VOV4.Êđê - Ngă brua\ mđ^ kyar pla mjing hluê hdră êlan ba yua kdra\p ma\ brua\ mrâo mrang, wưng leh êgao, lu mnuih pla mjing ti kdriêk Dak Song, ]ar Dak nông jho\ng duh bi liê hdră krih êa bi rô] thư\ thư\, mka sang `u\ăl, dlăng kriê ho\ng kdrăp công nghệ sinh học… Đơ hdră bi hmô anei tal êlâo mâo ba w^t leh klei tu\ dưn jăk, kyua mâo mkiêt mkriêm ênoh bi liê hlăm klei ma\ brua\, lehana\n mnơ\ng pla mâo ba w^t boh mnga lu.

       Thu\n 2011, go\ sang aduôn Trần Thị Nga ti alu\ 1, sa\ Nam Bình, kdriêk Dak Song, c\ar Dak Nông lo\ w^t c\ua\l mka\ 10 ha đang kphê leh khua mduôn, amâo lo\ mâo boh mnga hluê hdra\:  8ha ba pla tiêu ho\ng phu\n gơ\ng hd^p, 2 ha đang kphê djuê mjeh mrâo leh ana\n ba pla mplua\ lu mta mnơ\ng mka\n c\ia\ng dưi bi êyui êjai leh ana\n pioh [ơ\ng boh êjai….. Go\ sang aduôn Nga lo\ kmla\n ai  duh bi liê êbeh 500 êkla\k pra\k pioh mko\ da\p hdra\ kdra\p krih êa bi rôc\ thưt. Aduôn Nga brei thâo: t^ng mdu\m mko\ da\p hdra\ kdra\p krih êa bi rôc\ thưt jih 50 êkla\k pra\k/ 1 ha; gra\p thu\n go\ sang `u duh bi liê mko\ da\p mâo mơ\ng 2- 3 ha. Dua thu\n ho\ng anei, đang hma `u mâo hrui w^t leh gia\m 6 êklai pra\k/ 1 thu\n, hla\k êjai pra\k ba bi liê tru\n hro\ leh êdi t^ng mơ\ng leh mko\ da\p hdra\ kdra\p krih bi rôc\ thưt êa. Aduôn Nga brei thâo: “ Hdra\ krih bi rôc\ thưt êa dưi bi mhro\ mnuih nga\ brua\, bi mkiêt mkriêm mmông nga\ brua\. Sitôhmô sa c\ô mnuih hla\m sa hruê sa mlam dưi krih kơ jih 10 ha, bi krih mse\ aguah tlam sna\n hla\m 1 hruê mlam amâo dưi krih ôh kơ 10 ha. Dưi bi mtlai hbâo pruê, êa drao bi mdjiê hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ hla\m bro\ng mgơ\ng êa krih leh ana\n hlo\ng kt^t krih nao kơ phu\n tiêu mtam jing dưi bi mkiêt mkriêm êa pui yua krih êa.”

      Đang war lo\ hma mơ\ng aduôn Nguyễn Thị Huệ ti sa\ Trường Xuân, kdriêk Dak Song, c\ar Dak Nông ho\ng êbeh 2.000 phu\n tiêu, 1.000 [e\ ana boh krue# mmih, boh [ơr leh ana\n boh krue# du\ng kl^t mtah a\t mko\ da\p kdra\p krih bi rôc\ thưt êa mơh. Aduôn Nguyễn Thị Huệ brei thâo: hdra\ krih bi rôc\ thưt êa dưi kriê hnơ\ng êa bi knar s^t krih, bi kdơ\ng ho\ng klei êa proh mđue# la\n leh ana\n bi mđ^ hnơ\ng h’a\p kơ la\n đru kơ mnơ\ng pla đ^ jing bi knar:“ Go\ sang mko\ da\p kdra\ krih êa bi rôc\ thưt klei anei `u mâo klei tu\ ja\k êdi, klei tu\ kơ ai nga\ brua\, kơ pui kmla\ yua, dưi mkiêt mkriêm wa\t êa krih, bohnik brua\ dưm hbâo jing ga\l êlưih êdi, amâo mâo liê ti êngao ôh. Bi t^ng kơ anôk mtru\t mjhar brua\ lo\ hma sna\n ktrâo lac\ brei kơ hdra\ yua êa drao, gra\p mta mnơ\ng nga\ mâo sa mta êa drao mdê mdê, dưi mâo phung mtru\t mjhar brua\ nga\ lo\ hma kc\e\ ktrâo brei, sna\n pô duah mđing hria\m pioh ba yua mâo klei tu\.”

      Ti du\m sa\ Thuận Hà, Thuận hạnh, kdriêk Dak Song, lu go\ êsei mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma po\k nga\ leh gru hmô pal djam mtam hla\m sang `ua\l. Mđ^ kyar hluê hdra\ mjing kr^ng thơ\ng ba pla mjing, truh kơ ara\ anei du\m sa\ anei bi c\ua\l mka\ leh mâo êbeh 700 ha anôk pla djam leh ana\n mnga dưi kriê dla\ng hluê hdra\ kdra\p nga\ brua\ mrâo mrang. Brua\ knu\k kna 2 sa\ lo\ đru kơ mnuih [uôn sang nga\ 2 gru hmô sang `ua\l, rah mjing djuê mjeh djam bei đu\ng hluê hdra\ doh ja\k pioh mka\p c\h^ kơ mnuih [uôn sang ba pla. Phạm Quang Chung ti sa\ Thuận Hà, kdriêk Dak Song brei thâo: Kyua thâo pral mâo phu\n mjeh tu\ ja\k, bi mhro\ pra\k bi liê duh mkra, gru hmô pla djam, mnga mơ\ng go\ sang dưi bi mđ^ leh klei tu\ brua\ duh mkra: “ Djam pla ti la\n anei mâo leh 17 thu\n, [ia\ pla mse\ si ara\ anei kơh [uh klei tu\ brua\ duh mkra đ^ h^n mka\ ho\ng pla hdra\ êlâo adih leh ana\n pla ti kr^ng la\n tlung. Dla\ng mb^t pla dja\l mâo [ơ\ng kno\ng êbeh 2 mlan jing mâo hrui kha\t yơh. Tơ pla 1 ha mâo ba w^t pra\k mnga truh 300 êkla\k pra\k/ 1thu\n”./.

      Hluê si Trần Văn Được, Khua Knơ\ng brua\ sang c\ư\ êa sa\ Thuận Hà, kdriêk Dak Song, mđ^ kyar brua\ nga\ lo\ hma hluê hdra\ ba yua hdra\ kdra\p nga\ brua\ mrâo mrang jing sa hla\m du\m brua\ phu\n mơ\ng sa\ bi hur har hluê nga\ pioh bi mjing s^t êdi Hdra\ mtru\n mơ\ng brua\ Đảng c\ar Dak Nông, dla\ng anei jing sa hla\m du\m klei ktưn mđ^ kyar mơ\ng alu\ wa\l. Du\m klei tu\ tal êlâo mơ\ng du\m gru hmô anei jing năng bi mđ^ ai êdi: “ Mơ\ng klei leh dưi c\ua\l mka\ dla\ng bi mkla\ hla\m alu\ wa\l sa\ lông ba nga\ leh gru hmô mse\ si ba pla amrêc\ mmih, boh tro\ng msa\m leh ana\n djam mtam. T^ng dla\ng klei tu\ leh mâo ba w^t hla\m sa ha anôk pla mjing, hnơ\ng boh mnga mâo mơ\ng mnơ\ng pla đ^ h^n. Klei tu\  tal 2 jing mnuih [uôn sang ba yua hdra\ kdra\p nga\ mrâo mrang hla\m brua\ leh ana\n c\o\ng bi mko\ mjing ma\ brua\ mjing gru hmô duh mkra pla mjing leh ana\n ba yua hdra\ mnêc\ nga\ brua\ mrâo mrang hla\m brua\  pla mjing.”

       Ho\ng du\m klei tu\ mâo ba w^t phu\n tal êlâo, kdriêk Dak Song, c\ar dak Nông sra\ng bi mlar du\m gru hmô bi mđ^ kyar brua lo\ hma hluê hdra\ ba yua hdra\ kdra\p nga\ brua\ mrâo mrang k`a\m bi mđ^ boh yuôm kơ brua\ nga\ lo\ hma./.

       Tui si kỹ sư Trần Ngọc Thuỷ, K’ia\ng khua adu\ brua\ lo\ hma kdriêk Dak Song, ]ar Dak Nông, brua\ krih êa ho\ng kdrăp bi rô] êa thư\ thư\ srăng đru kơ mnuih [uôn sang mâo klei mkiêt mkriêm h^n, êjai ba yua kdrăp krih êa anei. Pô ]ih klei mrâo thơ\ng kơ brua\ anei mâo leh klei bi blu\ hrăm ho\ng kỹ sư Trần Ngọc Thuỷ kơ klei anei:

      - Ơ kỹ sư Trần Ngọc Thuỷ, K’ia\ng khua adu\ brua\ lo\ hma kdriêk Dăk Song, akâo kơ ih bi êdah brei si hdră krih êa ho\ng kdrăp bi rô] thư\ thư\, dôk ngă leh hlăm alu\ wa\l?

         . K.S Trần Ngọc Thuỷ: Hlăm thu\n 2014, kdriêk ngă leh klei lông bi hmô hlăm dua sa\, mâo leh klei tu\ dưn mse\ ho\ng klei ]ia\ng. Tal êlâo jing thâo mkiêt mkriêm êa, tal dua jing thâo pruê hbâo hlăm yan không, thâo mkiêt mkriêm hbâo, lehana\n ngă amâo mâo lu] ôh hbâo. Hdră krih êa bi rô] thư\ thư\ kơ ana tiêu, kơ jih jang mnơ\ng pla mkăn ăt dưi ba yua ho\ng hdră krih êa bi rô] thư\ thư\ sơăi.

       - Si klei tu\ dưn mơ\ng brua\ krih êa ho\ng kdrăp krih bi rô] thư\ thư\ anei, lehana\n si srăng po\k mlar hdră anei?

          . K.S Trần Ngọc Thuỷ: Krih êa bi rô] thư\ thư\ phu\n tal êlâo prăk bi liê jing pro\ng, mnuih pla mjing brei thâo kơ klei krih êa bi rô] thư\ thư\, jing ho\ng anôk pla mjing hnơ\ng kl^ng amâo mâo pro\ng ôh, lehana\n kơ hno\ng êa mâo. Mnuih pla mjing păn kjăp klei anei, lehana\n dơ\ng mka ksiêm klei mko\ mkra kdrăp krih êa. Hlăm wưng kơ ana\p, adu\ brua\ srăng bi lar yơh brua\ anei…

       -  Hlăm grăp kdrăp krih êa anei mnuih pla mjing dưi klam mơ\ ho\ng ênoh bi liê mko\ mkra `u, bi tơdah ngă lu, amâodah ]o\ng mkra ma\ pô srăng hro\ mơ\ ênoh bi liê?

         . K.S Trần Ngọc Thuỷ: Ara\ anei ênoh bi liê jih jang 60 êklăk prăk/ha, adu\ brua\ mâo bi mguôp leh ho\ng Anôk brua\ mko\ mkra Lăn Dap Kngư la] ho\ng ênoh êlưih h^n mơh. Êlưih amâodah yuôm jing tui hluê ho\ng anôk, lehana\n ho\ng ako\ êa pô mâo.

       - Mnuih pla mjing ]ia\ng mko\ mkra kdrăp krih êa anei, si srăng mâo klei dưi mkra mkra?

          . K.S Trần Ngọc Thuỷ: Ara\ anei adu\ brua\ lo\ hma hlăk dôk mjua\t bi hriăm kơ phung knua\ druh brua\ lo\ hma, lehana\n mtô mblang kơ mnuih pla mjing ]ia\ng mko\ mkra kdrăp anei. Nao bi tuôm ti adu\ brua\ lo\ hma, amâodah ho\ng knua\ druh ti sa\ ]ia\ng thâo bi tuôm ho\ng phung mơ\ng knơ\ng brua\ hriê đru mko\ mkra brei. Leh mâo ba mko\ mkra djăp kdra\p ma\ brua\, ka mâo ôh klei bi liê kơ brua\ đru ma\ brua\. Tơdah mnuih pla mjing truh kơ knơ\ng brua\ ]ia\ng blei w^t mko\ mkra mâo klei  phung knua\ druh ktrâo ata\t, snăn mnuih pla mjing amâo mâo ktro\ ôh kơ klei bi liê hlăm brua\ ]ia\ng mko\ mkra kdrăp krih êa anei. Boh s^t mnuih pla mjing truh kơ knơ\ng brua\ blei ba w^t mâo phung knua\ druh ktrâo ata\t snăn srăng tu\ dưn lehana\n ênoh bi liê [ia\ mơh.

       - La] jăk kơ kỹ sư!

H’Nga; Y-Khem pô ]ih mkra, răk dlăng.