm… Kơ mnuih ngă lo\ hma. Hluê si Nguyễn Phúc, ti să Lộc Ngãi, kdriêk Bảo Lâm, ]ar Lâm Đồng. leh ba yua du\m hdră ngă bruă mrâo mrang hlăm bruă mkra mjing, kluôm ênhă kphê dưi pla ho\ng mjeh mrâo mo\ng go\ sang mâo leh hnơ\ng đ^ kyar jăk, năng ai srăng mâo du\m yan boh mnga lu hlăm wưng kơ ana\p:

  Băng: “Mnuih [uôn sang ngă lo\ hma snăn êlâo dih klei thâo [ia\, leh nao hlăm du\m adu\ bi hriăm mjuăt snăn klei thâo kơ bruă pla mjing kphê dưi bi mđ^ lu êdi. Mơ\ng bruă klei [a\ng, pruê hbâo, krih êa drao… [uh mâo klei tu\ dưn êdi.

Hluê si Lại Thế Hưng, Khua knơ\ng bruă pla mjing leh ana\n kriê mgang mnơ\ng pla mjing ]ar Lâm Đồng, êngao kơ ngă bi jăk hdră lo\ pla kphê, ]ar Lâm Đồng lo\ hgu\m ho\ng sang hră đại học Trung Nam Hàn Quốc ksiêm hriăm tu\ jing leh ana\n mko\ mjing du\m gru hmô phu\n ]ia\ng mtru\t mnuih [uôn sang ba yua, kyua ana\n hnơ\ng boh mnga lehana\n hnơ\ng jăk asa\r kphê mơ\ng mnuih [uôn sang [rư\ hruê [rư\ dưi bi mđ^ h^n:

 Băng: “Hmei mâo du\m mta êa drao krih bi mđ^ kyar RIC10WP, bi mdjiê kman 18EC dưi ba yua hlăm hdră pla mjing kphê mơ\ng ]ar Lâm Đồng. Du\m mta êa drao anei đru kơ ana kphê hriê kơ pro\ng leh ana\n đ^ kar jăk, boh nik ho\ng du\m đang kphê k`^ hla, khua thu\n snăn srăng bi gha lu, mâo lu gha kơh thâo mă mnơ\ng tu\ jăk, mâo lu boh, asa\r siam ăt mse\ mơh klei ho^t kjăp”./.

Kyua po\k nga\ mđra\m mb^t lu hdra\, brua\ mkra mđ^ ênha\ kphê leh khua mơ\ng ]ar Lâm Đồng mâo leh lu boh tu\ kla\ s^t, jing leh ]ar ba ako\ kr^ng la\n dap kngư hluê nga\ brua\ lo\ w^t pla mrâo kphê, Klei na\ng mđing, hla\m ana\n mâo lu đang kphê mrâo pla ba w^t hnơ\ng mâo boh mnga lu, mơ\ng 7 – 10 ton/ha, ba hnơ\ng mâo mơ\ng kphê kluôm ]ar kah knar êbeh 450 êbâo ton/thu\n.

Sna\n, ya mta klei nga\ kơ Lâm Đồng dưi ba w^t boh tu\ dưn ja\k mse\ sna\n? Ti gu\ anei, mâo klei bi blu\ hra\m ho\ng Phạm S, K’ia\ng khua anôk brua\ sang ]ư\ êa ]ar Lâm Đồng kơ boh klei anei.

Ts Phạm S: Êlâo h^n, mơ\ng tur ma\ klei tu\ dưn brua\ duh mkra jing knơ\ng, snăn knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa ]ar k]e\ leh kơ knơ\ng brua\ lo\ hma hlăm brua\ mko\ mjing kơ mnuih pla mjing lo\ w^t pla kphê ho\ng klei kjăp. Tal dua, lu ]ar mkăn hlăm klei ma\ brua\ hdră ruah mjeh, wưng brei lăn mdei, mkra mđ^ lăn… snăn srăng lui] lu hruê, mnuih pla mjing amâo lo\ mâo hnơ\ng hrui w^t. Êjai ana\n, ]ar bi kla\ kyua ana kphê khua leh, amâodah mnơ\ng ngă, hlua\t lăn [ơ\ng… Tơdah amâo mâo djo\ hlua\t lăn [ơ\ng, snăn hnơ\ng tu\ jăk mâo hlăm lăn bi mbo\ mtam, snăn kơh srăng dưi bi hro\ wưng dôk guôn sui mse\ si klei bhiăn mơ\ng phu\n brua\ lo\ hma mta\ ôh. Hlăm klei kia\ kriê mse\ snăn, ]ar Lâm Đồng t^ng mka\ ho\ng klei jing  hlăm brua\ knua\, mnuih pla mjing ngă mtam.

Tal dua, brua\ pla kphê bi mđing kơ mjeh mrâo, kreh [uh mâo boh mnga kah knar mơ\ng 2 – 2,5 tôn lo\ mđ^ mơ\ng 5 – 5,5 tôn jing đ^ êgao kơ mkrah leh, đ^ luy snăn nô năng dlăng kriê  2,5ha snăn bi mđing duh kơ 1 ha.

Tal tlâo, ana\n jing k]e\ kơ knơ\ng prăk brua\ lo\ hma lehana\n knơ\ng prăk brua\ duh mkra mnia mblei mse\ si knơ\ng prăk BIDV, amâodah knơ\ng prăk Viettinbank, [ia\dah boh phu\n jing knơ\ng prăk brua\ lo\ hma mâo leh jar hra\ mơar, mnuih pla mjing kno\ng ]ih ana\n pô, hưn ênha\ pô pla mjing, kyuana\n ngă hra\ mơar pral djăl mâo ma\ prăk ]an.

Tal 4, ]ar Lâm Đồng jao kơ knơ\ng brua\ lo\ hma kia\ kriê jih jang mjeh, rơ\ng bi mâo mjeh jăk. Mnuih pla mjing đăo knang kơ mjeh mrâo, lehana\n hơ^t ai tiê dlăng kriê wiê ênăk.

Tal 5, mb^t ho\ng ana\n hmei bi kla\, lehana\n t^ng mka\ mta mjeh bi djo\ guôp ho\ng mdê bi kr^ng lăn, tui si klei ksiêm duah mơ\ng klei kreh knhâo, mơ\ng ana\n mnuih pla mjing hơ^t ai tiê.

Ngă 5 mta brua\ mse\ snăn, Lâm Đồng mka\ ho\ng du\m ]ar mkăn ti Lăn Dap Kngư truh leh 60% ênha\ dah mka\ ho\ng du\m ]ar, 82% prăk mâo ]an mka\ ho\ng du\m ]ar hlăm Lăn Dap Kngư. Êjai ana\n, du\m boh ]ar mse\ si Daknông, kontum… Klei ]ia\ng bi lar mjeh, lehana\n lo\ w^t pla mjing bi djăp hnơ\ng ]ua\n jing kgu\ h^n ho\ng Lâm Đồng. Mơ\ng ana\n, hmei m^n êjai ngă brua\ hlăm jih jang klei ana\n, đru leh kơ ]ar lâm Đồng mâo boh mnga kdlưn h^n kơ ]ar Daklak, lehana\n jing ]ar ba ako\ kơ boh mnga lehana\n hnơ\ng jăk kphê Việt Nam.

-Akâo kơ ih lo\ yăl dliê; s^t yơh hnơ\ng jăk, lehana\n ênha\ mâo kphê ti Lâm Đồng [rư\ hruê [rư\ dưi mđ^ h^n, [ia\dah klei hd^p mda mnuih pla kphê ăt adôk ka hơ^t ôh, mse\ si hnơ\ng hrui w^t, djo\ mơ\ kbia\ hriê mơ\ng klei drei awa\t hlăm brua\ kăp hrui blei boh mnga anei?

Ts Phạm S: Klei anei năng ai dơ\ng mơ\ng brua\ pla mjing hlo\ng truh kơ klei tu\ dưn, dlăng hlăm ênoh kluôm boh mnga brua\ knua\, jing êdu êdi ara\ anei kno\ng mil 17%, kyuana\n ]ia\ng kơ mnuih pla mjing mâo klei bi mguôp kjăp hla\m brua\ lehana\n mâo klei t^ng knăl jăk hlăm brua\ bi mnia mblei. Tal dua, drei dôk le\ hla\m klei mkra mjing tui si knhuah hđăp, ka mâo anôk [hu kphê jăk ôh, yăn adiê amâo mâo jăk găl, yan pe\ boh amâo mâo mđia\ siam, mơ\ng ana\n hnơ\ng jăk asa\r boh kphê kăn siam đei rei. Hmei ksiêm dlăng klei tu\ dưn kphê ti Daklak, {uôn Ama Thuôt snăn Lâm Đồng amâo mâo hmao ôh. Hnơ\ng klei bi mguôp ho\ng phung duh mkra adôk k[ah h^n mka\ ho\ng ana mnơ\ng pla mkăn, lehana\n ara\ anei hlăk mko\ mjing du\m êpul hgu\m ngă brua\ kphê, snăn jing [ia\ êdi mka\ ho\ng klei ]ia\ng. Kyuana\n hlăm đa đa kr^ng taih kbưi klei pla mjing adôk awa\t êdu, boh mnga amâo mâo lu ôh, mb^t ho\ng klei tu\ dưn amâo mâo jing ang ara\ anei tar ro\ng lăn snăn hla\m brô mơ\ng 34 – 35 êbâo prăk/kg mơ\ng ana\n mnuih pla kphê ăt adôk tuôm ho\ng lu klei dleh dlan.

-Snăn kơ ana\p anei, Lâm Đồng si hdră êlan srăng ngă ]ia\ng kơ phung duh mkra hgu\m s^t êm^t hlăm brua\ hrui blei boh kphê, sa mta mnơ\ng pla phu\n hlăm ]ar?

Ts Phạm S: Ho\ng ]ar Lâm Đồng, ]ia\ng mđ^ klei tu\ dưn kphê êjai yan adiê hălm ]ar mse\ djuê ana\n, snăn ]ar srăng lo\ mâo hdră dlăng kriê jăk h^n, kyuadah anei jing hdră êlan djo\, mjing atur kơ jih jang boh mnga kphê mâo. Tal dua, bi kla\ kr^ng lăn pioh pla kphê, mlih he\ mjeh kphê robusta, pla mjing kphê hdrô sơăi. Amâo mâo ôh anôk mkăn jing jăk h^n ho\ng kphê mse\ si ti Lâm Đồng, boh nik hlăm kr^ng Cầu Đất Đà Lạt, lehana\n lo\ dơ\ng ruah mjeh jăk h^n, sitôhmô amâo mâo djo\ kno\ng mjeh Arabica, Catimor [ia\dah wa\t mjeh Bourbon, Catuai Caturra jing mjeh kphê dlông ro\ng lăn dôk khăp êdi.

Mđ^ ai phung duh mkra duh bi liê hlăm Lâm Đồng hluê hdră bi mguôp ]ia\ng ngă hdră knu\k kna mtru\n mrô 57, lehana\n hdră mtru\n mrô 98 ]ia\ng hyua\ kjăp h^n klei hgu\m mđ^ kyar kphê ho\ng klei kjăp. Po\k mlar ênha pla ana bi êyui kơ kphê, lehana\n hluê ngă hdra\ bi hmô pla mjing kphê doh hgu\m ho\ng djăp anôk pla kphê tar ro\ng, ]ia\ng mâo klei dưi bi ktưn brua\ mnia mblei boh kphê pô, lehana\n bi mlih klei thâo săng, lehana\n hdră êlan mnuih pla mjing ngă brua\, mơ\ng ana\n đru kơ brua\ kphê mâo klei đ^ kyar kjăp, mnuih pla mjing, lehana\n phung pla kphê mâo hnơ\ng hrui w^t hơ^t hla\m wưng kơ ana\p.

-La] jăk kơ ih lu!