VOV4.Êđê - Hlăm klei bi mlar lu mta mnơ\ng pla mjing, mđ^ hnư hrui w^t mnuih [uôn sang ti kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak ruah mă leh bruă pla m’mao ^t hlăm hdră tă ]ua mđ^ kyar bruă duh mkra go\ êsei. Ho\ng ênoh prăk duh bi liê [ia\, [ia\dah boh tu\ dưn ba w^t mơ\ng bruă pla m’mao đru leh lu mnuih [uôn sang alu\ wa\l kpưn đ^ tlaih kơ klei [un [in.

Đoàn Văn Hiền, ti alu\ Tiến Phát, wa\l krah Quảng Phú, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak tuôm le\ hlăm klei dleh dlan, mâo klei đru ba mơ\ng kdriêk kyua jing go\ êsei knap m`ai, anak lu, lăn ala pla mjing amâo mâo, ung mo# hiu ngă brua\ mưn, klei hd^p mda kplu\t aguah k[ah tlam. Truh thu\n 2015, anôk brua\ mjua\t bi hriăm brua\ knua\ ma\ kdriêk }ư\ Mgar mtru\t `u nao hriăm brua\ pla mmao ^t, hluê hdră mjua\t bi hriăm brua\ knua\ hlăm kr^ng [uôn sang. Leh rue# hriăm brua\ ana\n, `u jho\ng ]an prăk găp djuê ]ia\ng pioh pla mjing mmao hlăm wa\l sang pô. Phu\n tal êlâo `u kno\ng pla hlăm brô 100 kpu\ng mmao ^t, truh ara\ anei, đang mmao `u mâo pla truh leh kơ 5 êbâo kpu\ng, mâo ba w^t prăk mnga giăm 200 êklăk prăk/thu\n. Đoàn Văn Hiền brei thâo:“ Êlâo dih hlăk ka hriăm ôh brua\ pla mmao, dua ung mo# kno\ng hiu duah brua\ mưn, tăp năng mâo, tăp năng hơăi duh prăk kơ anak hriăm hra\ mơar. Mơ\ng leh mâo anôk mtô brua\ knua\ mtô bi hriăm brua\ pla mmao, kâo khăp ]iăng mơh kơ brua\ anei, lehana\n klei hd^p mda [rư\ hruê [rư\ dơ\ng hơ^t, anak aneh hriăm hra\ mơar tu\ jing. Ara\ anei mâo mdơ\ng leh sa boh sang kjăp, blei mprăp leh êdeh êdâo”.

Nguyễn Đình Thành, dôk ti wa\l krah Quảng Phú, kdriêk }ư\ Mgar ăt ho\ng klei mơak brei thâo: Go\ sang `u pla mmao kno\ng hlăm anôk êbeh 165m<sup>2</sup> mâo êbeh 17 êbâo kpu\ng đu] mmao ^t ko# lehana\n mmao ^t hrah. Brua\ pla mjing mmao amâo mâo jăk lu] lu hruê mmông ôh, [ia\dah mâo ba w^t klei tu\ dưn jăk, mka\ ho\ng pla mnơ\ng mkăn. {ia\dah ]ia\ng bi mâo lu prăk kăk duh bi liê, lehana\n mnuih pla mjing ăt brei mâo klei thâo kjăp mơh hdră pla mjing, thâo t^ng knăl kơ klei mka hnơ\ng h’uh, hnơ\ng h’ăp pioh kơ mmao đ^ jing. Leh 3 mlan dlăng kriê, go\ sang `u mâo ba w^t 400kg mmao krô/gưl. Grăp yan mâo dua gưl. Ho\ng ênoh ]h^ bi kpleh mơ\ng 500 – 600 êbâo prăk/kg, leh kah kơ jih ênoh bi liê adôk mnga hlăm brô 300 êklăk prăk/yan. Nguyễn Đình Thành brei thâo:

 “ Brua\ dla\ng kriê wiê ênăk kơ mmao, hlăm sa hruê hlăm brô sa aguah, nao ]ua\ mmao hu^dah mâo mnơ\ng ngă, pô dui` he\. Mmông mkăn nao kơ hma, sa aguah nao mkra mmao, sa tlam nao kơ hma, [ia\dah mâo ba w^t klei tu\ dưn h^n”.

Pla mmao dưi dưn yua jih đơ anôk êho\ng, lăn huông kiêng sang snăn ênưih mơh ma\ brua\, ênoh bi liê tal êlâo grăp anôk pla mmao amâo mâo jăk pro\ng ôh mkă ho\ng brua\ mkăn. Mnuih pla mmao dưi pe\ mmao tui si pô ]ia\ng, amâo mâo hu^ kơ klei lu] liê ôh. Boh nik ara\ anei klei mnuih ]ia\ng blei mmao jing lu snăk. Nguyễn Ngọc Giao, khua anôk mtô brua\ kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak brei thâo:“ Ho\ng anôk ]h^ mnia, hmei mâo leh klei bi mguôp ho\ng phung duh mkra mnia mblei di`u kăp mguôp ho\ng hmei ksiêm dlăng hnơ\ng jăk mmao, lehana\n hrui blei jih, bi ênoh ênil rơ\ng kơ mnuih pla mjing mâo ba w^t lu prăk mnga”.

Brua\ pla mmao ^t mâo leh knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa kdriêk }ư\ Mgar mđing, dlăng jing yuôm bhăn, brua\ pla mmao ^t ba w^t klei tu\ dưn pro\ng, mjing leh brua\ knua\ ma\ kơ mnuih ngă brua\ hlăm kr^ng [uôn sang, mđ^ hnơ\ng hrui w^t kơ mnuih [uôn sang, mjing anôk pla mjing djam mtam doh pioh ]h^ kơ mnuih yua ara\ anei.

Hdra\ dla\ng kriê kơ mmao ^t.

Tui si mơ\ng lu hra\ m’ar, mmao ^t dưi yap jing sa mta mmao pioh ngă êa drao yuôm bhăn snăk, k`ăm mbo\ jăk klei suaih pral, lehana\n mdrao klei rua\. Mka\ ho\ng lu mta mmao mkăn, mmao ^t mâo hdră dlăng kriê wiê ênăk dleh h^n mơh. Hlăm kdrê] anei, thạc sĩ Nguyễn Thị Ngọc Bích nai mtô mmao [ơ\ng lehana\n mmao pioh ngă êa drao, mơ\ng anôk mtô brua\ kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak srăng mta\ kơ diih hdră pla mmao ^t.

- C|ia\ng pla mmao ^t drei c\ia\ng prăp êmiêt ya mta mnơ\ng?

. Thạc sĩ Nguyễn Thị Bích Ngọc: }ia\ng pla mmao ^t tal êlâo drei bi mâo djah kyâo, djah kyâo anei mrâo, doh. Leh msir mghaih doh djah kyâo drei mbo\ thiăm ]u\r, ti anei kno\ng ]ia\ng 1% ]u\r, êdei kơnăn mđam ho\ng êa. Leh djăp hnơ\ng h’uh hlăm brô 70% kơ dlông, snăn drei lo\ bi mbo\ mnơ\ng tu\ jăk. Mbo\  mnơ\ng tu\ jăk ti anei, jing drei ba yua amlơ\k braih leh ana\n amlơ\k ktơr, ho\ng hnơ\ng mơ\ng 5-7%. Leh msir mkra djah kyâo, snăn trôk hlăm kpu\ng ksu. Hnơ\ng pro\ng kpu\ng ksu mơ\ng 1,2 – 1,5 kg leh kơnăn drei ]ao [a\ng ti ako\ kpu\ng ksu leh ana\n nao bi mhu\l mdjiê kman. Ti anôk mâo kdrăp bi mhu\l mdjiê kman ]o\ng êran hjăn bi mâo hnơ\ng hlơr mơ\ng 90 – 100 độ C, bi mhu\l hlăm wang 12 m’mông. Leh hu\l, srăng ba djah kyâo hlăm sang bi mđam arua\t mmao, mâo sa hruê êdei srăng pla mjeh, jing pla arua\t mmao. Leh pla arua\t mmao bi pla hlăm wưng êngăn ang^n leh ana\n anôk kriêp mliêp, c\ia\ng bi mhro\ tui] hnơ\ng klei mnơ\ng ngă. Leh pla lo\ ba w^t kơ sang rông arua\t mmao. Leh kơ anan mâo hlăm brô 2 hruê kăm, mjeh m’mao pô mphu\n k]ưm [ơ\ng djah kyâo leh ana\n srăng lar mtru\n. Khăng gơ\ hlăm brô 20 hruê, snăn mjeh mmao [ơ\ng jih kpu\ng djah kyâo, leh arua\t mmao [ơ\ng jih kpu\ng djah kyâo srăng ba nao hlăm sang pla.

- Dah sna\n, ơ thạc sĩ brei thâo klă h^n kơ hnơ\ng h’uh leh ana\n hnơ\ng h’a\p si be\ ]ia\ng kơ djo\ guôp hlăm wưng m’mao đ^ pro\ng?

. Thạc sĩ Nguyễn Thị Bích Ngọc: Klei ]ia\ng mơ\ng sang pla tal êlâo bi mâo hnơ\ng h’a\p 80% kơ dlông. Hnơ\ng h’uh hlăm sang hlăm brô 24 – 26%C, jing hnơ\ng adiê êđăp man dưn. Boh mnga] ti anei hlăm brô 800 lux, jing drei mu\t hlăm sang pla boh mnga] djăp kơ drei dlăng hră gơ\ dưi yơh. Leh ba mmao hlăm sang pla, drei lui hlăm brô 1 hruê kăm ]ia\ng kơ arua\t mmao h’^t kjăp h^n. Leh arua\t gơ\ kjăp, snăn drei krih êa ]ia\ng mhro\ hnơ\ng hlơr. Hdră k`ăm mhro\ hnơ\ng hlơr jing ]ia\ng arua\t m’mao ]a\t đ^ bi knar. Krih êa mhro\ hnơ\ng hlơr, drei bi mdoh gu\ tur leh ana\n krih êa bi msah du\m kpu\ng m’mao. Leh krih êa, snăn mmao srăng ]a\t đ^ leh ana\n drei bi mđing kriê dlăng. Tơdah hnơ\ng hlơr êbeh 26 độ C leh ana\n hnơ\ng h’a\p ti gu\ 80%, snăn drei krih êa leh ana\n ngă bi êđăp kơ sang pla. Leh rông pla mmao, bi mhro\ mnuih, mnơ\ng rông mu\t kbiă ]ia\ng ksiêm dlăng klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng nga\.

- Hb^l wưng drei dưi pe\ leh ana\n tơdah drei pe\ ya mta klei drei c\ia\ng bi mđing ơ thạc sĩ?

. Thạc sĩ Nguyễn Thị Bích Ngọc: Wưng rông pla hlăm brô 3 mlan hlo\ng truh knuh mmao jih gru wiên ko# leh ana\n mta mmao đuh mơh, snăn drei amâo lo\ krih ôh êa ti dlông, [ia\dah drei krih gu\ tur, hdră k`ăm krih gu\ tur jing ]ia\ng knuh mmao ăt lo\ dơ\ng đ^ kpal, [ia\dah mta mmao amâo mâo đung đue# ôh. Leh knuh mmao kpal leh ana\n djăp hnơ\ng ]ua\n mmao krô hlăm 20g jing djăp hnơ\ng ]ua\n, snăn drei dưi pe\ yơh. Leh hrui pe\, drei lo\ dơ\ng khăt siă phu\n leh ana\n krih êa gu\ tur ]ia\ng mmao lo\ ]a\t gưl tal 2. Mmao gưl tal 2 wưng rông [ia\ h^n hlăm brô 1 mlan drei hrui pe\ yơh. Gưl tal 2 hnơ\ng mâo [ia\ h^n kơ gưl tal 1, kyua ana\n s^t drei kriê dlăng jing si be\ ngă bi mjing klei jăk h^n êdi ]ia\ng gưl tal 1 hrui pe\ mâo lu h^n c\iang dưi mâo klei tu\ brua\ duh mkra pro\ng h^n.

- Sna\n he\, mni la] jăk lu kơ thạc sĩ!

                                                                                    H’Nga pô ]ih hlo\ng răk