VOV4.Êđê- Ti ana\p klei dleh dưi ksiêm dla\ng mơ\ng ênoh ênil hlăm klei mnia mblei lehana\n klei bi mlih yan adiê, lu [^ng nga\ lo\ hma ti Daklak bi mlih leh mnơ\ng pla, ba pla lu mta mnơ\ng hla\m đang kphê. Amâo djo\ kno\ng mđ^ hnư hrui w^t đui] ôh [ia\dah brua\ pla plua\ ana boh kroh hla\m đang kphê lo\ đru mđ^ hdra\ ra\ng mgang kơ ana kphê, bi hro\ klei hma\i amâo ja\k mơ\ng yan adiê nga\.

Giăm 30 thu\n ngă bruă pla mjing kpê, Mai Đình Phượng, ti alu\ An Phú, să Ea Drơ\ng, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Dak Lak mâo leh lu klei thâo pla mjing leh anăn kriê dlăng kphê. Khă snăn du\m thu\n giăm anei, kyua ênoh kphê tru\n, hlăk êjai đang kphê [rư\ khua, hro\ hnơ\ng boh mnga. }ia\ng mđ^ prăk hrui w^t, Phượng ruah leh grep mkra mđ^ sa kdrê] ênhă kphê, mb^t anăn, pla lu mta ana pla mjing mkăn. Mai Đình Phượng brei thâo, bruă pla pluă đru mđ^ prăk hrui w^t.  Mb^t anăn, prăk duh bi liê leh anăn ai tiê kriê dlăng ana kphê ăt rơ\ng 2 ton mkrah -3 ton asa\r/ha. Klei anei jing djo\ guôp hlăk klei găl ênoh kphê đ^ hlăk dôk ti hnơ\ng [ia\ h^n mse\ si ara\ anei.

"Mơ\ng leh pla pluă ana sầu riêng, tiu, [ơr snăn tu\ dưn h^n. Kyua djăp mta pla [ia\ snăn tu\ dưn h^n, kno\ng hjăn kphê snăn [ia\ đei anăn tu\ dưn [ia\ mơh pô anăn pla pluă jăk h^n."

 Ăt mse\ si Phượng, go\ sang Dương Văn Thao, ti [uôn Ê]ăm, wa\l krah {uôn Trăp, kdriêk Krông Ana pla leh lu mta ana hlăm đang kphê. Kyua anăn, du\m thu\n giăm anei, khă gơ\ prăk hrui w^t mơ\ng ana pla phu\n jing kphê mâo klei hro\ kyua ênoh tru\n, [ia\dah du\m ana pla pluă mse\ si sầu riêng, [ơr brei hrui w^t leh anăn dưi ba ]h^ yuôm anăn prăk hrui w^t jih jang mơ\ng go\ sang `u ăt hơ^t kjăp ti hnơ\ng 300-400 êklăk hlăm grăp thu\n.

"Du\m thu\n anei ênoh kphê, tiu ti Lăn Dap Kngư tru\n, kâo ăt mâo 4 ha kphê snăn ăt bi mlih du\m mta, lo\ pla thiăm ana boh kroh leh anăn tiu ]ia\ng si be\ ngă ]ia\ng mâo prăk hrui w^t hơ^t kjăp amâo hro\ hnơ\ng boh mnga hlăm đang, mse\ si ana anei lui] ênoh snăn lo\ đ^ ênoh hrui w^t mơ\ng boh kroh ]ia\ng hơ^t kjăp h^n.

 Hluê si klei ksiêm yap mơ\ng Knơ\ng bruă lo\ hma leh anăn mđ^ kyar kr^ng [uôn sang ]ar Dak Lak, ]ar ara\ anei mâo êbeh 2 êtuh êbâo ha kphê, hlăm anăn ênhă pla pluă mâo hlăm brô 20%, k[^n ti du\m kdriêk }ư\ Mgar, Krông Pa], wa\l krah {uôn Hồ leh anăn [uôn pro\ng {uôn Ama Thuôt. Pla pluă ana boh kroh hlăm đang kphê jing hdră msir mâo lu mnuih [uôn sang ti Dak Lak ruah, boh nik du\m mta ana mse\ si sầu riêng, [ơr, tiu, măk ka leh anăn ana juăr (pioh ngă gơ\ng tiu).  Amâo djo\ kno\ng mkra mđ^ prăk hrui w^t ôh, du\m mta ana pla pluă mâo hnơ\ng k'up dlông, ana kyâo anăn mâo êyui k'up, gang ang^n kơ ana kphê. Anei jing hdră mnê] ngă bruă ba klei tu\ bruă duh mkra êjai leh anăn ba klei tu\ dưn kơ wa\l pla mjing.

Ba pla plua\ lu mta ana hla\m đang kphê jing hdra\ êlan dôk dưi mtru\t mđ^ lehana\n mâo lu [^ng nga\ lo\ hma ti la\n dap kngư ruah. }ia\ng đru kơ mnuih [uôn sang drei thâo sa\ng h^n kơ hdra\ anei, tiến sĩ Phạm Công Trí, K’ia\ng khua klei hria\m kơ brua\ lo\ hma, Knơ\ng ksiêm hria\m kơ brua\ kreh knhâo – hdra\ mnê] brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng La\n dap kngư sra\ng hlak mblang kla\ nik h^n kơ gru bi hmô anei:

-Ơ Tiến sĩ Phạm Công Trí, si yap jing pla mjing lu mta mnơ\ng hlăm war kphê, dah pla lu mta mnơ\ng ana\n si nga\ srăng hmăi ho\ng war kphê?

Ts. Phạm Công Trí:  Drei [uh hlăm brua\ pla mjing ara\ anei dôk găn lu klei amâo mâo jăk găl ôh, lehana\n kreh hmăi amâo mâo jăk mơh mơ\ng anôk mnia mblei, lehana\n yăn adiê amâo mâo jăk. Lehana\n ho\ng klei m^n dôk bi tui tio\ kơ mnơ\ng pla ]h^ mâo ênoh h^n, ngă bi rai jih knhuah bhiăn hlăm brua\ pla mjing, klei ana\n hlăk ba klei amâo mâo jăk pro\ng h^n êdi. Ana kphê tiu hlăk dôk tuôm ho\ng lu klei lui] liê pro\ng. {ia\dah, drei [uh du\m go\ êsei mâo klei hriăm tơdah hlei go\ sang bi rai jih ana mưng pla leh, m^ndah ba pla ana mnơ\ng mrâo jih, snăn di`u ka mưng ôh kơ klei bi hnơ\ng hlăm brua\ mnia mblei, snăn di`u lo\ le\ hlăm klei lui] liê.

Kyua ana\n hlăm hdră pla mjing kjăp, hmei mâo klei mta\ kơ mnuih pla mjing brei dơ\ng pla mjing yơh lu mta mnơ\ng pla bi djo\ guôp hlăm war kphê. Bi mlih mơ\ng war kphê djuê hđăp ba pla djuê mjeh kphê mrâo, lehana\n mka t^ng hlăm klei pla mjing bi mâo lu tal ho\ng sa hdră djo\ guôp.

Bi tơdah drei ru\ jih kphê, bi rai jih tiu mlih pla ana boh kroh, drei m^ndah srăng mâo [ơ\ng mnga lu h^n, tơdah ênoh ênil boh kroh ana\n hơ^t. Hu^dah ênoh ênil ]h^ boh kroh amâo mâo h^t ôh, snăn mnuih pla mjing ăt lo\ le\ hla\m klei lui] liê nanao.

Kơ brua\ răng kriê war kphê, drei bi mlih đa đa ênha\, đa đa anôk, mjing anôk pla boh kroh, amâo mâo djo\ kno\ng đru kơ war kphê h^t h^n ôh kơ jar mko\ mkra đang war, [ia\dah drei dưi dlăng kriê wiê ênăk ja\k h^n. Ho\ng klei drei dăp pla du\m mta ana mâo ana pro\ng dlông, amâo mâo djo\ kno\ng jing ana boh đui] ôh, [ia\dah lo\ mjing lu tal bi êđăp, bi êyui, ]ia\ng kơ war kphê srăng mâo hnơ\ng h’uh, h’ăp hơ^t, êjai ênuk yăn adiê bi mlih nanao anei. Ho\ng adiê mđia\ hlơr ktang, war kphê srăng lehana\n bi hro\ mơh ênoh êa krih, mâo mkriêm mơh hbâo pruê. Mse\ snăn brua\ pla kphê ăt mâo klei tu\ dưn h^n mka\ ho\ng pla hjăn kphê.

-Êjai hlăm brua\ pla mjing plua\ mb^t snăn, mâo mơ\ klei dleh dlan drei tuôm, êjai dlăng kriê wiê ênăk lu mta ana boh mb^t hlăm sa đang war?

Ts. Phạm Công Trí: Ana boh drei pla hjăn bi mâo hdră dlăng kriê wiê ênăk jăk h^n kơh. Bi drei pla plua\ mb^t ho\ng war kphê, snăn jing je\ giăm h^n ho\ng klei bhiăn đ^ jing. Mse\ si kơ hnơ\ng h’uh, hnơ\ng h’ăp, mta tu\ jing hlăm lăn, lehana\n djăp mta klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă [uh ăt hơ^t mơh. Kyuana\n, mnuih ngă lo\ hma amâo đei jăk tuôm ôh ho\ng klei amâo mâo jăk êjai dlăng kriê. Lehana\n drei [uh êjai ma\ brua\ hlăm ana\n ăt kphê mơh jing pô phu\n truh 90%, snăn klei ktro\ kơ hnơ\ng mâo ba w^t, amâodah klei kp^ kơ ai tiê klei m^n brei dlăng kriê si ngă ]ia\ng kơ mnơ\ng pô pla djăl mâo [ơ\ng ăt hro\ mơh, amâodah ya mta klei amâo mâo myun kăn jăk mâo rei.

Hmei mâo klei ]ia\ng mta\ kơ diih bi mlih he\ đa đa sa kdrê] ênha\ mơ\ng war kphê, pla mjing đang boh kroh, sitôhmô mjing đang war mâo tal bi mguôp ho\ng sa tal rơ\k brei mkuôm mơh nah gu\, mâo du\m hdră dlăng kriê wiê ênăk jăk, snăn bi mlih mơ\ng 1.100 phu\n ana kphê jing đang war kno\ng pla ma\ hlăm brô 1 êbâo phu\n kphê, snăn boh mnga ăt đ^ hlăm brô 15 – 20%. Kyuadah klei amâo mâo jăk mơ\ng adiê mse\ si mđia\ hlơr, hnơ\ng hbâo bru\ đ^ jing jăk h^n, hnơ\ng h’ăp hlăm war kphê bi kna h^n ba klei êđăp, mnuih pla mjing dlăng kriê jăk h^n mơh. Mse\ snăn, kha\dah boh mnga hro\ kno\ng [ia\ hluê ho\ng ênoh drei pla hro\, [ia\dah klei mjut mjing djo\ guôp, s^t nik klei tu\ dưn amâo mâo hro\ ôh. Klei tu\ dưn war kphê mâo đ^ h^n kyua bi hro\ mơh ênoh bi liê. Snăn hlăm 100 phu\n drei bi hro\ ana\n, jing anôk pioh pla boh kroh hlăm sa hdră dăp bi djo\. Mjing lu mta ana boh kroh mâo lu tal đu\t lehana\n dlông mse\ si drei pla boh sầu riêng, boh [ơr, boh măng cụt, boh kneh m’êa, boh kneh thailan. Klei duh bi liê kơ du\m mta ana boh anei amâo mâo đei liê ôh, tơdah mka\ ho\ng hdră drei pla hjăn đang boh, lehana\n klei dlăng kriê krih êa, amâodah pruê hbâo ăt găl ênưih mơh. Kyuadah lăn mmông anei, srăng mjing t^ng [o# nah dlông dơ\ng due\ nao kơ êbhui], lehana\n klei đ^ jing mnơ\ng dhơ\ng hd^p amâo mâo bi ktlu\k ôh. Mse\ snăn đru kơ mnuih pla mjing mưng leh hlăm klei kno\ng pla hjăn kphê, snăn ara\ anei lo\ pla thiăm ana boh hlăm war kăn ktro\ rei hlăm hdră dlăng kriê wiê ênăk.

-Ih mâo mơ\ klei ]ia\ng mta\ kơ mnuih pla mjing kơ hdră dlăng kriê wiê ênăk, amâodah si hdră pla mjing ]ia\ng bi djo\ guôp ho\ng hdră pla mjing lu mta ana boh?

Ts. Phạm Công Trí: Brei diih mđing mơh, êjai drei pla mjing hdơr mjing mse\ si sa b^t đang dliê, dăp ]ua\l êwang pla mjing bi djo\ mâo ana boh biêr ana, ana boh dlông ana, ana kpal êpih adhan bi djo\, tơdah ka kjăp ôh snăn iêu phung trua\n kơ brua\ pla mjing nao ktrâo ata\t brei êwang pla mjing, mjing đang war pô jing sa đang war dưi pla mjing djăp mta mnơ\ng, [ia\dah ba w^t klei tu\ dưn jăk.

Ho\ng hdră anei, tơdah drei ma\ brua\ jăk srăng mâo sa đang war siam snăk, dưi mâo djăp mta mnơ\ng ho\ng lu boh mnga dưi yap jing doh Gap, amâodah ba yua hdră dlăng kriê doh, yua kno\ng hbâo bru\, hbâo sinh học, mjing đang war pô je\ giăm ho\ng dliê h^n. Snăn hdơr jing pla bi mâo ana boh dlông ana, lehana\n ăt mkuôm mơh rơ\k luôm bi hưăp [o# lăn, yap jing bi kna jih jang mnơ\ng dhơ\ng hd^p. Snăn đăm ôh bi tio\ êran [uh hlăk hlê boh sầu riêng mâo ênoh lui he\ ana boh [ơr, tơdah snăn srăng kruh jih tal bi êđăp hlăm đang boh. Snăn brei drei hdơr drei jing mnuih pla mjing brei thâo bi mguôp brua\ pla mjing ho\ng brua\ dliê kmrơ\ng, đru bi răng kriê wa\l hd^p mda jăk.

-La] jăk kơ ih mâo leh du\m klei đru k]e\ yuôm bhăn anei!