VOV4.Êđê - Hlăm du\m thu\n giăm anei, mnuih [uôn sang Daklak jho\ng bi mlih leh mnơ\ng pla, ]ia\ng mđ^ boh mnga lehana\n hnơ\ng hrui w^t. Hlăm năn, brua\ pla mplua\ ana boh kroh hlăm war kphê đru leh lu go\ êsei mđ^ mlih klei hd^p mda.

       Ara\ anei lu anôk ba pla mplua\ ti c\ar Daklak jing ba pla mplua\ hla\m đang kphê. Mâo [ia\ ba pla mplua\ hla\m đang tiêu leh ana\n đang cacao. Ana ba pla mplua\ lu jing ana tiêu, boh sâu riêng, boh [ơr….. mâo ênoh c\h^ yuôm s’a\i. Êdah êdi mse\ si gru hmô mơ\mng go\ sang Trần Văn Thông ti sa\ êa Kiêt, kdriêk C|ư\ M’Gar, c\ar Daklak [rư\ ba pla mplua\ ana tiêu leh ana\n ana boh kroh hla\m đang kphê mâo dua ha mơ\ng pô. ~u brei thâo: anei jing klei ruah mâo klei t^ng mka\ leh bi kla\ nik, c\ia\ng mâo  ana mgang êyui, mjing hnơ\ng h’a\p s^t ba pla mb^t ho\ng ana kphê. Kyua thâo ba yua du\m hdra\ ba pla mplua\ anei ana\n đang kphê sang  `u đ^ jing ja\k h’^t mboh mâo 4 tôn kphê asa\r/ 1 ha. Êngao kơ ana\n, go\ sang `u lo\ mâo hrui w^t  pra\k mơ\ng du\m mta mnơ\ng ba pla mplua\. ~u brei thâo:“ Brua\ ba pla lu mta ana ho\ng brua\ duh mkra êngiê ara\ anei a\t ba klei tu\ pro\ng mơh kơ go\ sang jing h’^t brua\ duh mkra. Si tôhmô ênoh c\h^ kphê tru\n sna\n mâo ênoh c\h^ tiêu đ^ h^n amâo dah bi knar sna\n dưi bi mhrô, êngao kơ ana\n lo\ ba pla ana ksu sna\n mâo nnao pra\k hrui w^t, rơ\ng h’^t kơ brua\ duh mkra go\ sang.”

      Amai Nguỹên Thị Thu ti alu\ 8, sa êa K’Pam, kdriêk C|ư\ M’Gar mâo 1 ha 7 kphê. Phu\n tal êlâo hla\k ka ba pla mplua\ ôh, klei tu\ mơ\ng đang kphê anei [ia\ sna\n   đang kphê dja\l  [rư\ ram kyua adiê mđia\ không k[ah êa krih. Leh mâo duah hiu êmuh hria\m klei thâo mơ\ng du\m ara\ng pla kphê mka\n, tui duah blei mjeh boh [ơr leh ana\n ana boh kroh mka\n ba w^t pla mplua\, sna\n [uh pra\k mâo hrui w^t đ^ h^n mka\ ho\ng êlâo. Êngao kơ 7 tôn kphê asa\r  `u mâo hrui hla\m gra\p thu\n, sna\n go\ sang `u lo\ mâo hrui pra\k mơ\ng gia\m 200 [e\ ana boh sâu riêng leh ana\n boh [ơr, t^ng jih jang ênoh pra\k `u mâo hrui đ^ mơ\ng  330 – 350 êkla\k pra\k mka\ ho\ng êlâo. ~u brei thâo:“ Mơ\ng hla\k mphu\n ba pla mplua\ truh kơ ara\ anei [uh klei tu\ brua\ duh mkra mơ\ng ana boh [ơr ba kơ go\ sang jing pro\ng êdi. Kyua hluê si klei bhia\n kphê hla\m sa thu\n kno\ng hrui pe\ mâo 4 tôn, [ia\ ana boh [ơr hla\m sa ha tơ ba pla boh [ơr ja\k [ia\ êdi a\t mâo hrui truh 300 êkla\k pra\k kyua ana\n `u mâo klei tu\ brua\ duh mkra pro\ng êdi.”

      Go\ sang amai Thu leh ana\n go\ sang Thông jing kno\ng dua hla\m du\m go\ sang ti Daklak hla\k ruah hdra\ duh bi liê ba pla mplua\ . Kyua duh bi liê djo\ hdra\ leh ana\n kmla\n ai bi mlih hdra\ nga\ brua\\, mnơ\ng pla mjing ana\n hnư pra\k mâo hrui w^t mơ\ng du\m go\ sang mnuih [uôn sang ri anei đ^ [ia\ leh. Lu gru hmô duh mkra mrâo mdê, mâo klei tu\ dưi duh bi liê nga\ mkra ho\ng hnư mâo hrui w^t mâo mơ\ng êbeh 100 êkla\k pra\k truh kơ 1 êklai pra\k hla\m gra\p thu\n. Ho\ng pra\k mâo hrui w^t [rư\ hruê [rư\ đ^ h^n, du\m gru hmô duh bi liê ba pla mplua\ mnơ\ng mâo leh klei hma\i djo\ pro\ng kơ boh klei duh mkra pla mjing nga\ lo\ hma ti alu\ wa\l. Nguyễn Hắc Hiển, Khua adu\ brua\ Pla mjing leh ana\n Răng mgang mnơ\ng pla mjing, Knơ\ng brua\ Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang c\ar Daklak brei thâo: “ Mơ\ng boh s^t brei [uh leh êngao kơ brua\ ba pla du\m mta ana anei k`a\m bi mđ^ pra\k mâo hrui w^t lo\ dơ\ng đru mguôp bi h’^t la\n êa wa\l anôk hd^p mda,  dưi pla ana bi êyui kơ ana kphê, dưi kriê hnơ\ng h’a\p hla\m yan bhang adiê mđia\ không a\t mse\ mơh mnuih [uôn sang mâo nnao pra\k hrui w^t hla\m jih thu\n.”

     Du\m klei c\ia\ng thâo kơ brua\ dưm hbâo hữu cơ hla\m yan hjan.

        Ho\ng klei ga\l djo\ ba yua mơ\ng hbâo hoá học lu mnuih [uôn sang amâo lo\ mđing ôh kơ brua\ ba yua hbâo hữu cơ. Klei anei nga\ leh kơ la\n ala [rư\ hruê [rư\ sah kba, kha\ng tliêt, du\m mta hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ bi rai, mnơ\ng hd^p hla\m ala\n amâo mdei đ^ lar nga\ hma\i djo\ amâo mâo điêt ôh kơ klei đ^ kyar mơ\ng mnơ\ng pla mjing. Brua\ pla mjing kphê amâo mâo klei h’^t kja\p leh ana\n hla\k nga\ amâo mâo [ia\ ôh đang war kphê [rư\ tru\n boh mnga. C|ia\ng đru kơ mnuih [uôn sang lo\ mâo klei thâo hla\m brua\ pla mjing kphê h’^t kja\p, Thạc sĩ Đào Hữu Hiền, knua\ druh brua\ Knơ\ng Kreh knhâo hdra\ mnêc\ nga\ brua\ dliê kmrơ\ng Tây Nguyên brei mnuih [uôn sang drei bi mđing kơ brua\ mơ\ng hbâo pruê hữu cơ hla\m brua\ pla mjing kphê.  

      - Akâo kơ Thạc sĩ brei thâo, si klei tu\ dưn mơ\ng hbâo bru\ ba kơ lăn lehana\n mnơ\ng pla?

          . Thạc sĩ Đào Hữu Hiền: Ơ [^ng dôk hmư\, diih thâo leh êjai pla mjing kphê drei mđing lu kơ brua\ dlăng kriê wiê ênăk jing hlăm yan hjan drei mđing duah hbâo bru\ yơh. Êjai hlăm brua\ pla mjing, êlâo dih hmei ăt mta\ leh mơh g^r duah mơ\ng 2 – 3 thu\n tuh sa blư\ hbâo bru\. Kyuadah tơ drei amâo mâo mđing ôh kơ hbâo bru\ s^t nik boh mnga mâo amâo srăng lu ôh. Lehana\n tơdah tuh hbâo bru\ kăn djo\ hdră, amâo mâo djăp, snăn êjai truăn pruê nanao hbâo hoá học s^t nik srăng ngă kơ lăn tlar, lăn jhat he\ đang war amâo lo\ đ^ jing ôh, mboh amâo mâo lu ôh, hnơ\ng tu\ dưn kăn jăk đ^ lei, ana kphê [rư\ hruê [rư\ djăl khua, kyuana\n 2 - 3 thu\n drei pruê he\ hbâo bru\ sa blư\, mmông ana\n kơh hbâo bru\ srăng lo\ ba w^t klei tu\ dưn jăk kơ lăn. Boh nik klei yuôm bhăn h^n jing, tơdah drei lo\ w^t pla kphê, [ia\dah ka mâo ôh hbâo bru\ pioh pruê sun, snăn lăn drei lo\ pla mrâo kphê ana\n ka lo\ mđ^ mlih ôh, ka mâo ôh hnơ\ng bru\ kơ lăn, klei êbhu] kơ lăn, s^t nik ai đ^ jing kơ mnơ\ng pla amâo mâo jăk ôh.

      - Si drei srăng ruah hbâo bru\, kyuadah hlăm anôk ]h^ mnia mâo leh lu mta hbâo ara\ng ]h^, ]ia\ng kơ drei blei djo\ hbâo jăk pioh yua?

         . Thạc sĩ Đào Hữu Hiền: Êlâo dih phung pla mjing kreh ba pruê lu jing hbâo ]o\ng bi mbru\ ma\ pô mse\ si mơ\ng eh mnơ\ng rông, djah mơ\ng mnơ\ng pla mjing, lehana\n djăp mta hbâo mđam, [ia\dah ara\ anei dơ\ng mâo leh lu hbâo bru\ ba ]h^ , lehana\n ăt jăk mơh. {ia\dah drei bi t^ng dlăng he\ bi nik. Kyuadah snei, tơdah drei pla mjing kphê boh kroh, lehana\n drei rông mơh mnơ\ng rông, mâo eh mnơ\ng rông pioh mđam lehana\n ba pruê snăn jing jăk yơh. {ia\dah mâo đa mnuih amâo mâo rông mnơ\ng ôh, hiu duah blei kơ ta] snăn mâo lu mta snăk ara\ng ]h^. Drei amâo mâo dưi thâo kral kla\ ôh ti jing hbâo bru\ jăk lehana\n amâo mâo jăk. Mse\ si hmei ngă leh brua\ ksiêm duah sui thu\n, hmei ăt thâo kla\ kơ ta] ara\ng mkra mjing hbâo bru\ amâo mâo djăp ênoh ]ua\n ôh, kyuadah đa đa di`u kno\ng luôn ma\ klo\ lăn la]dah hbâo bru\, snăn mnuih blei nao blei ba yua, [ia\dah amâo mâo djo\ jing hbâo bru\ ôh. Kyuana\n hmei mta\ kơ mnuih pla mjing jăk h^n drei g^r rông mnơ\ng mơh mb^t ana\n, lehana\n drei mâo eh mnơ\ng rông pioh mđam mjing hbâo bru\ pioh pruê kơ mnơ\ng pô pla. Hbâo drei ]o\ng mđam jing jăk h^n, tơdah amâo mâo ôh drei duah anôk năng đăo knang blei kơ ana\n. Amâodah ka h^t s^t mơh snăn drei duah anôk ]h^ hbâo bru\ vi sinh amâodah hbâo sinh hoá hữu cơ mơ\ng du\m anôk mâo k’hưm mkra mjing leh.

      - Ơ Thạc sĩ, ara\ anei mâo lu snăk mnuih pla mjing kreh pruê hbâo êgao hnơ\ng, ngă lu] liê hbâo, lehana\n êbeh êbiêr hbâo mâo hla\m lăn ba klei amâo mâo jăk kơ mnơ\ng pla, snăn si drei srăng lo\ pruê hbâo bru\ ]ia\ng lo\ bi kna klei ana\n?

         . Thạc sĩ Đào Hữu Hiền: Hmei mâo klei mta\ kơ brua\ ba yua hbâo bru\, jăk h^n jing drei [uôr mnuôr hlăm yan hjan drei tuh hbâo hla\m ana\n lehana\n dơr he\. Bi tơdah drei amâo mâo [uôr [a\ng ôh, lehana\n kăn pruê hbâo eh mnơ\ng rông leh bi mbru\ ôh, [ia\dah pruê hbâo bru\ vi sinh. {ia\dah jăk h^n jing [uôr mnuôr pruê hbâo lehana\n dơr he\, drei pruê ktuê knhal hla mlih gưl anôk lehana\n dơr he\ ho\ng lăn srăng ba klei tu\ dưn h^n. Bi ho\ng hbâo eh mnơ\ng rông leh drei mđam bi mbru\ mta\ kơ diih g^r bi mâo 2 – 3 thu\n pruê sa blư\, ho\ng ênoh mơ\ng 20 – 30m³/ha. Bi tơdah drei pruê hbâo bru\ vi sinh snăn drei pruê mơ\ng 1 – 3kg/phu\n lehana\n grăp thu\n pruê nanao. Lehana\n tơdah drei mâo klei m^n ]ia\ng pruê hbâo bru\ mse\ si yăng đar, snăn jăk h^n pruê hlăm yan hjan.

      -Ja\k leh ana\n, la] jăk kơ ih lu!

       Mnuih [uôn sang drei bi mđing ]ia\ng mkra mđ^ lăn bi êbhui], bi bru\ ]ia\ng đru kơ ana kphê đ^ jing kjăp hlăm yan hjan, snăn diih lo\ pruê [ia\ êdi sa gưl hbâo bru\ vi sinh. S^t yơh klei anei mta\ kơ diih pruê bi hmao ]ia\ng kơ djăp mta trung vi lượng mâo mkăp kơ mnơ\ng pla, lo\ mđ^ hnơ\ng bru\ kơ lăn, mđ^ mlih mnơ\ng hd^p jăk kơ lăn, đru bi bru\ djah bru\ hlăm lăn, bi mlih djăp mta hoá học kyua mơ\ng du\m gưl pruê hbâo hoá học hla\m yan hjan ka jih yua, ]ia\ng mđ^ klei tu\ jăk kơ kphê.

                                H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.